Г.Ә.Нәбиуллина

	

Гади җӨМЛӘ СИНТАКСИСЫ. 
Теория, күнегүлӘр, тестлар, 
МЕТОДИК КҮРСӘТМӘЛӘР 

Казан – 2009
Төзүче – филология фәннәре кандидаты, доцент Г.Ә.Нәбиуллина 

Фәнни мөхәррир – филология фәннәре кандидаты, доцент Ә.Ш. Юсупова

Рецензентлары – филология фәннәре докторы, проф. Ф.С.Сафиуллина, филология фәннәре кандидаты, доцент Г.Р.Мөгътәсимова

Гади җөмлә синтаксисы. Теория, күнегүләр, тестлар, методик күрсәтмәләр. — Казан, 2009. — 119 б. 

«Гади җөмлә синтаксисы. Теория, күнегүләр, тестлар, методик күрсәтмәләр» кулланмасы татар теле синтаксисыннан гамәли дәресләр өчен тәкъдим ителә. Кулланма гади җөмлә синтаксисына караган төп темаларны:  сүзтезмәләрне, җөмлә кисәкләрен тикшерү, аерымланган кисәкләр, тиңдәш кисәкләр, экспрессив синтаксик төзелмәләрне билгеләү, гади җөмләгә билгеләмә бирү, синтаксик анализ ясауны үз эченә ала. һәр тема башында теоретик материалны кабатлау максатыннан төп кагыйдәләр бирелә; төрлелектән качарга тырышу максатыннан теге яки бу мәсьәләгә бәйле  методик күрсәтмәләр, искәрмәләр урын ала; төрле типтагы грамматик биремнәр, белемнәрне тикшерү өчен сораулар, күпсанлы тестлар тәкъдим ителә.
Методик ярдәмлек Казан дәүләт университетында татар филологиясе һәм тарихы факультетының көндезге һәм читтән торып уку бүлегендәге студентларга атап төзелде. Әлеге китаптан шулай ук югары сыйныф укучылары, абитуриентлар да файдалана ала. 

Беренче бүлек. Сөйләм һәм җөмлә
Синтаксик берәмлекләр турында гомуми төшенчә

Сөйләм  ул – телнең хәрәкәттәге чагы.  
Сөйләмнең ике ягы бар: эчтәлек һәм форма.
Сөйләм чынбарлыктан, әйтергә теләгән фикердән, сөйләүчедән, тыңлаучыдан  башка оеша алмый.
Җөмлә – фикерне оештыра торган һәм хәбәр итә торган синтаксик берәмлек.
 “Синтаксис” термины ике мәгънәдә куланыла:
•	телнең синтаксик төзелеше
•	 телнең синтаксик төзелеше турындагы фән атамасы.
 Синтаксис сүзе  грек теленнән syntaxis – төзелеш, тәртип дигәнне аңлата. Синтаксис синтаксик берәмлекләрнең системасын, бәйләнешләрен, мөнәсәбәтләрен өйрәнүне күздә тота. 
Синтаксис фәненең нигезендә яткан төшенчәләр:
•	Синтаксик берәмлекләр системасы
•	Синтаксик бәйләнешләр
•	Синтаксик чаралар (бәйләүче  чаралар)
•	Мәгънәви бәйләнешләр
Синтаксик берәмлекләргә түбәндәгеләр керә:
•	сүзтезмә
•	җөмлә кисәге
•	гади җөмлә
•	кушма җөмлә
•	синтаксик бөтен
•	текст 
Сөйләмнең барлык үзенчәлекләрен дә үзендә чагылдыра ала торган берәмлекләр текст һәм җөмлә. 

1.	Мәкальләрне укыгыз. Мәкаль нинди сүзләрдән тора? Сезнеңчә, сүзләрнең үзара бәйләнешендә нәрсә әһәмиятле? Сүз турында сез тагын нинди мәкальләр беләсез?

Сүз бер көнлек, тел гомерлек.
Авыз күрке - тел, тел күрке – сүз.
Сүзнең башыннан элек ахырын уйла.
Яхшы сүз балдан да татлырак.
Әйткән сүз – аткан ук.
Сүз сүзне тарта.
Сүз  - сүзнең ыргагы.
Сүз канатсыз, ләкин оча.
Сүзне сатып алмыйлар.

2. Күренекле язучыларның сөйләм һәм җөмлә турында әйткән фикерләрен укыгыз. Бу фикерләргә таянып, тел, сөйләм һәм җөмләгә хас үзенчәлекләрне аңлатыгыз.

1.	Туган тел – Тукай теле, татар теле, татар әдәбиятыбызның теле. Менә Тукай теле нинди киң мәгънәдә кулланыла бездә... Бөтен язганнарыңның ахыр чиктә рухы бит телдә... (С. Хәким).
2.	Кирәк икән шагыйрь халык сөйләшендәге формаларны, җөмлә әйләнешләрен дә шигырьгә шул килеш алып куя, буйсынмаса, буйсындыра, тел аның ихтыярында, шигырь могҗизалар ярата... (С. Хәким). 
3.	Язучы Мин Шабай белән очрашу истә калган. Матбугат йорты алдында әрле-бирле йөри бу, иреннәрен кыймылдатып, үзалдына нидер пышылдый. Хикәя язуы икән. Тукталды да, кем өчендер әрнеп, кем беләндер бәхәсне дәвам иткәндәй:
– Сүзнең бит аның җаны бар. Авырттырып ничек җөмләнең тиешсез, җайсыз төшенә куясың? – диде (Ш. Галиев).
4.	Күңелгә әледән-әле шундый чагыштыру килә: язучы өчен дә сүзләр, билгеле бер дәрәҗәдә, стройдагы солдатлар кебек торырга тиешләр түгелме соң?.. Һәм, гомумән, җөмләдә сүзләрнең үзара татулыгы, кардәшлеге ни дәрәҗәдә? Ахыр чиктә, җөмләнең эчке музыкасы, көче һәм “мускулы”  әнә шуннан – җөмлә эчендәге сүзләрнең берсе икенчесенә гармоник ябышып ятуыннан килеп туа бит инде (Ф Хөсни).
5.	Хикмәт шунда ки, әйтәсе һәм күрсәтәсе килгән бөтен нәрсә - фикер һәм хистән алып, төскә һәм искә хәтле – үзенең иң дөрес, иң төгәл сүзен табарга тиеш. Язган чакта нәкъ менә шуны, ягъни әйтергә теләгәнең белән кәгазьгә төшкән сүзнең бер-берсенә ничек тә туры килүен өзлексез күзәтеп барырга мәҗбүр буласың да инде. Ләкин эш моның белән генә бетми бит әле, телнең, һичшиксез, яхшы телнең үзенә генә хас табигый агышы, аһәңе һәм ритмы да булырга тиеш – язганда, шуны гел генә тоеп, чамалап бару да язучыдан шулай ук нык таләп ителә (Ә. Еники).
6.	Татар әдәби теле хәзер сүз хәзинәсенең муллыгы, аһәңлек мөмкинлекләре, синтаксик чараларының байлыгы белән теләсә нинди нечкә һәм тирән психологик кичерешләрдән башлап катлаулы философик төшенчәләргә кадәр барысын да тасвирлап бирә ала (Г. Бәширов).

3. Җөмләләрнең урыннарын үзгәртеп, бәйләнешле сөйләм оештырыгыз.

1.	Шомыр куагы тирәсендә бал кортлары очып йөри.
2.	Бал кортларының тату гөжләве, куанычлы бәйрәм ясап, аларның чәчәктән чәчәккә очып-кунып йөрүләре җанга рәхәт сала.
3.	Шомырт чәчәк аткан.
4.	Алар басынкы гына шатланып гөжлиләр.
5.	Баскыч төбендәге тирәкнең баллы яфраклары кояшта ялтырап торалар. 
6.	Иртән явып үткән кояшлы яңгыр бал төшереп киткән.
7.	 Авылны хуш ис чорнап алган. (М. Юныстан)

4. Синтаксик берәмлекләрне сүзтезмәләргә һәм җөмләләргә аерып, таблицага номерларны дөрес итеп урнаштырыгыз.

Сүзтезмәләр		
Җөмләләр		

1)	мин сезгә килдем
2)	килгәч күрешү
3)	күрешер өчен килү
4)	тәрәзәдән карау
5)	йорт тәрәзәсе ачык
6)	абыем кебек акыллы
7)	абыем – программист
8)	татар язучысын
9)	язучының әсәре
10)	дәреслектәге күнегүләр
11)	йортыбыз таштан
12)	хатны җибәрү

5. Өзекләрне укыгыз. Текстта ничә җөмлә һәм сүз бар? Сүзләр һәм сүз формаларының бергә бәйләнеп, сөйләм оештыруын аңлатыгыз. Җөмләләрнең бирелеше ягыннан һәр ике текстны чагыштырыгыз. 

1. Чишмә янына төшүгә, мондагы матурлыктан, көмеш дулкын булып талгын җилдә тибрәлүче талларның лепердәвеннән, челтерәп аккан чишмә җырыннан йөрәгем кысылып куйгандай булды. Ирексездән үзебезнең авылны, тау астындагы чишмәләрне, уйнап үскән болыннарны, авылдашларымны искә төшердем. Кеше кулы тимәгән саф табигатътә була торган шундый кабатланмас гүзәллекне тагын кайда да булса күрә алырмын дип, башыма китергәнем дә юк иде. Күрәсең, күңел тамырлары белән туган ягына береккән кеше башка якларда да үз ягына охшаш матурлыкка битараф кала алмый торгандыр. Ул синдә иң газиз, иң самими кичерешләрне яңартып, үзеңнең тормыш, чишмәң башланган җирне онытмаска чакыра, меңнәрчә күзәнәкләреңә сеңгән туган җир моңын сүндермәскә өнди торгандыр. Һәр кеше үзе бер чишмә түгелмени?!  (Ф. Латыйфи)
2. Көзге авыл… Ишегалды — минем олы дөньям. Монда һәммә җан иясе үз гамендә… Көр сыерның мөгрәп куюы. Тук казларның, утырган җиреннән генә түшен биетеп, борын эченнән генә гаң-гаң килеп гапләшүе. Юеш танаулы сарыкларның мекер-мекер печән уртлавы. Гөнҗәлә* койрыклы әтәчнең күрше тавыкларын койма ярыгыннан күзәтеп, баскан урынында тәкатьсез** тыпырдавы… Мендәр өстеннән уянып чыккан песинең ак тәпиләре белән салкын җиргә басарга теләмичә, баскыч биеклегеннән әлеге  малларга — «кара халыкка» түбәнсетеп карап торуы. әнә шулай ишегалды яши, озын кышка әзерләнә. Кышкы аклыкка күзне ияләштерер өчен, күктән көмеш сыкы*** тузаны сирпелә. Нинди рәхәт... (М. Галиев.).
*гөнҗәлә – эрләгәндә гөнҗәлә таягына бәйләү өчен әзерләнгән яки бәйләнгән бер төргәк йон сүс
** тәкатьсез - түземсез
***сыкы – кышкы салкында сыек томан булып кына җемелдәп күренә торган кар бөртекләре

Cинтаксик бәйләнеш төрләре
	
 Сөйләмдә сүзләр һәм җөмләләр ике төрле бәйләнештә булалар:
•	тезүле бәйләнеш
•	ияртүле бәйләнеш
Тезүле бәйләнеш булганда, сүзләр һәм җөмләләр үзара тигез хокуклы булалар, бер-берсенә буйсынмыйча киләләр. Мәсәлән, Инешләр, елгалар, ермаклар, ташулар — барысы да Чулман атлы олуг суның кочагына омтылдылар, кушылдылар, көчәйделәр, ургып-шаулап, алга ыргылдылар (Н.Фәттах). Бу җөмләдә инешләр, елгалар, ермаклар, ташулар сүзләре һәм омтылдылар, кушылдылар, көчәйделәр, ыргылдылар сүзләре үзара тигез хокуклы, ягъни тезүле бәйләнештә торалар.
Тезүле бәйләнеш түбәндәге чаралар ярдәмендә оеша.
1. Тезүче теркәгечләр (җыючы: һәм, вә, да/дә (та/тә), ни/ни, бер/бер; каршы куючы: ә, ләкин, әмма, мәгәр, иллә, илләмәгәр, тик, бары, фәкать, исә, аның каравы; бүлүче: янә-янә, яисә, я, әле-әле, әллә-әллә): Укыдым һәм сөйләдем. Укыдым, ләкин сөйләмәдем.
2. Тезү интонациясе: Укыдым, сөйләдем.
3. Каршы кую интонациясе: Укыдым – аңламадым.
Тезүле бәйләнеш үзе генә сөйләм барлыкка китерә алмый, шуңа күрә сүзләрнең (җөмләләрнең)  бер-берсенә буйсынуы – ияртүле бәйләнеш тә кирәк. Ияртүле бәйләнеш булганда,  бер сүз (җөмлә) икенче сүзгә (җөмләгә) ияреп, буйсынып килә. Мәсәлән, китап уку дигәндә, уку – ияртүче сүз, аңа китап сүзе ияреп килә.  Яңа китап дигәндә, китап - ияртүче сүз, яңа иярүче сүз була. 
Ияртүле бәйләнештә торган сүзләр арасында өч төрле мөнәсәбәт була.
•	хәбәрлекле мөнәсәбәт
•	ачыклаулы мөнәсәбәт (төгәлләүле мөнәсәбәт)
•	аныклаулы мөнәсәбәт
  
Хәбәрлекле мөнәсәбәт булганда, бер сүз икенче сүз турында хәбәр итә, нәтиҗәдә җөмлә барлыкка килә. Мәсәлән, Без укыйбыз. Бүлмә якты. Китап өстәлдә. Каләм минеке. Ия теләсә нинди предметны, вакыйганы, күренешне атап килә, хәбәр – ия турында нидер хәбәр итеп, аңа буйсынып килә. Хәбәрлекле мөнәсәбәтне төрле чаралар белдерәләр. Шушы чараларның һәрберсе янында да хәбәр итү интонациясе булу мәҗбүри.
1.	Хәбәрлек кушымчалары: Мин укучымын.
2.	Зат-сан, заман кушымчалары: Без язабыз.
3.	Сүз тәртибе: Көн матур.
4.	-ныкы/-неке кушымчасы: Каләм сезнеке.
5.	Юнәлеш, чыгыш, урын-вакыт килеше кушымчалары: Китап өстәлдә.
6.	Бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр: Юл урман аша.
7.	Хәбәр итү интонациясе: Әтием – табиб. Көз.
 
Ачыклаулы мөнәсәбәт булганда, бер сүз икенче сүзне ачыклап килә һәм сүзтезмә барлыкка килә. Китапханәгә бару, әнинең яулыгы, баргач күрү, көзге яңгыр, шул урам, кадерле әнием. Мондый мөнәсәбәттә иярүче сүз ияртүчедән һәрвакыт алда була. Ачыклаулы мөнәсәбәтне төрле чаралар белдерәләр: 
1.	Килеш кушымчалары: театрга бару, дустымның апасы, баскычтан төшү.
2.	Фигыль формалары: әйтсә килү, килгәч күрү, сөйләшә-сөйләшә кайту.
3.	Сан төркемчәләре кушымчалары: беренче сентябрь, икешәр алма.
4.	Бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр: урман аша бару.
5.	Янәшә килү чарасы: бүген килү, хикәя уку.
6.	Сүз тәртибе: матур көн.
7.	Сүзләрне кабатлау: чиләк-чиләк су, җил-җил атлау.
                                                                                         
Аныклаулы мөнәсәбәт булганда, иярүче сүз ияртүче берәмлектән соң урнашып, аңа аныклык, өстәмә мәгълүмат бирә. Аныклаулы мөнәсәбәт нигезендә аныклагыч формалаша.
Аныклаулы мөнәсәбәтне белдерә торган чаралар:
1. Аныклаучы теркәгечләр: ягъни, ягъни мәсәлән, мәсәлән, хәтта, һәрхәлдә, шул исәптән, бигрәк тә, дөресрәге, аеруча, аерата, башлыча, тулырак әйткәндә, ачыграк әйткәндә, икенче төрле әйткәндә, башкача әйткәндә, киңрәк алсак, аерым алганда, җитмәсә, өстәвенә һ.б. Иртәгә, ягъни шимбә көнне,  якташлар бәйрәме була.  
2. Аныклау интонациясе. Кәҗә рәхмәт укый: сакалын  селкетә.

Истә тотыгыз!	

Тезүле бәйләнеш
	
 Ияртүле бәйләнеш	

Тезүле бәйләнештә үзара тигез хокуклы сүзләр (җөмләләр) берләшә. 	
Ияртүле бәйләнештә иярүче һәм ияртүче компонентлар була.	

Тезүле бәйләнеш үзе генә кулланыла алмый, аның янында һәрвакыт ияртүле бәйләнеш урын ала.	
Ияртүле бәйләнеш үзе генә дә, тезүле бәйләнеш белән бергә дә кулланылырга мөмкин.	

Тезүле бәйләнешнең синтаксик төзелмәдә булуы мәҗбүри түгел.	
Ияртүле бәйләнешнең синтаксик төзелмәдә булуы мәҗбүри.	

Тезүле бәйләнеш нигезендә тиңдәш кисәкләр, тезмә кушма җөмлә компонентлары барлыкка килә.	
Ияртүле бәйләнештә торган сүзләр арасында өч төрле мөнәсәбәт була: хәбәрлекле, ачыклаулы, аныклаулы мөнәсәбәт. Хәбәрлекле мөнәсәбәт нигезендә — җөмлә,  ачыклаулы мөнәсәбәт булганда —  сүзтезмә, аныклаулы мөнәсәбәт нәтиҗәсендә аныклагыч барлыкка килә.

	

 7. Тезүле бәйләнештәге мәкальнең икенче яртысын сайлап ал!

1)	кеше холкын күзәт
2)	телең белән узма
3)	әйткәндә сүзеңчә эшлә
4)	йөрсәң күрерсең
5)	матурны бизисе юк
6)	белгәнне яраталар
7)	этсез куян тотып булмас
8)	абына-абына Бохарага җитәрсең
9)	киемеңне бизәмә
10)	сүздә мактанма
11)	авызындагы тешенә бакма	А) белемең белән уз 
Б) майны майлыйсы юк
В) белмәгәнне өйрәтәләр
Г) үзеңнекен төзәт
Д) акылыңны бизә
Е)эштә мактан
Ж)кулындагы эшенә бак
З) әйтмәгәндә уеңча эшлә
И)күрсәң белерсең
К) дуссыз гомер итеп булмас
Л) ялгыша-ялгыша галим булырсың

8. Тезүле бәйләнештә торган сүзләрне үзләре ияргән сүз белән бергә язып алыгыз.

Үрнәк: төннәрдән, салкыннардан, бураннардан соң килде.
Менә тагын яз җитте. Кышкы озын төннәрдән соң, каты салкыннардан, ачы бураннардан соң тагын яз килде. Тәбәнәк, болаңгыр күктә ягымлы кояш күренде; тирә-якны яктыга, куанычка күмеп, җирдәге барлык терегә күз кысып, шаярып, кайнар укларын яудырды. Калын кар астында басылып яткан тигезлекләр, калкулыклар, урманнар, чокыр-чакырлар... әкренләп-әкренләп авыр йөктән арына бардылар. Кыш буена тынып торган җирнең өсте озакламый өтәләнгән тунын салып ташлады. Сыртларда яшел үләннәр мыек төртте. Яр буйларында тал бөреләре күзләрен ачтылар. Басулардан, үзәннәрдән челтерәп, беренче сулар акты (Н. Фәттах).

9. Үзара тезүле бәйләнештә булган сүзләрне һәм җөмләләрне аерып языгыз.

1.  –  Сүзләрнең тезүле бәйләнештә торуы
2. – Җөмләләрнең тезүле бәйләнештә торуы

I.
1.	Халыкның холык-табигате, тарихы, гореф-гадәте, омтылышы, уй-гаме сүзләргә сыйган (М. Галиев)                  . 
2.	Бу тынгысыз, көйсез оныгыннан 
3.	И зарланды әби, зарланды (К. Булатова)               . 
4.	Музыка тынды, халык залга керә башлады. (Ә. Еники)                .
5.	Күз күргән бөтен дөнья, әллә кайдан-кая баскычланып менгән таулар, киң басулар, үзән елга буйлап сузылган тигез болыннар - һәммәсе тирән ак кар белән төренгәннәр...(Г. Ибраһимов)                 . 
6.	Кайдадыр еракта кемдер курай уйный, һәм аның моңнары бөтен Агыйдел буйларына тарала. (М. Әмир)                 . 
7.	Тагын җылылык,  илаһи тынычлык килгәндәй булды (Т. Галиуллин).
8.	Иллә һәр китап аңа яшәү өчен көч бирде, киләчәккә өмет өстәде, күңелендә изгелеккә омтылу хисе уятты (М. Хәбибуллин)              .

II. 
1.	Янә яшен яшьнәде, янә күк күкрәде. (М. Әмир)            . 
2.	Күрекле бикә атасын ырудашларын яхшылап сыйларга, кунак итәргә булды (Н. Фәттах)              .
3.	Иң биек ботак очларында җилләргә дә бирешмичә, ике-өч алма калтыранып утыра, ара-тирә сары яфраклар коелып төшә. (Ф. Садриев)       
4.	Диләрә эндәшмәде, елмаеп кына куйды (Ф. Латыйфи)             .
5.	Ә Гөлзифаның йолдызы һаман яктырып-яктырып җемелди, каядыр өнди, каядыр чакыра (Р. Төхфәтуллин)              .
6.	Дача тирәләрендәге агачлар башларын иделәр, буйлары берлән салындылар, китәчәк кояшка сәлам җибәрделәр... (Г. Исхакый)             .
7.	Аяз күкнең нурлы кояшы диңгезнең өстенә алтыннар коя, … тыныч җылы җил, кечкенә-кечкенә дулкынчыкларны яр буендагы мәрмәр ташларына китереп бәреп, алардан якут шикелле ак күбекләр чыгара иде (Ф. Әмирхан)           

 10. Сүзләр тезмәсен тезүле һәм ияртүле бәйләнеш төрләренә аерып языгыз. 

Сүзләр тезмәсе 	
тезүле бәйләнештә	ияртүле бәйләнештә	

1)	җәйге җил исә
2)	тын, буш, моңсу 
3)	дала буйлап кылганнар йөгерә
4)	колын булып уйнаклап
5)	селкеп, кыштырдатып, кабаланып
6)	шаян җилкәй биттән сөя
7)	башкорт даласында
8)	шул кылганнар артыннан чабасы килә (Ә. Еникидән).

11. Җөмләләрдән ияртүле һәм тезүле бәйләнештәге сүзләрне аерып языгыз.

Тышта салкын, караңгы (Г. Әпсәләмов).
		
Бүген көн аяз да, болытлы да (Г. Толымбай).

Җил болытларны пыран-заран китерде, укмаштырды, таратты, талкыды (М. Әмирханов). 

Безнең авылдан бер генә герой да, бер генә космонавт та, бер генә академик та чыкмаган (М. Мәһдиев).		

Җыр — бөек сәнгать төре, аны халыктан алырга кирәк тә халыкка үз йөрәгең аша кайтарып бирергә кирәк (М. Галиев).		
		
Ул кисәк кенә кузгалып, кием элгеченнән кәчтүнен алды да урамга атлады (Ф. Сафин).

Алар бүлмә уртасында очраштылар һәм кул кысыштылар (Р. Мирхәйдәров).

Я поездда, яки самолетта 
Очып кайтыр бер көн яныңа (Ф. Кәрим).

Сул почмакта кечкенә генә, пөхтә генә комодта зур гына көзге,  ислемайлар, савытчыклар, хатын-кыз шара-баралары, диварларда әллә ничек кызыл материя белән ясаган чәчәкләр, алар арасында открыткалар. Тынык һава эчендә нечкә генә, пөхтә генә ислемай исе (Г. Исхакый).		
1.			
1.			
1.			

12. Ачыклаулы мөнәсәбәткә кертеп, иярүче яки ияртүче сүзләрне өстәп языгыз. 

кайту белән    ?
    ?     уйнау
мактап      ?
арыганчы    ?
   ?     күренү
   ?    һава
   ?   җитез
көзен ?
	өч көн    ?
   ?    санау
   ?    елга
 искиткеч  ?
сөйлисе   ?
бишәр      ?
моңа кадәр    ?
  ?     көн	

13. Кирәкле бәйләүче чараларны кулланып, ике төркемдәге сүзләрне бер-берсе белән хәбәрлекле мөнәсәбәткә кертеп языгыз.
Үрнәк: Яңгыр ява.

I.	Яңгыр, без, мин, көн, җиләк, кызлар, әнием, китап
II.	Яву, күп, кояшлы, өстәлдә, укучы, табибә, килү, дуслар.

14.	Бирелгән җөмләләргә аныклаулы мөнәсәбәттәге сүзләр өстәп языгыз.

Мин яраткан җырны –                                   җырла әле!
Бездән ерак түгел,                               , әбием яши.
Мин апама –                              бүләк җибәрдем.
Дусларым, бигрәк тә                               , биергә яраталар.
Без,                              ,  күренекле рәссам Б.Урманче музеена бардык.

15. Җөмләләрне укыгыз. Аныклагыч һәм аныкланмышны бәйләнеш чаралары белән бергә язып алыгыз. 

1.	Илбашы учын учка бәреп шапылдатуга, алгы яктан Төп акын – Баянҗар килеп чыкты (М. Галиев)					
2.	Ә иң кечкенәсе – ике яшьтәгесе – тезләнгән килеш капланып яткан (М. Мәһдиев). 					
3.	Аерата төпчек кызлары — игезәкләр —  сылу булып үсте (А. Гыйләҗев).					
4.	Без, малайлар, арба артыннан ияреп йөрибез (Ф. Хөсни)					
5.	Бу бит бөтен группаның, бөтен курсның, хәтта факультетның уртак бәйрәме (Ф. Латыйфи).					
6.	Ә киләчәк, матур киләчәк, мине үзенә чакырып, ашыктырып тора (Ф. Әмирхан).			
7.	Миңа, ялларның иң күп көннәрендә зур шәһәрләрдә тора торган шәһәр баласына, бу кырда үсә торган мең төрле чәчәкләрнең берсенең дә исемнәре мәгълүм түгел (Ф. Әмирхан).					
8.	Ул агач авылның, бигрәк тә бала-чага белән яшьләрнең һәм хатын-кызларның, иң яраткан урыны булып әверелде (М. Мәһдиев).					
					
16. Җөмләләрдә хәбәрлекле, ачыклаулы һәм аныклаулы мөнәсәбәттә булган сүзләр бәйләнешен төркемләп языгыз.

хәбәрлекле мөнәсәбәт 
	ачыклаулы мөнәсәбәт
	аныклаулы мөнәсәбәт	

1.	Тел тәмен җуйган – моңын да җуя (М. Галиев).
2.	Бәхет туган җирдә (Р. Мөхәммәдиев).
3.	Туган якның төннәре дә якты! (Р.Зәйдулла).  
4.	Çóðëàðãà óë áèãðәê õөðìәòëå (Ë.Ñàäðè).
5.	Чын алтынны таныр өчен, аз микъдары да җитә (Ш. Галиев).
6.	Текә кызыл ярлар арасыннан боргаланып инеш ага (Г. Сабитов).
7.	Ә аның хатыны – Хәдичә апа – балалар үстергән, бакча караган (А. Шамов).

Тестлар
1.	Тезүле бәйләнешне белдерүче чараны күрсәтегез. 
1)	аныклаучы теркәгечләр
2)	тезүче теркәгечләр
3)	аныклау интонациясе
4)	килеш кушымчалары

2.	 Ияртүле бәйләнешне белдерүче чараны күрсәтегез.
1)	санау интонациясе
2)	каршы кую интонациясе
3)	тезүче теркәгечләр
4)	бәйлек һәм бәйлек сүзләр

3.	Җөмлә кайсы мөнәсәбәт нигезендә барлыкка килә?
1)	хәбәрлекле
2)	ачыклаулы
3)	аныклаулы
4)	һәр өч мөнәсәбәт нигезендә

4.	Ачыклаулы мөнәсәбәтне белдерүче чараны күрсәтегез.  
1)	килеш кушымчалары
2)	зат-сан кушымчалары
3)	-ныкы/-неке кушымчасы
4)	 хәбәр итү интонациясе

5.	Хәбәрлекле мөнәсәбәтне белдерүче чараны күрсәтегез. 
1)	аныклаучы теркәгечләр
2)	сүзләрне кабатлау
3)	зат-сан кушымчалары
4)	тезү интонациясе

6.	Тезүле бәйләнешне табыгыз.
1)	язгы көн
2)	килдек һәм күрдек
3)	концерт булды
4)	уку башланды

7.	Хәбәрлекле мөнәсәбәтне табыгыз.
1)	безнең авыл
2)	мәкаләне уку
3)	дустымны, Айратны
4)	апа өйдә

8.	Ачыклаулы мөнәсәбәтне табыгыз.
1) кичә кайту 
2) кунаклар кайтты
3) абыең бездә
4) сабыр, акыллы

9.	 Аныклаулы мөнәсәбәтне табыгыз.
1)	аны — якын дустымны
2)	ябалак кар
3)	мактап әйтү
4)	кайткач күрү

10.	Табигатьне танып белү һәм табигать белән татулыкта, бердәмлектә яшәү – кеше өчен иң югары бәхет. (М. Хәсәнов) җөмләсендәге аерып бирелгән сүзләр үзара нинди бәйләнештә торалар?
1) тезүле бәйләнештә
2) хәбәрлекле мөнәсәбәттә
3) ачыклаулы мөнәсәбәттә
4) аныклаулы мөнәсәбәттә

11.	Казанның һәр карышы – тарих. (М. Галиев)  җөмләсендәге аерып бирелгән сүзләр үзара нинди бәйләнештә торалар?
1)	тезүле бәйләнештә
2)	хәбәрлекле мөнәсәбәттә
3)	ачыклаулы мөнәсәбәттә
4)	аныклаулы мөнәсәбәттә

12.	Һәр халыкның үз теле, ул телнең үзенә генә хас моңы, матурлыгы була. (Л.Ихсанова). дигән җөмләсендәге аерып бирелгән сүзләр үзара нинди бәйләнештә торлар?
1)	тезүле бәйләнештә
2)	хәбәрлекле мөнәсәбәттә
3)	ачыклаулы мөнәсәбәттә
4)	аныклаулы мөнәсәбәттә

Сүзтезмә

Сүзтезмә - синтаксик берәмлек. Ул кимендә ике мөстәкыйль мәгънәле сүзнең ачыклаулы мөнәсәбәткә керүе нигезендә барлыкка килә. Мәсәлән, китапханәгә бару сүзтезмәсе мөстәкыйль мәгънәле китапханә һәм бару сүзләреннән тора һәм үзара юнәлеш килеше кушымчасы аша бәйләнгән. 
Берәү чит телне өйрәнәсе булса, башта үз телен яхшы белсен (К. Насыйри) дигән җөмләдә берничә сүзтезмә бар: чит тел, телне өйрәнәсе булса; өйрәнәсе булса, белсен; башта белсен; үз телен; телен белсен. Әлеге сүзтезмәләрнең һәрберсе кимендә ике мөстәкыйль мәгънәле сүздән гыйбарәт һәм үзара ачыклаулы мөнәсәбәттә торалар.
Исегездә тотыгыз! Әлеге җөмләдә Берәү белсен – төзелмәсе сүзтезмә була алмый. Чөнки алар үзара хәбәрлекле (Ия + хәбәр) мөнәсәбәттә торалар. 
Сүзтезмәнең төрләре. Сүзтезмә ике компоненттан тора: иярүче һәм ияртүче компонентлардан. Мәсәлән, көн саен килү, әнинең яулыгы, матур көн, чиләк-чиләк карлыган сүзтезмәләре мөстәкыйль мәгънәле ике сүздән тора. Беренче килгәне – иярүче сүзләр (көн, әнинең, матур, чиләк-чиләк), соңгысы – ияртүче сүзләр (килү, яулыгы, көн, карлыган) була.
Төзелеше белән сүзтезмәләр гади һәм катлаулы булалар. 
Гади сүзтезмә ике мөстәкыйль мәгънәле сүздән тора: көн саен килү, әнинең яулыгы, матур көн, чиләк-чиләк карлыган.
Катлаулы сүзтезмә икедән артык мөстәкыйль мәгънәле сүздән тора һәм гади сүзтезмәләргә таркалмый. Алты километр юл, киләсе атнада очрашу, биш сәгать эшләү сүзтезмәләре – өч мөстәкыйль сүздән, ике ел вакыт дәвамында уку сүзтезмәсе биш мөстәкыйль сүздән тора. Боларны үз эчендә аерым-аерым гади сүзтезмәләргә таркатырга мөмкин түгел.
Ияртүче компонентның нинди мөстәкыйль сүз төркеме белән бирелүенә карап, сүзтезмәләрнең 7 зур төркеме бар. 
•	исем сүзтезмәләр: нарат урманы
•	фигыль сүзтезмәләр: туган тел аркылы белү
•	сыйфат сүзтезмәләр: җырга оста
•	рәвеш сүзтезмәләр: шактый күп
•	сан сүзтезмәләр: уртадан бишенче
•	алмашлык сүзтезмәләр: дусларыңның кайсысы
•	хәбәрлек сүз сүзтезмәләр: укучы өчен кирәк
Иярүче компонент та шундый ук сүз төркемнәре белән бирелә ала. Шул рәвешле һәр 7 төркем, нинди сүз ияреп килүгә карап,  үз чиратында тагын төркемнәргә бүленә. Мәсәлән,
•	исемле исем сүзтезмәләр: нарат урманы
•	фигыльле исем сүзтезмәләр: укырга мөмкинлек
•	сыйфатлы исем сүзтезмәләр: тар сукмак
•	рәвешле исем сүзтезмәләр: озак вакыт
•	санлы исем сүзтезмәләр: җиде буын
•	алмашлыклы исем сүзтезмәләр: минем китабым
•	хәбәрлек сүзле исем сүзтезмәләр: кирәк эш
Искәрмә: аваз ияртемле фигыль сүзтезмә дә булырга мөмкин: пыш-пыш сөйләшү. 
Иярүче компонент ияртүчегә билгеле бер бәйләүче чара аша бәйләнә.   
•	Килеш кушымчалары: театрга бару, дустымның апасы, баскычтан төшү.
•	Фигыль формалары: әйтсә килү, килгәч күрү, сөйләшә-сөйләшә кайту
•	Сан төркемчәләре кушымчалары: беренче сентябрь, икешәр алма
•	Бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр: тел белән кызыксыну
•	Янәшә килү чарасы: бүген килү, хикәя уку.
•	Сүз тәртибе: матур көн.
•	Сүзләрне кабатлау: чиләк-чиләк су, җил-җил атлау
Истә тот!!! Бәйләүче чара булып кушымча килсә – иярүче сүз составында, бәйлек уртада кулланыла.
Сүзтезмәне тәшкил итүче компонентлар арасында билгеле бер мәгънәви бәйләнеш  урнаша. Иярүче һәм ияртүче компонент арасында мәгънә бәйләнешләре: объект, билге, микъдар, иялек, вакыт, урын, шарт, кире, күләм, рәвеш, сәбәп, максат. Галимнәр татар телендә сүзтезмәләрнең мәгънә ягыннан 80 гә якын төрен билгелиләр (“Татар грамматикасы”,  1998) Мәсәлән, Көн саен килү сүзтезмәсендә вакыт мөнәсәбәте, әнинең яулыгы – иялек, матур көн - билге, чиләк-чиләк карлыган – күләм мөнәсәбәте урнаша.
17. Ике төркемдәге сүзләрне үзара бәйләп, сүзтезмәләр төзегез.
хатны
укырга
тәмле
урамга
юл буйлап
Казанда
Ватанны
бакчадагы
эзләгәнгә
әсәрдән
синеңчә
мамыктай 
укымаганга күрә
күп
бүгенгедәй	язу
тору
саклау
уйлау
өзек
хәтердә
табу
бару
йомшак
чәй
җиләк
йөгерү
чыгу
белмәү
сөйләү	

18. Бирелгән берәмлекләрне сүзтезмәләргә, тезмә сүзләргә һәм фразеологизмнарга аерып языгыз.

Безнең йортыбыз, әнигә бүләк итү, озак көтү,  кул чабу, кул бармау, алтын куллы, музыка тыңлау, сүз тыңлау, күргән саен сөенү, күз ачып йомганчы, ак кар, ял итү, җәен ял итү, тагын бару, әһәмият бирү, бүләк бирү, сүз бирү, мактап әйтү, инглизчә өйрәнү,  барлыкка килү, боз тавы, сиңа таныш, биш чакрым юл, борынгы университет, Казан дәүләт университеты, искиткеч акыллы.

сүзтезмәләр
	тезмә сүзләр	фразеологизмнар	

19. Сүзтезмәләр арасында сүзтезмә булмаган артык берәмлекне  табып, астына сызыгыз.

1)	Кызыл чәчәк,  урманлы тау, күргәч әйтү, күз салу, бакчадагы җиләкләр, бүген иртән,  ел буе әзерләнү, егерме беренче гасыр, кара күзле кыз, сезнең өчен шат.
2)  Салкын көн, зәңгәр тышлы дәфтәр, күзне чагылдыру, салкын акыл, гөмбә җыю, анда юк, матурын сайлау, шактый авыр, билдән кар, дуслар белән очрашу. 
3) Әсәрне анализлау, шатланып йөрү, төн йокысы күрмәү, бәхетле елмаю, җәйге төн, яфрак кадәр кар, аттан биек, өчнең берсе,  монда бар, җырларга ярату.

20. Ияртүче сүзләргә иярүче сүзләр өстәп языгыз.

	бару	
	әйтү	
	бүлмә	
	укытучы	
	тәмамлау	
	каләм	
	юл 	
	күл	
	язышу	
	абый	
	эшләү	
	компьютер	

 Сүзтезмәләрне ике төркемгә аерып языгыз.
Г – Гади
К – Катлаулы

Өч көн язу		
Укудан соң очрашу		
Күлбаш исемле авыл		
Дуска ярдәм итү		
Ике чиләк бәрәңге		
Яшел төскә буяу		
Шикәр савыты		
Бүген бетерү		
Икенче атнада бетерү 		
Эшне башлап җибәрү		
Яратканга күрә гафу итү		

22. Сүзтезмәләргә туры килгән морфологик билгеләрне тәңгәлләштерегез.

1)	яшел болын	А) исемле фигыль 	
2)	чиләк-чиләк җиләк 	Б) фигыльле исем	
3)	язын кайту	В) сыйфатлы фигыль	
4)	сөйләшә-сөйләшә бару	Г) сыйфатлы исем 	
5)	көтелмәгән вакыйга	Д) исемле исем 	
6)	йөрергә яхшы	Е) фигыльле сыйфат	
7)	матур елмаю	Ж) рәвешле фигыль 	
8)	әти белән бару	З) фигыльле фигыль	

23. Сүзтезмәләрнең бәйләүче чараларын табыгыз.

 Болынга хәтле бару, синеңчә эшләү, күрсә әйтер, безгә караганда, акыллырак,  елгада су коену, баланың уенчыгы, аларның өйләре, рәт-рәт тезелү, авырганга күрә килмәү.

24. Мәгънәви бәйләнешләргә туры килгән сүзтезмәләр уйлап языгыз.

Төс + предмет
Тәм + предмет
Урын+ предмет
вакыт + предмет
Вакыт + процесс
Объект + процесс
Шарт + процесс

25. Сүзтезмәләргә туры килгән мәгънәви бәйләнешләрне табыгыз. 

1)	 матур йорт	А) процессның максаты 	
2)	белер өчен килү	Б) предметның билгесе	
3)	чишмә буенда йөрү 	В) процессның шарты 	
4)	кайткач күрү	Г) предметның күләме 	
5)	укыса аңлау	Д) процессның урыны 	
6)	укучыга әйтү	Е) процессның вакыты	
7)	билдән су	Ж) процессның объекты	

26. Cүзтезмәләрнең синонимнарын языгыз.

сөйләп бару –
болынга юнәлү –
тавышка уяну –
юл аша чыгу –
арганнан соң ял итү –
җырдай тормыш –
безгә дип калдыру –

Сүзтезмәгә синтаксик анализ ясау
Сүзтезмәгә синтаксик анализ ясау тәртибе
1.	Җөмләдән сүзтезмәне аерып алу.
2.	Иярүче һәм ияртүче сүзне билгеләү. 
3.	Сүзтезмәнең төзелешен тикшерү.
4.	Компонентларының нинди сүз төркеме белән бирелүенә карап, сүзтезмәнең  морфологик нигезен билгеләү.
5.	Иярүче сүзнең ияртүчегә бәйләнеш чарасын күрсәтү.
6.	Иярүче сүз белән ияртүче сүз арасындагы мәгънә мөнәсәбәтен ачыклау.
Сүзтезмәнең схемасын сызарга мөмкин. Мәсәлән, урманны чыгу сүзтезмәсенең схемасы: И -ны – Ф = процессның урыны 
Алты километр юл  дигән катлаулы сүзтезмәнең схемасы: 
Сан+И сүз тәртибе - И  = предметның күләме 

Үрнәк: Кошлар язлар саен туган якка сагынып, ерак юллар узып кайта (Ф. Зариф).
Әлеге җөмләдә сүзтезмәләрне түбәндәгечә билгеләргә тиеш булабыз: язлар саен кайту, туган якка кайту, сагынып кайту, ерак юллар,  юллар узу, узып кайту.
Язлар саен кайту – иярүче сүз – язлар, ияртүче сүз – кайту, гади сүзтезмә,  исемле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә саен бәйлеге аша бәйләнә, эшнең үтәлү вакыты белдерелә. 
Туган якка кайту – иярүче сүз – туган як, ияртүче сүз – кайту, гади сүзтезмә,  исемле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә юнәлеш килеше кушымчасы аша бәйләнә, эшнең үтәлү урыны белдерелә.
Сагынып кайту – иярүче сүз – сагынып,  ияртүче сүз – кайту, гади сүзтезмә,  фигыльле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә -ып хәл фигыль кушымчасы  бәйләнә, эшнең үтәлү рәвеше белдерелә.
Ерак юллар – иярүче сүз – ерак,  ияртүче сүз – юллар, гади сүзтезмә,  рәвешле  исем сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә янәшә килү чарасы аша бәйләнә, предметның билгесе белдерелә.
Юллар узу – иярүче сүз – юллар,  ияртүче сүз – узу, гади сүзтезмә,  исемле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә янәшә килү чарасы аша бәйләнә, эшнең үтәлү урыны белдерелә.
Узып кайту – иярүче сүз –узып,  ияртүче сүз - кайту, гади сүзтезмә,  фигыльле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә -ып хәл фигыль кушымчасы  бәйләнә, эшнең үтәлү рәвеше белдерелә.

 Исегездә тотыгыз!
1. Беренче - иярүче сүз, соңыннан ияртүче сүз урнаша.
2. Ияртүче сүз  фигыль белән бирелсә, исем фигыль формасында күрсәтелә; исем килеш кушымчасыннан башка алына.  

27. Җөмләдән сүзтезмәләрне аерып алыгыз һәм анализ ясагыз. 

1.	Кеше кайда гына төпләнмәсен, нинди генә югарылыкларга ирешмәсен, туган туфрагыннан, туган җиреннән олы була алмый. (М.Әмирханов ). 
2.	Иленнән аерылган – җиреннән аерылган, җиреннән аерылган – җименнән аерылган. (С. Шәкүров).
3.	Чит җирнең бердәнбер яхшылыгы – туган җир кадерен ныграк сиздерә (Ш. Галиев).

28. Сүзтезмәләргә ясалган дөрес синтаксик анализны табыгыз.
Урманнан чыгып, бераз баргач, куян очрады.
1)	урманнан чыгу 
а)  гади сүзтезмә, иярүче сүз  — урманнан, ияртүче сүз — чыгу, исемле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә чыгыш килеше кушымчасы белән бәйләнгән, урын мөнәсәбәте урнаша;
б) гади сүзтезмә, иярүче сүз — урманнан, ияртүче сүз — чыгу, фигыльле исем сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә исем фигыль кушымчасы белән бәйләнгән, урын мөнәсәбәте урнаша;
в) гади сүзтезмә, иярүче сүз — урманнан, ияртүче сүз — чыгу, исемле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә чыгыш килеше кушымчасы белән бәйләнгән, объект мөнәсәбәте урнаша;
2)	чыгып бару
а) гади сүзтезмә, иярүче сүз — чыгып, ияртүче сүз — бару, фигыльле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә янәшә тору чарасы аша бәйләнгән, вакыт мөнәсәбәте урнаша;
б) гади сүзтезмә, иярүче сүз — чыгып, ияртүче сүз — бару, фигыльле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә -ып хәл фигыль формасы аша бәйләнгән, вакыт мөнәсәбәте урнаша;
в) гади сүзтезмә, иярүче сүз — чыгып, ияртүче сүз — бару, фигыльле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә -ып хәл фигыль формасы аша бәйләнгән, сәбәп мөнәсәбәте урнаша;
3)	бераз бару
а) гади сүзтезмә, иярүче сүз — бераз, ияртүче сүз — бару, рәвешле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә янәшә тору юлы белән бәйләнгән, күләм мөнәсәбәте урнаша;
б) гади сүзтезмә, иярүче сүз — бераз, ияртүче сүз — бару, рәвешле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә сүз тәртибе белән бәйләнгән, күләм мөнәсәбәте урнаша;
в) гади сүзтезмә, иярүче сүз — бераз, ияртүче сүз — бару, алмашлыклы фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә янәшә тору юлы белән бәйләнгән, күләм мөнәсәбәте урнаша;
4)	баргач очрау
а) гади сүзтезмә, иярүче сүз — баргач, ияртүче сүз — очрау, рәвешле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә янәшә тору юлы белән бәйләнгән, вакыт мөнәсәбәте урнаша;
б) гади сүзтезмә, иярүче сүз — баргач, ияртүче сүз — очрау, фигыльле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә –гач хәл фигыль формасы аша бәйләнгән, күләм мөнәсәбәте урнаша;
в) гади сүзтезмә, иярүче сүз — баргач, ияртүче сүз — очрау, фигыльле фигыль сүзтезмә, иярүче сүз ияртүче сүзгә -гач хәл фигыль формасы аша бәйләнгән, вакыт мөнәсәбәте урнаша.

Тестлар
1.	Җөмләдә ничә сүзтезмә бар? 
Казан — дөньяви шәһәрләр яшенә җиткән олпат  кала... (М. Галиев).
1)	4 сүзтезмә
2)	5 сүзтезмә
3)	6 сүзтезмә
4)	7 сүзтезмә

2.	Сүзтезмәне күрсәтегез.
1)	ак күлмәк
2)	ап-ак 
3)	Ак диңгез
4)	Дөнья ап-ак.

3.	Җөмләдән аерып бирелгән сүзтезмәләр арасында ялгыш төзелмәне табыгыз. Вафин, йокысыннан сискәнеп уянган кешедәй, җырга колак салды (Ф. Хөсни).
1)	сискәнеп уяну
2)	кешедәй колак салу
3)	җырга колак салу 
4)	Вафин колак салды

4. Сүзтезмәнең төрен билгеләгез.
Аларга әйтү 
1)	алмашлык сүзтезмә
2)	фигыль сүзтезмә
3)	исем сүзтезмә
4)	рәвеш сүзтезмә

5. Сүзтезмәнең төрен билгеләгез.
Тугызынчы бүлмә 
1)	сан сүзтезмә
2)	исем сүзтезмә
3)	сыйфат сүзтезмә
4)	алмашлык сүзтезмә

6. Фигыль сүзтезмәне табыгыз.
1)	йөрергә уңай
2)	көтелмәгән вакыйга
3)	кайткач күрү
4)	китәргә кирәк

7. Рәвеш сүзтезмәне табыгыз.
1)	эшләпәдән йөрү 
2)	кешегә ягымлы
3)	күп изгелекләр
4)	шактый озак

8.Бәйләүче чараны билгеләгез.
Авылга кайту 
1)	сүз тәртибе
2)	юнәлеш килеш кушымчасы 
3)	исем фигыль формасы 
4)	янәшә тору

9. Бәйләүче чараны билгеләгез. 
Әйтеп аңлату
1)	янәшә тору
2)	сүз тәртибе
3)	-еп хәл фигыль кушымчасы
4)	исем фигыль формасы

10.Вакыт-предмет бәйләнешенә туры килгән сүзтезмәне табыгыз.
1)	тәмле алма
2)	көзге яңгыр
3)	бакчадагы алма
4)	бүген килү

Җөмләнең синтагматик кисәкләргә бүленеше

Синтагматик кисәләргә бүлү, әймләне әйткәндә, яисә укыганда, интонацион буыннарга бүленүен өйрәнүдән барлыкка килгән. Җөмләнең бер-берсеннән паузалар һәм башка ритмомелодик чаралар ярдәмендә аерылп торган мәгънәви кисәге – синтагма була. Бер синтагма эченә кергән сүзләр бер фраза басымы белән әйтеләләр.
Синтагмалар бер-берсеннән пауза, сөйләм темпының, көченең, тонының кинәт үзгәрүе белән аерылырга мөмкин.
1.	Ия белән хәбәр бер-берсеннән ерак торсалар, алар аерым синтагма төзиләр: Кеше гомере / учтагы ком кебек (Ф. Яруллин).
2.	Әгәр җыйнак җөмләдә иягә яисә хәбәргә аерым басым ясалса, ия үзенә, хәбәр үзенә аерым синтагма төзи. Яшьлек килә дә китә, / картлык / килә дә кала (Ш. Галиев).
3.	Иярчен кисәкләр (аергыч, тәмамлык, хәл) ияртүче сүздән ерак торсалар, үзләре аерым синтагма төзиләр: Озаграк яшәгән саен, күбрәк югалтасың. (К. Кәримов).
4.	Аныклагычлар, аныкланмыш белән бер үк формада килсәләр, аерым синтагма төзиләр һәм аныкланмыш төзегән синтагма эченә кермиләр: Кайда соң сез, яшьлегемнең күңелле иптәшләре – / җил тегермәннәре (И.Гази)?
5.	Өстәлмәләр аерым синтагма төзиләр: Үз гомеремдә беренче тапкыр турист булып Төньяк Кавказга барган идем. / Төньяк Осетиягә (М. Мәһдиев).
6.	Модаль кисәкләр аерым синтагма төзиләр: Ни аяныч,/ шуннан соң Мәскәүдә бер генә татар мәктәбе дә ачылмаган (Ф. Хәкимова).– Үпкәләмә инде, /сеңлем,/ станциягә дә барган чакларың булыр әле,  – диде ул. (А. Гыйләҗев)
7.	Тиңдәш кисәкләрнең ияртүче кисәк белән янәшә тора торганнарыннан башкалары аерым синтагма хасил итәләр: Бу тойгыда җиңелчә генә моң, / җиңелчә генә шатлык, / нәрсәнедер җиңелчә генә сагыну, / нәрсәнедер  җиңелчә генә көтү, / нәрсәгәдер җиңелчә генә куану, / тагы әллә нәрсәләр бар иделәр (Ф. Әмирхан). 
8.	Күзаллаулы баш килеш аерым синтагма төзи: Ә Кама! Ул диңгез булган бит (Г. Әпсәләмов).
Исегездә тотыгыз!  
1.	Җөмләләр ия белән хәбәрдән генә торса һәм иягә дә хәбәргә дә аерым басым ясалмаса, алар аерым аерым синтагма төзи алмыйлар: Кешеләр дә хәзинә бит (Г. Ахунов). Җәенке җөмләдә дә ия белән хәбәр янәшә торсалар, һәм аларның берсенә дә аерым басым ясалмаса, ия үзенә, хәбәр үзенә аерым синтагма төземи, ике бер синтагма хасил итәләр: Иярдән егалганга тәхет тәтемәс (Г. Морат). 
2.	Иярчен кисәкләр ияртүче сүз белән янәшә килсәләр, аерым синтагма төземиләр:  Кеше эшли дип, ярамаган эшне эшләү үзе ярамаган. (Г. Ибраһимов).
3.	Аныклагыч аныкланмыш белән бер үк формада килмәсә, үзе генә синтагма төзи алмый: Яхшы эшләреңне онытмаучылар аз булса да булыр, әмма син үзең хата эшләреңне онытма (Р. Фәхретдин).

29. Җөмләләрнең синтагматик кисәкләрен табыгыз.

1. Халыкның холык-табигате, тарихы, гореф-гадәте, омтылышы, уй-гаме сүзләргә сыйган. Ана карыныннан ук без телнең моң-яңгырашын тән-вөҗүдебезгә сеңдереп үсәбез. Туган телнең көй-тибрәнешенә, нәкъ менә шул телнең табигатенә хас тәңгәл моң туа. Тел тәмен җуйган – моңын да җуя. Кешенең тәнен, җанын туган тел сугарып килә, ул аның холкын билгели, аң зиһененә чиксез үсеш мөмкинлеге бирә, шул телнең эчке хасиятеннән яралган җыр-моң исә кешенең халәт-рухиясенә дәва, омтылыш дәрте өсти. (М.Галиев)
2. Тарих хатирәләр, хатлар, мәкаләләр, документлар, архивлар рәвешендә барысын да теркәп-туплап килә, чөнки тарих кыйналудан, үтерелүдән, эзәрлекләнүдән курыкмый, чөнки тарих ул – иң гадел һәм иң кырыс хөкемдар. (З.Мәхмүди).
3. Вакыт дигәнең үтә дә үтә. Вакыт агышын күреп булмый, диләр. Дөрес түгел. Вакыт үзе узган җирдән зур-зур ташпулатлар, чәчәккә күмелгән бакчалар, яңа электростанцияләр, күкрәеп үскән урманнар калдырып китә. Вакыт яңа төзелгән шәһәрләр, яңа язылган әсәрләр, яңа ачылган йолдызлар булып күз алдына баса. Вакыт кешеләрне ашыктыра. (Ф.Яруллин).
Белемне, тормыш тәҗрибәсен без яшьлекнең чәчрәп торган кайнар энергиясенә алыштырып алабыз. «Әгәр яшьлек чорында картлардагы тәҗрибә булса! Картлык чоры үзенең тәҗрибәсен яшьлек энергиясе белән бергә куллана алса, ниләр генә эшләмәс иде адәм баласы!» (М.Юныс)

30. Шигырь юлларын синтагмаларга дөрес бүлеп укыгыз. 

Матурлыкка матур, бик акыллы,
Һәрбер эшкә җитәдер күзе.
Ай нурыдай нурлы аның йөзе,
Чын мәгънәдә ул татар кызы.
Йөргән чакта сыны нинди матур,
Көлгән чакта кояш нурлары
Чәчелгәндәй була йөзләреннән,
Үзе аңлы, җитез куллары,
Кечкенәләргә ул бик шәфкатьле,
Зурларга ул бигрәк хөрмәтле (Л. Садри).

31. Җөмләләрне синтагмаларга бүлеп укыгыз. Һәр җөмләдә логик басым төшкән сүзне билгеләгез. 

1. Тауның тәбәнәге булмый. Тау биек һәм биегрәк кенә була. (Г.Гыйльманов).
2. Зур суга кушылгач, инешнең инешлеге бетә. (Р.Вәлиев) 
3. Бөекләр күп сөйләшми.  (Р.Вәлиев)  
4. Ялгышларны ялгыш белән төзәтү – югалганны югалту белән кайтару кебек ул...   (К. Кәримов)  
5. Җирдә кеше булу өчен 
Кеше күпме юллар үтә!...(Зөлфәт)
6. Кешегә иң авыры – үзен аңлау…(С.Поварисов)
7. Югалган дусларыңны эзләү – үзеңне эзләү ул. (К.Кәримов)
8. Көчле алдында көчсез гаепле. (Г. Афзал)
9. Тормыш – төзәлмәслек ялгышлар…(Р.Сибат)
10. Дөнья ул үзе мәңгелек бәхәстән тора. (Т.Миңнуллин)

Белемнәрне тикшерү өчен сораулар

1.	Нәрсә ул сөйләм?
2.	Нәрсә ул җөмлә?
3.	Синтаксис фәне нәрсәне өйрәнә?
4.	Сөйләм оешуда нинди чаралар катнаша?
5.	Синтаксик берәмлекләргә нәрсәләр керә?
6.	Синтаксис фәненең нигезендә нинди төп төшенчәләр ята?
7.	Сүзләр һәм җөмләләр арасында нинди бәйләнешләр була?
8.	Тезүле бәйләнеш ничек барлыкка килә?
9.	Сүзләр яки җөмләләр нинди чаралар ярдәмендә тезүле бәйләнешкә керә?
10.	Сүзләрнең тезүле бәйләнеше нигезендә нәрсә барлыкка килә?
11.	Ияртүле бәйләнештәге сүзләр арасында нинди мөнәсәбәтләр урнаша?
12.	Хәбәрлекле мөнәсәбәт ничек барлыкка килә?
13.	Хәбәрлекле мөнәсәбәт нинди чаралар аша белдерелә?
14.	Ачыклаулы мөнәсәбәт ничек барлыкка килә? 
15.	Ачыклаулы мөнәсәбәт нинди чаралар аша белдерелә?
16.	Аныклаулы мөнәсәбәт ничек барлыкка килә? 
17.	Аныклаулы мөнәсәбәт нинди чаралар аша белдерелә?
18.	Сүзтезмә нәрсә ул?
19.	Сүзтезмәләр, фразеологик берәмлекләр һәм тезмә сүзләр арасында нинди аерма бар?
20.	Сүзтезмәләрнең төзелешен һәм морфологик нигезен аңлатыгыз.
21.	Иярүче сүз ияртүче сүзгә нинди грамматик чаралар аша бәйләнә?
22.	Сүзтезмәләрдә нинди мәгънә мөнәсәбәтләре урнаша?
23.	Сүзтезмәне анализлау тәртибен аңлатыгыз.
24.	Җөмлә нинди синтагматик кисәкләргә бүленә?
25.	Логик басым җөмләдә кайсы сүзгә төшә?
26.	Синтагматик кисәкләр һәм сүзтезмәләр арасында нинди аерма бар?

Икенче бүлек
Җөмләнең грамматик кисәкләргә бүленеше

җөмлә кисәкләре
Баш кисәкләр

  

иярчен кисәкләр 

баш кисәкләр

модаль кисәкләр

аныклагыч

ия

хәбәр

аергыч           

тәмамлык

хәл 

эндәш сүзләр

кереш сүзләр

Җөмләгә түбәндәге билгеләргә ия: 
1. Җөмләгә хәбәрлек хас.
2. Җөмлә сөйләүченең чынбарлыкка, сөйләмгә мөнәсәбәтен белдерә, ягъни модальлек хас (шатлана, борчыла, гаҗәпләнә, соклана һ.б.). 
3. Җөмлә сүз тәртибе кагыйдәләренә буйсынып төзелә.
4. Җөмлә хәбәр итү интонациясе белән әйтелә.
Җөмләнең структур үзәген төзүче иң әһәмиятле кисәкләре  баш кисәкләр дип атала. Баш кисәкләргә: 
•	ия 
•	хәбәр керә
Баш кисәкләрне ачыклап, аныклап, җөмләне җәенкеләндереп килүче кисәкләр – иярчен кисәкләр дип аталалар. Иярчен кисәкләргә: 
•	тәмамлык
•	аергыч
•	хәлләр
•	аныклагыч керә.
 Җөмләдә сөйләүченең чынбарлыкка, сөйләмгә мөнәсәбәтен белдерә торган кисәкләр дә килә. Аларны модаль кисәкләр дип атыйлар. Модаль кисәкләргә: 
•	эндәш сүзләр
•	кереш сүзләр керә.
Һәр җөмлә кисәге үзенә тиешле сызык белән сызыла:
	       ия
             хәбәр
                   аергыч
               тәмамлык 
               хәл
              аныклагыч
              эндәш сүзләр
             кереш сүзләр

Исегездә тотыгыз!
1. Баш кисәкләр - җөмләнең нигезе, оештыручы үзәкләре.
2. Иярчен һәм модаль кисәкләр - җөмләне җәенкеләндерә торган кисәкләр.
3. Җөмләдә иярчен һәм модаль кисәкләр булырга да, булмаска да мөмкин, ә баш кисәк һәрвакыт урын ала.
4. Баш кисәкләр - ияртүле бәйләнешнең хәбәрлекле мөнәсәбәте дигән сүз.  Хәбәрлекле мөнәсәбәтне белдерүче чаралар,  икенче төрле әйткәндә, ия белән хәбәрне бәйләүче чаралар. 
5. Аергыч, тәмамлык, хәлләр – ияртүле бәйләнешнең ачыклаулы мөнәсәбәте дигән сүз.
6. Аныклагыч сүзләрнең аныклаулы мөнәсәбәткә керүе нигезендә барлыкка килә.

Җөмләнең баш кисәкләре

Җөмлә төзелсен өчен, я ике сүзнең (иянең һәм хәбәрнең) хәбәрлекле мөнәсәбәткә керүе, я бер генә сүзнең (баш кисәкнең) хәбәр итү интонациясе белән әйтелүе кирәк. 
Җөмләнең үзәген төзүче иң әһәмиятле кисәкләр баш кисәкләр дип атала. Баш кисәкләргә керә: 
•	ия 
•	хәбәр 
Ия һәм хәбәр җөмләнең оештыручы үзәген, нигезен тәшкил итәләр. Ия белән хәбәр булмаса, җөмлә була алмый. Ия – җөмләдә баш килештәге сүз белән бирелеп, хәбәрне үзенә ияртә торган грамматик бәйсез кисәк. Ия белән хәбәр бәйләнешен өйрәнү – үзара хәбәрлекле мөнәсәбәткә кергән сүзләр бәйләнешен өйрәнү дигән сүз. Җөмләнең ия турында хәбәр итә торган һәм аңа грамматик буйсына торган баш кисәге хәбәр була.
1.	Җөмлә, гадәттә, ике баш кисәктән тора. Көз килде. Көннәр җылы. Әбиләр чуагы башланды. Шул ук фикерне бер сүз белән дә белдерергә мөмкин: Көз. Җылы. Әбиләр чуагы. Биредә бер баш кисәк – ия генә кулланыла. Мин чит тел өйрәнәм. Бу җөмләдә баш кисәкләрнең икесе дә кулланыла. Чит тел өйрәнәм. Чит тел өйрәнәсем килә. дигән җөмләләрдә бер баш кисәк - хәбәр генә кулланыла.
2.	Җөмлә бер генә сүздән дә торырга мөмкин. Эх! Рәхмәт! Әйе. Биредә ия дә, хәбәр дә кулланылмаган, ләкин җөмлә буларак карала. Бер генә сүздән торган мондый җөмләләр таркалмыйлар.

32. Өзекне игътибар белән укыгыз. Баш кисәкләрне бергә язып алыгыз. 
Мин авылыбызның ... Рамазан чишмәсе буенда утырам. Ул авыл уртасындагы таулык куеныннан агып чыга да, ун адымлап йөгереп баргач, кечкенә елгачык эченә кереп югала.
Елганы чыпчыклар төркеме сырып алган. Алар  чыркылдаша-чыркылдаша су чәчрәтеп уйныйлар. Томшыкларына тамчылар алып күккә чөяләр дә, кабат кабып йотмакчы булып, югары күтәреләләр. Бераздан тагын әйләнеп кайталар! 
Чыпчыклар уенына мавыгып, чишмә төбенә килеп төшкән сандугачны күрми дә калганмын икән. Бу ялгыз кош елга суына да,  шунда чыркылдашып уйнаган чыпчыклар төркеменә дә исе китмичә, чишмәнең түренәрәк узды. Су буена килеп җиткәч, чишмәгә үрелер өчен, урын җайларга кереште. Аннары үзенең сусап-кибеп беткән томшыгын агымга төртте... (Г. Гыйльман).

33. Җөмләдәге баш кисәкләрне табып, таблицада ия белән хәбәрне аерып языгыз.

Ия	Хәбәр	

1.	Кинәт Рифкать сискәнеп китте (Р. Вәлиев).
2.	Кояш куе ботаклар арасыннан озын нур-кылычларын сузган (Г. Рәхим).
3.	Ул төнне без бик вакытлы өлгердек (М. Маликова).
4.	Сөембикә, туфлиләрен салып, чыклы үләнгә басты (Ф. Садриев).
5.	Әтил тизрәк җылыга, ачык урынга йөгерде (Ф. Бәйрәмова).
6.	Авылның нәкъ уртасында ике катлы зур йорт бар ( Ф. Латыйфи).
7.	Җәй буе укып, хәзерләнеп, бүген ул менә тагын экзаменга бара (И. Гази).

Ия һәм аның белдерелүе

Җөмләнең, баш килештә килеп, башка сүзгә буйсынмаган баш кисәге ия дип атала. Җөмләдә ияне табу өчен, аның төп 3 үзенчәлеген белергә кирәк.
1.	Ия һәрвакыт баш килештә була.
2.	Ия янында бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр булмый.
3.	Ия җөмләнең башка кисәкләренә буйсынмый.
Төзелеше белән ия гади һәм тезмә була. 
Бер генә сүздән торган ия гади ия дип атала. Елга ага (М. Кәбиров). Күктә соңгы йолдызлар сүнә (Г. Гобәй). Ишегалды бала-чага белән тулды (М. Галәү).
Берничә сүздән торган ия тезмә ия дип атала. Тезмә ия тезмә сүзләр, фразеологик берәмлекләр белән бирелә. Казан дәүләт университеты – борынгы университетларның берсе. Хөсәен абзый шактый озак утырды... (Г. Гобәйдуллин).

Исегездә тотыгыз!
1. Ия составында күплек, тартым кушымчалары булырга мөмкин. Тау-тау ак болытлар куерып, салынкы кара-кучкыл яңгыр болытларына әверелделәр. (М. Галәү). Абыем Чаллы шәһәрендә яши. Өйдәгеләр мине көтәләрдер.
2. Ия янында кисәкчәләр килергә мөмкин. Иянең астына сызганда, кисәкчә дә кертеп сызыла. Сезнең белән мин дә барырмын
3.	Тезмә ия булганда да, астына тоташ сызыла. Сукыр кычыткан – файдалы үсемлек.
4.	Ияләр парлы яки кушма сүзләр белән бирелсә, гади ия буларак тикшерәбез.
5.	Ияләр тиңдәшләнеп тә килергә мөмкин.Тиңдәш ияләр тезү, каршы кую интонациясе, тезүче теркәгечләр аша бәйләнәләр. Тиңдәш ияләрнең һәрберсенең астына аерым-аерым сызыла, теркәгечләр астына сызылмый.

34. Ияләрне табыгыз. Иясе нинди сүз төркеме белән белдерелүенә карап, җөмлә номерларын таблицага урнаштырыгыз. 

Исем белән белдерелгән ия	Сыйфат белән белдерелгән ия	Сан белән белдерелгән ия	Алмашлык белән белдерелгән ия	Фигыль  белән
белдерелгән ия	

1.	Хәдичә апа яныма килде.(А. Шамов)
2.	Эшләгән — озак яшәгән (Ш. Галиев). 
3.	Күңелне үзенә тартучы нәрсә — кешенең яхшы холкы белән яхшы гадәтләредер  (Р. Фәхретдин). 
4.	Минем әти бүген Казаннан кайта (Г. Исхакый).
5.	Мин Днепр янында басып торам (М. Юныс).
6.	Ул арада артта һәм уңда тагын ике гөрселдәү ишетелде. (Ш. Маннур)
7.	Кызыл сиңа килешә.    
8.	Икәү бергә бакчадан чыктылар (М. Галәү).

35. Ияләренең нинди сүз төркеме белән бирелешеннән чыгып, җөмләләрне тәңгәлләштерегез. 

1) исем белән белдерелгән ия	А) Күбебез моның сүзен куәтләде. (Г. Ибраһимов)	
 фигыль белән белдерелгән ия	Б) Без инде хәйран булып, гаҗәпләнеп калуыбызны Бәдретдиннең үзенә ничек тә сиздермәскә тырыштык. (Ә. Еники)	
3) рәвеш белән белдерелгән ия	В) Кояш, күк читеннән үрмәләп, югары күтәрелә башлады. (М. Галәү)	
4) алмашлык белән белдерелгән ия	Г) Сөйләшү барып чыкмады.(Ф. Хөсни)

36. Җөмләләрне укыгыз. Ияләр дөрес билгеләнгәнме, тикшереп, хаталарны төзәтегез. 

1.	Иң рәхәт ял — яраткан эш (Ш. Галиев).
2.	Өйләренә таралышканда, икесенең дә кәефләре күтәренке иде (Л. Закирова). 
3.	Сибгат, берәүгә дә күз төшермичә, авыр адымнар белән лифт янына атлады (Л. Закирова).
4.	Моң — бүтән телләргә тәрҗемә ителми торган, ходай сулышы белән яратылган тылсымлы сүз (М. Галиев).
5.	Хәерле көн, күтәрелеп килүче кояш! (Г. Рәхим).
6.	Тукта, мин сиңа бер китап күрсәтим әле (Ә. Фәйзи).
7.	Ә әйләнә-тирәдә тормыш элеккечә үк кайнап тора(А. Гыйләҗев).

37. Ияләрнең төрләрен күрсәтегез.
Г- Гади ия
Т - Тезмә ия

1.	Клара озак кына Каракошны эзләде (Ә. Еники)              .
2.	Ул арада безнең баш очыбыздан бик югарыда выжылдап, кычкырып, кыр үрдәкләре үтеп киттеләр... (Г. Гобәйдуллин)                .
3.	Әнә сыерлар су эчәргә төштеләр... (Г. Исхакый)             .
4.	Зөһрә карчык элекке яхшы заманнарны бик әйбәт хәтерли әле (М. Галәү).
5.	Мактанчыкның авызы гел ачык (М. Мирза)              .
6.	Сталинград үзе бу тирәләргә ул кадәр якын түгел.(Г. Бәширов)
7.	Бераздан Маһирә ханым борчылып килеп җитте.(Г.Әпсәләмов)

38. Ияләрне табыгыз, асларына сызыгыз. Бирелгән үрнәк буенча анализ ясагыз.
Үрнәк: Кешеләр аны туры сүзле, намуслы һәм гадел булганы өчен ярата иде. (М. Галәү). Кешеләр – гади ия, күплек сандагы исем белән белдерелә.

1.	Казанга без таң алдыннан килеп төштек (М. Юныс).
2.	Агыйделнең сыек яшел суы инде үз төсенә керә (Г. Гобәй).
3.	Иртәнге тәмле төшләрен күрә-күрә йоклыйлар булыр бу йортлардагы казанлылар (И. Сәләхов).
4.	Кечкенәләр, чыр-чу килеп... чана шугандыр (М. Маликова).
5.	Àêêîøëàð êүë òөáåííәí җèì ýçëèëәð èäå (Ì. Õәáèáóëëèí).
6.	Èðòәãә Ñàáàí òóå äèãәí êөííå êåì òûíû÷ éîêëûé àëа! (Ã. Áәøèðîâ).
7.	Эшләп аруга караганда тик торып ару авыр (Р. Фәхретдин).
39. Иясе кулланылмаган мәкальләрне күрсәтегез.

1.	Туган телне кадерләгән халык кадерле булыр.
2.	Тел кылычтан үткен.
3.	Сүздә мактанма, эштә мактан.
4.	Адәмне адәм иткән – әдәп.
5.	Ата-ана йөрәгенең тирәнлеген балалар белми.
6.	Татлы тел тимер капканы ачар.
7.	Әнкәм йорты – алтын бишек.
8.	Сүзнең башыннан элек төбен уйла.

Хәбәр һәм аның белдерелүе

 Ия турында хәбәр итә яки үзе генә дә хәбәрлекне белдерә торган баш кисәк хәбәр дип атала. Нинди сүз төркеме белән белдерелүенә карап, хәбәр ике төркемгә бүленә:
•	фигыль хәбәр ( фигыль белән белдерелә)
•	исем хәбәр (фигыльдән кала сүз төркеме белән белдерелә).
Төзелеше буенча хәбәр өч төркемгә бүленә:
•	гади хәбәр. Гади хәбәр бер сүз белән белдерелә.
•	кушма хәбәр. Кушма хәбәр мөстәкыйль сүзгә ярдәмлекләр (бәйлекләр, ярдәмче фигыльләр, кисәкчәләр) ялганып ясала. 
•	тезмә хәбәр. Тезмә хәбәрләр таркалмый торган берәмлекләр (тезмә сүзләр һәм фразеологизмнар) белән белдерелә.
Фигыль хәбәрләрнең дә, исем хәбәрләрнең дә төзелеш ягыннан шундый өч төре бар. 

хәбәр

исем хәбәр

фигыль хәбәð

òåçìә
ôèãûëü õәáәð

êóøìà ôèãûëü õәáәð

ãàäè 
èñåì 
õәáәð

òåçìә 
èñåì 
õәáәð

êóøìà 
èñåì
õәáәð

ãàäè ôèãûëü õәáәð

Исем хәбәрләрнең төзелеше ягыннан төрләре:
1.	Гади исем хәбәрләр бер мөстәкыйль сүздән генә торалар: Халыкны халык иткән, дөньяга таныткан сыйфат – аның күңел байлыгы, теле, сәнгате (Г.Ахунов) .
2.	Тезмә исем хәбәрләр таркалмый торган берәмлекләрдән (тезмә сүзләр, фразеологизмнар) тора. Безнең тамырлар – туган-үскән җирдә. (М.Юныс); Ә хәле аның җилкә кашырлык (Ә. Еники). 
3.	Кушма исем хәбәрләр гади һәм тезмә исем хәбәрләр нигезендә ясала. Кушма исем хәбәр составында бәйлекләр (өчен, шикелле, төсле, сыман, аша, белән һ.б.) Мин синең белән; ярдәмче фигыльләр (бул, иде, икән, тор): Иртә белән көн томанлы иде (Ш. Камал); Иң кадерле нигъмәт – су икән  (Г. Афзал);  кисәкчәләр (түгел, генә, бугай, ич, бит, шул, ләбаса, ахры, соң)  килә: Кешеләр дә хәзинә бит (Г. Ахунов); Мин зур түгел. Мин – үзем кадәр генә. (Р. Фәйзуллин); 3 зат алмашлыгы (ул, алар) кулланыла. Шигърият – үзе җыр ул (И.Юзеев). 
Фигыль хәбәрләрнең төзелеше ягыннан төрләре:
1.	Гади фигыль хәбәрләр бер сүздән генә торалар: Кеше табигатьтән кыюлыкка, батырлыкка, сабырлыкка өйрәнә (Ф. Яруллин).
2.	Тезмә фигыль хәбәрләр таркалмый торган берәмлекләрдән (тезмә фигыльләр, фразеологизмнар) тора. Ул як-ягына күз салды (Г. Бәширов); Юлыбыз һаман дәвам итә (М. Галиев).
3.	Кушма фигыль хәбәрләр гади һәм тезмә фигыль хәбәрләр нигезендә ясала. Кушма фигыль хәбәрнең дүрт төре бар:
•	Процессның үтәлү дәрәҗәсен белдерүче хәбәр. Бу очракта кушма фигыль хәбәр составында килгән ярдәмче фигыль башлану, дәвам итү, тәмамлану, кинәтлек мәгънәләре өсти: Соңгы көннәрдә ялгыз йортка ямь кереп китте (Г.Гобәй); Бу турыга килеп җиткәч, тагын да дәртләнебрәк уйный башладылар (М. Гафури).
•	Модаль мәгънә белдерүче хәбәр. Бу төр хәбәрләр сөйләүченең процесска мөнәсәбәтен (боеру, теләк, ният, ирония, мөмкинлек, ихтималлык һ.б.) белдерәләр. Гадәттә, мондый фигыль хәбәрләр составында тиеш, кирәк, бул, бел, иде, ал, күр сүзләре килә: Халык матур уйлаган, авылына, җиренә суына матур исемнәр бирә белгән. (Ә. Еники).
•	Заман белдерүче хәбәр. Болар – тәмамланмаган үткән заман, күптән үткән заман, кабатлаулы үткән заман, киләчәк-үткән заман формалары. Составында иде, бул ярдәмче фигыльләре килә: Хафаза, миңа килгән саен, бу дәфтәрне актарып утырырга ярата иде (Ә. Еники).
•	Эзлекле яки параллель процессларны белдерүче хәбәр. Мондый кушма хәбәрләрдә -ып/-еп/-п яки -а/-ә формасын алган фигыль – үзенә аерым, ярдәмче фигыль үзенә аерым бер процессны белдерә: Мин китапханәнә кереп чыктым; Газизә ялгыз утыра калды (Ш. Камал).
Кушма фигыль хәбәр составында кисәкчәләр, хәбәрлек сүзләр, модаль сүзләр, бәйлекләр дә килергә мөмкин. 

Исегездә тотыгыз!
1. Исем хәбәрләр фигыльдән кала сүз төркеме белән белдерелә, дидек. Искәрмә буларак, исем фигыль белән бирелгән хәбәр исем хәбәр буларак карала. Балаларга калдыра торган мирасларның иң кыйммәтлесе – дин өйрәтеп калдыру. (Р.Фәхретдинов).
2. Исем хәбәр парлы яки кушма сүзләр белән бирелсә, гади исем хәбәр буларак тикшерелә.
3. Мәгънә сөрешенә бәйле рәвештә, исем хәбәрләр кайбер очракларда синтаксик сүзтезмә белән биреләләр. Зөһрә - матур исем (Ә. Еники). Ата-баба хәтере – ил хәтере. (М.Хәсәнов). Биредә хәбәрлекне булдыручы, яңалык бирүче сүз матур исем, ил хәтере. Шуңа күрә мондый исем хәбәрләр тезмә исем хәбәр буларак бергә алып тикшерелә.
4. Исем хәбәрдә генә түгел, фигыль хәбәр составында да  ул, алар алмашлыклары килергә мөмкин. Мондый очраклар да кушма фигыль хәбәр буларак тикшерелә.
Туган туфрак беркемне дә кире какмый ул (Ф. Яруллин).
Киләчәгенә
телсез, лөгатьсез
бармый ул халык (Г.Морат) .
5. Кушма исем хәбәр составында булып чык, булып тор cүзләре дә килергә мөмкин. Без күршеләр булып чыктык.
6. Исем хәбәр составында да,  фигыль хәбәр составында да иде, ит, бул фигыльләре килә ала. 
1) Туганыбыз килгән иде. – кушма фигыль хәбәр
Без урамда идек. – кушма исем хәбәр
2) Мин дустыма барасы иттем. – кушма фигыль хәбәр.
Яңгыр дәвам итә. Дустым миңа һәрвакыт ярдәм итә. – тезмә фигыль хәбәр.
3) Без көн буе урманда булдык. – гади фигыль хәбәр
Мин укытучы булам. – кушма исем хәбәр
Күрешүләр насыйп булды. – тезмә фигыль хәбәр
 Тезмә фигыль хәбәр составында килгән ит, бул ярдәмче фигыльләре грамматик мәгънә белдермиләр, фигыль ясау функциясен башкаралар.  
7. Гади  яисә тезмә хәбәр составында ярдәмче фигыль килсә, кушма хәбәргә әйләнә. 
Мин ут белән су арасында калдым – тезмә фигыль хәбәр
Мин ут белән су арасында калдым шул – кушма фигыль хәбәр
Егет алтын куллы – тезмә исем хәбәр
Егет алтын куллы икән – кушма исем хәбәр.

40. Җөмләләрне игътибар белән  укыгыз. Хәбәр төренә туры килгән җөмләләрне билгеләгез. 

Гади хәбәр
	1.	Минем әти бүген Казаннан кайта (Г. Исхакый).		
	2.	Ул әле өр-яңа (Г. Исхакый).		
	3.	Зур куак кинәт ботакларын селкеп куйган (Д. Аппакова).
		
Кушма
хәбәр 
	1.	Өлгергән бодай кырыннан кыз бала йөгереп үткән (Р. Фәйзуллин). 		
	2.	Мин тавышланып еларга тотындым (Г. Исхакый).		
	3.	Елга ярында бер карт йөри (М. Кәбиров).		
Тезмә
Хәбәр	1.	Әптелбәр, уйнарга теләсә дә, бу тәкъдимне кире какты (Ә. Фәйзи).		
	2.	Аннары шыбырдап яңгыр яварга тотынды (М. Галәү).		
	3.	Шуңа күрә алар балыктан бервакытта да баш тартмыйлар (М. Әмир).		

41. Хәбәрләрне табыгыз. Хәбәренең бирелешенә карап, таблицага җөмлә номерларын языгыз. 

 Гади фигыль хәбәр 	Кушма фигыль хәбәр	Кушма исем хәбәр

			

1.	Без урамнан икәү үтеп барабыз (А. Гыйләҗев).
2.	Хәзер инде җирән кашка миннән курыкмый (Г. Бәширов).
3.	Яңа ел мәҗлесе бик күңелле башланды (А. Расих).
4.	Без бара-бара әлеге исемсез мәйданга барып җитәбез (А. Гыйләҗев).
5.	Хөсәен картның кечкенәрәк кенә өенең эче дә бер бакча төсле иде (Г. Гобәйдуллин).
6.	Ничек мин аны үз вакытында сизми калганмын? (А. Расих).
7.	Сафа артыннан башкалар да йөгерешеп киттеләр (Ш. Камал).
8.	Йолдыз, күз ачып йомганчы үтеп китеп, офыкта югала (Г. Гобәй). 
9.	Безнең әни иртәгә бәйрәм ашы пешерә (Г. Исхакый).
10.	Алар бишәү иде (М. Кәбиров). 

42. Хәбәрләрне табып, астына сызыгыз. Шартлы кыскартулар белән хәбәрнең төзелешен күрсәтегез.
Шартлы кыскартулар: 
Г.ф.х. - гади фигыль хәбәр
К.ф.х. - кушма фигыль хәбәр
Т.ф.х. - тезмә фигыль хәбәр
К.и.х. – кушма исем хәбәр

1) Әти миңа перәннек тә алып кайта.      Мин сиңа да бирермен...     Миңлевәли малаена бирмим...            Бая туп уйнатмады.      . ... Әйе, әнә көтү күренә.         Тиз бул.         Чап!           Син күпернең Шәмсиләр ягында тор         , мин югары оч ягында.               Ишетәмсең, Миңлегали?           Әнә, әнә, чылтыр-чылтыр тарантас чылтыраганы ишетелә          . 
2) Мин торып бастым.       Читекнең кунычы бот төбенә җитте            .              Аяк башым аның төбен барып таба алмады.           Мин ... суга чумган кебек булып киттем              .
3) Минем әти бүген Казаннан кайта.        Улмы?      Ул миңа санлы калач китерә.       Аннары миңа читек китерә.       ... Аның саурысы* синең апаңның намазлык чигә торган үрнәге кебек чәчәкле була.           ... Миңа әти кәҗүл читек китерә...       Иртәгә гаеткә мин кәҗүл читек киеп барам         . Беләмсең, Миңлегали?            (Г. Исхакыйдан).
* сауры (савыр) - атның янбаш тирәсе, ат савыры тиресеннән эшләнгән күн, шул күннән эшләнгән савыр читек

43. Җавапларны тәңгәлләштерегез.

1) гади фигыль хәбәр	А) Бер тавыш килде колакка, яңгырады бер заман (Г. Тукай).	
2) кушма фигыль  хәбәр	Б) Аклы ситсы күлмәгемнең сәдәпләре алтыннан (җыр).	
3) тезмә фигыль хәбәр	В) Кыз таныш кебек.	
4) гади исем хәбәр	Г) Бу мәһабәт бина — Казан дәүләт университеты	
5) кушма исем хәбәр	Д) Аның беркайчан да беркемгә дә хат яздырганы юк (Ш. Маннур).	
6) тезмә исем хәбәр	Ж) Егет кеше кылны кырыкка ярыр (Мәкаль).	

44. Күренекле язучыларыбыз әйткән хикмәтле сүзләрне - афоризмнарны укыгыз. Җөмләләрнең хәбәрләрен табып, астына сызыгыз, төрләрен әйтегез..

1.	Тарих – тормыш остазы ( М.Хәсәнов).
2.	һәр өйнең үз бизәге була (Р. Төхвәтуллин).
3.	Ата-ана фатихасы — бәхеткә юл... (М. Мирза).
4.	Тырыш хезмәт күмерне – алмаз, өйрәнчекне оста итә (М.Насыйбуллин).
5.	Матурлыкны тану өчен, үзең матур булу кирәк (М. Мирза).
6.	Яшәү - тауга менү (Ә. Гаффар).
7.	 Бала күңеле – гөлчәчәк (Х. Вахит).
8.	Сандугач козгын белән бергә тормас (Акмулла).
9.	Арык атта ерак китеп булмый (А. Гыйләҗев).
10.	Өр-яңа ямаулык та иске бөтеннән матур түгел (М. Мирза).

45. Җөмләләрнең баш кисәкләрен табып, астына сызыгыз. Иясе кулланылмаган җөмләләрне аерып күрсәтегез.

1.	Буразна араларыннан гөрләвекләр ага башлады.  
2.	Шулвакыт ындырлар арасындагы юлда җигүле ат күренде. 
3.	Арбага ике кеше утырган иде. 
4.	Ул арада хәбәр бөтен авылга таралып өлгерде. 
5.	Солдат белән күрешергә дип, әледән-әле күршеләр керә торды. 
6.	Сафаның өйдә утырасы килмәде.
7.	Йомшак кына сары мамыклы нәни бәбкәләрен ияртеп, казлар яңадан урамга чыктылар. 
8.	Сафа, арбадан кечкенә капчыгын алып, малайларга учлап-учлап кызыл билле прәннек, эрбет чикләвеге сипте. 
9.	Сабирҗан әтисенә бик яхшы ярдәмче иде.
10.	Танымыйсыңмы әллә?  (М. Галәүдән).

46. Баш кисәкләргә бирелгән характеристикадан чыгып, җөмләләрне тәңгәлләштерегез.

1)	исем белән белдерелгән тезмә ия — гади фигыль хәбәр	 А) Синең малайларың — зур кешеләр, әнкәй  (Ф. Яруллин).	
2)	исем белән белдерелгән тезмә ия — кушма фигыль хәбәр	Б) Яраткан бер гадәте бар иде бу кызның (Л. Ихсанова). 	
3)	алмашлык белән белдерелгән гади ия — кушма фигыль хәбәр	В) Әби… ахырда җибәрергә риза булды (Р. Хафизова).	
4)	исем белән белдерелгән гади ия — тезмә фигыль хәбәр	Г) Беравык шул рәвешле башын иеп баргач, ул коңгырт күзләрен тутырып тирә-юньгә карап алды (Ф. Кәрами).	
5)	исем белән белдерелгән гади ия — кушма исем хәбәр	Д) Гөлсем апа, иңбашына мамык шәлен салып, кызының язу өстәле янына килеп утырды (Г. Әпсәләмов).	
6)	исем белән белдерелгән гади ия — тезмә исем хәбәр	Е) Ана йөрәгендә яңа бер көч белән өмет чаткысы кабынды (Г. Әпсәләмов).	

47. Баш кисәкләрне билгеләүдә хаталы очракларны табып төзәтегез.

1.	Сукыр лампа мелт-мелт итә (Р. Хафизова).
2.	Имән ныклыгы — тәнгә, иман ныклыгы җанга карый (М. Галиев).
3.	Ат турында татарда күпме җыр, мәкаль, канатлы сүз, әкият бар икән? (М. Галиев).
4.	 Кеше күңеле тел ярдәмендә ачыла (М. Галиев).
5.	Хакны әйтергә дә хокук кирәк (Г. Морат).
6.	Бәйсез булу бәйдән ычкыну түгел әле (М. Галиев).
7.	Икеләнү – куркуның күләгәсе ул (А. Гыйләҗев).
8.	Бишекне чормага элеп куяр өчен генә ясамыйлар (Г. Рәхим).

48. Бирелгән җөмләләрдә гади хәбәрне кушма хәбәргә үзгәртегез. 

Аның сүзләренә каршы Идрис бернәрсә дә әйтмәде.		
Рушания хәзер дәрес әзерли.
		
Ул китапханәдәге бөтен китапларны укыды.		
Бүген безгә кунаклар киләсе.
		
Безнең йорт янында зур агач үсә.
		
Мин кайчандыр журналист булырга хыялландым.		
Ниһаять, поезд кузгалды.
		
Алар ерак шәһәргә туганнары янына күчтеләр.		

Ия белән хәбәрнең җөмләдәге урыннары

1. Иянең җөмләдәге урыны.
•	Гадәти язма сөйләмдә ия хәбәр алдындагы теләсә нинди урында килергә мөмкин:
- җөмлә башында: Фәрит Яруллин – татар милли балетына нигез салучыларның берсе;
- хәбәр алдыннан янәшә: Бусагада юаш кына басып торган улын Маһирә кочаклап ук алды. (А. Гыйләҗев); 
- яңалык белдермәсә, җөмләнең уртасында: Кечкенә калай тартмадан Гөлзифа чәйнеккә чәй салып маташа иде (Ф. Төхфәтуллин).
•	Тойгылы сөйләмдә ия җөмләнең ахырында килә: Менә нинди көчле ул ана мәхәббәте! (Г. Бәширов).
•	Җанлы сөйләм теле үзенең табигыйлеге, алдан әзерләнмәгән булуы белән аерылып тора. Шуңа күрә сөйләшкәндә, ия җөмләнең теләсә кайсы урынында килергә мөмкин: Без иртәгә  Чаллыга китәбез. Иртәгә  без Чаллыга китәбез. Иртәгә  Чаллыга китәбез без. 
•	Шигъри сөйләмдә дә, тойгы, ритм һәм рифма таләпләре буенча, ия теләсә кайсы урында килә ала. 
2. Хәбәрнең җөмләдәге урыны.
•	Гадәти язма сөйләмдә хәбәр җөмләнең ахырында килә: Ап-ак бакчаларның аргы башындагы киртәләр дә ак йомшаклыкка чумган (Р. Мөхәммәдиев).
•	Тойгыга бай булган сөйләмдә хәбәр еш кына җөмләнең алдына чыгарыла. Кайчан булды соң бу хәл? (А. Расих).
•	Җанлы сөйләм телендә, шигъри сөйләмдә хәбәр җөмләнең теләсә кайсы урынында килә ала: Кайдан сез болай, кызлар!
Җәйге бер көн.
Ат юлы.
Шыгырдый майсыз арба.
Изи-изи кулларын
Юлдан бер малай чаба. (Х. Ибраһим).

49. Иянең ничек урнашуына карап, җөмләләрне сайлап алыгыз.

Ия җөмләнең башында килә	

Ия җөмләнең уртасында килә	

Ия җөмләнең ахырында килә	

1.	Сынау вакытында бишле алу – Өметгалигә зур бәйрәм (М. Юныс).
2.	Кечкенә чакта Гадилә белән Шөһрәт бергәләп су коенырга яраталар иде (Ф. Яруллин).
3.	Валерия мине консерваториягә орган музыкасын тыңларга чакырган иде (М. Юныс).
4.	Гөлҗиһан тәрәзәдән урамга карады (Ф. Яруллин).
5.	Күптән түгел әле биредә малай-шалай, чаңгы киеп, таудан тауга очкандыр (М. Маликова).
6.	Тавышсыз гына коела торган яңгыр иде бу (А. Гыйләҗев).

50. Җөмләләрне игътибар белән укыгыз. Баш кисәкләрнең астына сызыгыз. Хәбәрдән соң килгән ияләрне, урыннарын үзгәртеп, хәбәр алдына күчереп куегыз. Иянең урыны үзгәрү җөмләләрнең семантикасына, экспрессиясенә ничек тәэсир итүен аңлатыгыз.

1.	Шаулап-шаулап яуды яңгыр (Г. Ахунов).
2.	Шул тиклем күп җиләк (Э. Касыймов).
3.	Яңгыр сибәли башлады (А. Гыйләҗев).
4.	Җепшек көнне балалар тагын кар чүмәләләрен тәгәрәтеп уйнадылар (Г. Толымбай).
5.	Бал-чагалар шау-гөр килеп, кар суларында көймәләр агызалар (Г. Әпсәләмов).
6.	Елдагыча тагын чана юлы төште (Г. Толымбай).
7.	Күңелгә нидер әйтмәкче, нәрсәнедер искә төшермәкче була бу тамчылар (Ә. Еники).

51. Ия белән хәбәрнең урыннарын алыштырып куегыз. Нинди үзгәреш килеп чыкты? Фикерләрегезне укытучыгыз белән уртаклашыгыз.

1.	Казан – Татарстанның башкаласы.
2.	Син минем иң якын дустым.
3.	Ия – җөмләнең баш кисәге.
4.	Мин – Мәләкәснеке (Ф. Хөсни).
5.	Мин – гап-гади Инсаф (Г. Мөхәммәтшин).
6.	Аягы суда, башы көндә (Табышмак).
7.	Хәтәр – аяк астында (Мәкаль).
 
52. Текстны укыгыз. Бирелгән үрнәктәгечә җөмләләрдә ия белән хәбәрнең урнашу тәртибен тикшерегез. 
Үрнәк: 1 җөмләдә – ия + хәбәр

1. Беркөнне кичкырын Илгиз бәхетсез бияләйне ... сукмакка куеп калдырды. 2. Иртәнгә чаклы, аннары иртәдән кичкә чаклы яткан урынында ята бирде бияләй. 3. Берничә көннән Илгизгә үз бияләе бик кызганыч булып тоелды. 4. Карга батып, бозланып беткән бияләйне ул өйгә алып кереп җылытты, киптерде дә Фирүзәләр йорты каршындагы өрәңге ботагына чыгарып элде. 5.Әнә шул көннән бирле ботакта тирбәлә дә тирбәлә сыңар бияләй. 6. Дөрес, апрель урталарында ...Фирүзә дә тотып карады бияләйне...( Ф. Шәфигуллиннан).

53. Ия белән хәбәрнең астына сызыгыз. Шигырь юлларында баш кисәкләрнең ничек урнашуын аңлатыгыз. 

1. Эзләмә син диңгез төбеннән
Һич табылмый торган энҗене;
Тап иптәшең булыр кешене,
Гади бер дус – үзең ишене (С. Хәким).
2. Бала-чага олы булсын,
Бала булсын олылар,
Олыны да, кечене дә 
Шулчак һәркем олылар (И. Юзеев).
3. Үз халкыңның киләчәген,
Үткәнен, бүгенгесен,
Кайгысының, шатлыгының
Зурлыгын белер өчен,
Еракка китеп кара син,
Еракка китеп кара! (М. Әгъләмов).

54. Җөмләләрдә төшеп калган баш кисәкләрне табып, үз урыннарына куеп языгыз. 

Җөмләләр	Ияләр	Хәбәрләр	
Ә бит безнең (?)  теләсә кайда авыл (?)  (Г. Бәширов).
Шигырьнең һәр юлына, хәтта һәр сүзенә   (?)  (?) (С. Кальметов).
Безнең авылга дөньяның дүрт ягыннан җиде (?)  (?) (М. Мәһдиев).
(?)  ул – туган туфрактан, изге чишмәләрдән аерылмый яшәү дигән (?) ( Г. Гыйльманов).
 (?) (?) үзебезнең авылны (Г. Ибраһимов).
Күп телләрне (?)  яхшы (?)
туган телең үги калмаса (Р. Фәйзуллин)	фикер
бабаларыбыз
юл 
онытмау
мин
белү	кайтып керә
яратам
салмаганнар
салынган була
сүз
шөгыль 	

Ия белән хәбәрнең ярашуы

Татар телендә ия белән хәбәрнең ярашуы бик чикле. Хәбәре затланышлы фигыль белән бирелгән җөмләләрдә I һәм II затта ярашу була.  Мәсәлән, Сез апагызга охшагансыз икән. (М. Хәбибуллин); Син сорама, мин әйтмим.
Ия белән хәбәрнең III затта ярашуы үзенчәлекле. Ия күплектә килеп тә, хәбәре берлек санда кулланыла. Моның берничә очрагы бар:
1. Җөмләнең хәбәре төшем юнәлешендә килсә, ул күплек кушымчасы алмый: Бер якта хатын-кызлар җыелган. (К. Нәҗми).
2. Күплек кушымчасы алган ия тартым формасында килсә, хәбәрне күплектә куллану мәҗбүри түгел: Тукай аһәңнәрен отып калды Кырлай кырлары (С. Сөләйманова).
3. Табигать күренешләрен тасвирлаганда, хәбәр, гадәттә, берлектә кулланыла: Күктә йолдызлар җемелдәшә (М. Рафиков).
4.	Хәбәре ярдәмче фигыль белән килсә, аңа күплек кушымчасы ялганмаска мөмкин: Өч җирдән өч почмак булып, көньякка таба торналар оча иде (М. Мәһдиев).
Ия янында сан булганда, хәбәр һәрвакыт берлектә кулланыла.  Безнең төркемдә 20 студент укый. 30 нчы елларга кадәр шулай да язганнар: Башка җирләрдән уртача хисап белән утыздан ким студентлар киләләр иде (Г. Ибраһимов).
Искәрмә! Татар телендә I һәм II затта ия белән хәбәрне яраштырмыйча куллану да булырга мөмкин. Мәсәлән, Күпме әйткән сиңа.

55. Ия белән хәбәрне табып, үзара нинди чара ярдәмендә бәйләнешкә керүләрен аңлатыгыз. Иясе күплектә килеп тә, хәбәре берлектә генә кулланылган җөмләләрнең номерларын аерып күрсәтегез.

1.	Беренче кар артыннан салкыннар һәм бураннар килерләр.
2.	Дусларымның күбесе киләчәктә филолог булырга хыяллана.
3.	Сул кул якта аксыл бодай һәм солы кырлары, кояш нурлары астында ялтырап, дулкынланып торган төсле күренә иделәр (Ш. Камал).
4.	Өрәдер лә җилләр, шаулый күлләр (Ә. Фәйзи).
5.	Безнең күзләр күпне күрде ( А. Гыйләҗев).
6.	Өй артында күккә томырылып үскән тирәкләр утыра (М. Рафиков).
7.	Якынлы-ераклы гармун моңнары, яшьләр тавышы яңгырый (М. Рафиков). 

Ия белән хәбәр арасына сызык кую очраклары

Ия белән хәбәр арасына түбәндәге очракларда сызык куелырга мөмкин.
1.	Җөмләнең хәбәре баш килештәге исем, сан, алмашлык һәм исем фигыль белән бирелсә, ия белән хәбәр арасына сызык куела. Халыкны халык иткән, дөньяга таныткан сыйфат – аның күңел байлыгы, теле, сәнгате (Г. Ахунов); Табигатьне танып белү һәм табигать белән татулыкта, бердәмлектә яшәү – кеше өчен иң югары бәхет (М. Хәсәнов). 
2.	Җөмләдә, ияне көчәйтеп аның янында ул көчәйтү кисәкчәсе килсә, сызык ул сүзеннән соң куела. Тел ул – халыкның рухи дәвасы (М.Галиев). 
3.	Ул сүзе, хәбәрне көчәйтеп, аннан соң килсә, ия белән хәбәр арасына шулай ук сызык куела. Шигърият - үзе җыр ул (И. Юзеев).
4.	Җөмләне ике төрле аңлау (синтаксик омоним) ихтималы булса, хәбәре фигыль белән белдерелгән җөмләдә шулай ук сызык куела. Теге агач йорт янында тора. Теге агач - йорт янында тора. Теге  - агач йорт янында тора.
Искәрмә!	
1.	Ия күрсәтү алмашлыгы белән белдерелеп, хәбәрдән соң килсә, сызык куелмый: Әтиемнең иң олы апасы бу. 
2.	Исем хәбәргә ярдәмче фигыль яки кисәкчә, бәйлек өстәлеп килсә, ия белән хәбәр арасына шулай ук сызык куелмый: Иң кадерле нигъмәт су икән (Г. Афзал).

56. Җөмләләрне укыгыз. Ия белән хәбәр арасына куелган сызыкның кайсы кагыйдәгә туры килүен күрсәтегез.

	хәбәр баш килештәге исем, сан, алмашлык һәм исем фигыль белән бирелә	
	ияне көчәйтеп, аның янында ул көчәйтү кисәкчәсе килә 	
 	хәбәрне көчәйтеп, аның янында ул сүзе килә 	
	җөмләне ике төрле аңлау ихтималы бар	

1.	Имән — урманның тарих укытучысы (М. Мәһдиев). 
2.	Бу — Гөлчирәнең йөрәгеннән чыккан рәхмәте иде (М.Мәһдиев). 
3.	Кеше күңеленең иң югары ноктасы – кешене ярату ул (А. Гыйләҗев).
4.	Юк, ни генә әйтмәгез, табигатьнең иң моңлы, иң сагышлы вакыты — май ахыры (М. Мәһдиев).
5.	Ахун хәзрәт — Бохарада укыган кеше (З. Бигиев).
6.	Һәр эшнең башы – хыял (Ф. Яруллин).
7.	Гомер ул – истә калган көннәр (Г. Гыйльманов).
8.	Бу — аның тавышы (Ш. Маннур).
9.	Җыр бит ул – чынбарлык белән күңел дөньясын тоташтырып торган сихри басма, күпер (Г. Гыйльманов).
10.	Йолдызлар һәм ай — серче дусларым,
Сандугач, тургай — җырчы кошларым (Ш. Бабич). 

57. Тиешле урыннарда ия белән хәбәр арасына сызык куеп языгыз. 

1.	Бөтен булган байлыгы урман, чишмәләр һәм кешеләр (М.Мәһдиев).
2.	Балам балым, баламның баласы җаным (Мәкаль). 
3.	Бу Гөлбану өчен икенче сынаш иде, ләкин сер бирмәде (Г. Ибраһимов).
4.	Бу аларның үз гомерләрендә беренче очрашулары, беренче күрешүләре иде (Г. Ибраһимов). 
5.	Дүрт  дүртең уналты. 
6.	Бу борынгыдан килгән сәнгатьнең язылмаган кануны (М. Галиев).
7.	Дошманны җиңү өчен, иң көчле корал аңа изгелек итү (Р. Фәхретдин).

58.Җөмләләрне игътибар белән укыгыз. Ия белән хәбәр арасына тыныш билгеләре урынлы куелганмы? Тыныш билгесе дөрес куелмаган җөмләләрнең номерларын таблицада  күрсәтегез.
I вариант

1.	Мәйдан — чигүле түбәтәй. Мәйдан — төрле чәчәкләрдән үрелгән тәкыя (М. Галиев).
2.	Бу —  корбан чалу, корбан итеп сәдакә өләшү, ашка җыю кебек матур гадәтләргә күчеп, дини йолаларга да кергән (М. Галиев).
3.	Әлеге ике халыкның һәрберсе  — олы тарих һәм бай культура иясе (Р. Хәким).
4.	Син — Кара урман иясе, моң иясе (М. Галиев).
5.	Бу — җирдәге бернинди ганимәт-байлыкларга да алыштыргысыз илаһи халәт (М. Галиев).
6.	Әнә уҗым басуы эчендәге югары елгага сузылып утырган кечкенә авыл - Рушадның әнисе төпләнгән авыл (М. Мәһдиев).
7.	Тапмаган мал — тау чаклы (Ф. Хөсни).
8.	Туган тел ул — 
Ничә гасыр
Бездән элек туган тел (З. Насыйбуллин).

II вариант

1.	Шәрык халыкларында ризык әзерләү, аны табынга чыгару - әллә нинди хикмәтле гадәтләрне берләштергән, югары сәнгать дәрәҗәсенә күтәрелгән бәйрәм (М. Галиев).
2.	Гүзәлсең — син, матурсың — син, матурсың, матурларның матурыннан матурсың (Г. Тукай).
3.	Бу — соңгы күрешү дип, кем уйлаган (М. Галиев).
4.	Нечкә кыйгач кашлары — карлыгачның канат очы (Ш. Маннур).
5.	Иң бәхетле чагың —  бәхет турында уйламаган чак... (Ш. Галиев).
6.	Ул — халык мин сиңа әйтим, ул — бала-чага (O. Еники). 
7.	Туган тел ул — 
8.	Бездән соң да
9.	Яшәр өчен туган тел (З. Насыйбуллин).
10.	Биргәнгә бише дә — күп
11.	Алганга алтысы да — аз (Ф. Хөсни).

Тестлар 

1.	Ияне табыгыз.
Әнисе дучмак пешерергә әзерләнә ахрысы, камыр җәюеннән туктап, куна тактасыннан он сыпырып төшерде (Р. Мөхәммәдиев).
1)	әнисе
2)	дучмак
3)	камыр
4)	он 

2. Иянең төрен билгеләгез.
Ат кузгалагы биек булып үсә. 
1) гади ия
2)  тезмә ия
3) кушма ия
4) катлаулы ия

3. Кайсы җөмләдә ияне билгеләүдә хата бар?
1) Рушадның исәбе малайларга тагын бер чиләк су китертү иде (М. Мәһдиев).
2) Резидәкәй матур, ни кайгың бар, 
Нигә башың түбән иясең? (И. Юзеев).
3) Сынау вакытында бишле -  Өметгалигә зур бәйрәм (М. Юныс).
4) Арада гыйлемлерәк кеше — Фәттах карт бар иде (Г. Ибраһимов).

4. Хәбәрне табыгыз.
Җигүле ат, тоякларыннан пычрак чәчрәтә-чәчрәтә, авыл башына җитеп, басу капкасы төбенә килеп туктады (М. Галәү).
1)	туктады
2)	килеп туктады
3)	чәчрәтә-чәчрәтә
4)	җитеп туктады

5. Хәбәрнең төрен билгеләгез.
Ана бик тирән итеп көрсенеп куйды (Г. Әпсәләмов).
1)	гади фигыль хәбәр
2)	тезмә фигыль хәбәр
3)	кушма фигыль хәбәр
4)	кушма исем хәбәр

6. Хәбәрнең төрен билгеләгез.
Җирдә кеше булу өчен,
Кеше күпме юллар үтә!..(Зөлфәт).
1) гади фигыль хәбәр
2) тезмә фигыль хәбәр
3) кушма фигыль хәбәр
4) кушма исем хәбәр

7.Фигыль белән белдерелгән хәбәрне билгеләгез.
1) Күктә соңгы йолдызлар сүнә (Г. Гобәй).
2) Гармонь ничектер таныш кебек (А. Расих).	
3) Минем кәвешем әле өр-яңа... (Г. Исхакый).
4) Илһам – күңелнең канаты (Ш. Галиев).

8. Исем белән белдерелгән хәбәрне билгеләгез.
1) Мәрдән абзый көлде. (Г. Гобәй).
2) Хөсәен абзый шактый озак утырды... (Г. Гобәйдуллин).
3) Агыйдел өстендәге төн пәрдәсе юкара. (Г. Гобәй). 
4) Мин унсигез яшьләремдә идем. (Г. Гобәйдуллин)

9. Сыйфат белән белдерелгән хәбәрне билгеләгез.
1) Тагын елгалар бик күп. (Г. Гобәй).
2) Мин үзем бик музыкаль кеше. (А Расих).
3) Нинди ямьле аның ул бакчасы! (Д. Аппакова).
4) Миңа, яланаяклы пырдымсыз малайга, монда искитәрлек берни юк иде. (Г. Бәширов).

10. Кушма фигыль хәбәр белән бирелгән җөмләне билгеләгез.
1)	Калган көн иртәдән кичкә кадәр аныкы (Ә. Фәйзи)
2)	Бу кызыктан исә якын-тирәдәгеләр генә түгел, бөтен бүлмә кычкырып көлде (М. Әмир).
3)	Акъәби, үзенең җил капкасын җиткәч, туры читән алачыкка узды (Ә. Еники).
4)	Бигрәк тә оныкларын бик сагына карчык (Ә. Еники).

11. Ия белән хәбәр арасына сызык кайсы җөмләдә куела?
1)	Ялгышу мөмкин түгел, кәккүк тавышы иде (?) бу (Р. Кәрами).
2)	Яшьлек ул (?) яшен ташы, бер атуда йөрәгеңне яраларга мөмкин (М. Хәбибуллин). 
3)	Син (?) бәхетлеме, синең гүзәллегең һәм акылыңның кадерен беләләрме бу дөньяда? (М.Мәһдиев).
4)	Әнә эш (?) нәрсәдә икән (Ф. Шафигуллин).

12. Ия белән хәбәр арасына сызык кайсы очрактакуелмый?
1)	Ә бит өрәңге ботагындагы бияләй (?) Илгизнеке (Ф. Шәфигуллин).
2)	Ялгызның юлдашы (?) кайгы белән сагыш, ди (Г. Әпсәләмов).
3)	Авылда су кибү (?) зур эш (М. Мәһдиев).
4)	Яшьлектәге мәхәббәт (?) язгы ташу гына бит ул (М. Хәбибуллин).

13. Ия белән хәбәр арасында сызык кайсы урында куела?
1) Туган йорт  туганлыкның  (?) тирән тамыры. 
2) Туган йорт (?) туганлыкның тирән тамыры. 
3) Туган йорт (?) туганлыкның тирән (?) тамыры.
4) Туган йорт туганлыкның тирән  (?) тамыры (М. Мирза).

14. Ия белән хәбәр арасында сызык кайсы урында куела?
1) Җыр бит (?) ул чынбарлык белән күңел дөньясын тоташтырып торган сихри басма, күпер...(Г. Гыйльманов). 
2) Җыр бит ул чынбарлык белән күңел дөньясын тоташтырып торган (?) сихри басма, күпер...(Г. Гыйльманов).
3) Җыр бит ул (?) чынбарлык белән күңел дөньясын тоташтырып торган сихри басма, күпер... (Г. Гыйльманов).
4) Җыр бит ул (?) чынбарлык белән күңел дөньясын тоташтырып торган (?) сихри басма, күпер...(Г. Гыйльманов).

15. Кайсы җөмләләрдә ия белән хәбәр арасына сызык  куела? 
1. Театр ул (?) гадәти бина гына түгел. 2. Театр (?) сәнгатьнең  аерым бер төре дә. 3. Сез (?) театрда күп мәртәбәләр булгансыздыр һәм, пәрдә ачылуын көтеп, эчке дулкынлану кичергәнсездер. 4. Ниһаять, пәрдә (?) күтәрелә һәм сәхнәдә үзенә бер тормыш (?) башлана. 5. Сез (?) ирексездән спектакль геройлары белән бергә аларның кайгыларын да, шатлыкларын да кичерәсез һәм үзегез дә (?) сәхнәдә бара торган вакыйгаларга катнашкан кебек буласыз.
1)	беренче һәм икенче җөмләләрдә
2)	икенче җөмләдә
3)	өченче җөмләдә
4)	дүртенче һәм бишенче җөмләләрдә

 Иярчен кисәкләр

Иярчен кисәкләр, баш кисәкләрне ачыклап, җөмләне җәенкеләндереп киләләр. Җөмләнең иярчен кисәкләренә аергыч, тәмамлык, хәл, аныклагыч керәләр. 
1. Аергыч – исем һәм исем урынында килгән сүзләр белән белдерелгән кисәкне ачыклап килә торган иярчен кисәк. Аергычны ияртеп килгән сүз аерылмыш була. Аергыч исем, сыйфат, рәвеш, алмашлык, сан, фигыль, хәбәрлек сүз белән бирелеп, аерылмышка янәшә килү чарасы, килеш кушымчалары, сүз тәртибе, бәйлек һәм бәйлек сүзләр, фигыль формалары ярдәмендә бәйләнешкә керә. Мәсәлән, Халыкның холык-табигате, тарихы, гореф-гадәте, омтылышы, уй-гаме сүзләргә сыйган (М. Галиев). Аергыч ия, хәбәр, тәмамлык, хәл һәм икенче бер аергыч янында килә ала. Күңелдәге сагыну бөресе туган җирдән киткәч ачыла. (Ш. Галиев).
Тиңдәш аергычлар аерылмышны бары бер яктан гына ачыклыйлар, һәм тезүче теркәгеләр булмаганда, алар арасына өтер куела. Тиңдәш түгел аергычлар ияртүче сүзне төрле яктан ачыклыйлар һәм алар арасына өтер куелмый.  
2. Тәмамлык  эш-хәрәкәтнең үтәлүенә бәйле предметны, затны яки нинди дә булса хәл кичерүчене белдерә. 
Тәмамлыкны ике төргә бүлеп йөртәләр: туры тәмамлык һәм кыек тәмамлык.  
•	Туры тәмамлык процесс турыдан-туры кагыла торган әйберне, күренешне белдерә. Туры тәмамлык ияртүче сүзгә, нигездә, төшем килеше кушымчасы аша бәйләнә,  сирәгрәк төшем килеше алу ихтималына ия булган – чыгыш килеше, янәшә тору, бәйлекләр аша (кадәр, чаклы) бәйләнеп килә. Мәсәлән, Рәмзия ашыга-ашыга савыт-сабаларны җыештырырга кереште.(Н. Әхмәдиев). Табигать менә шундый әкият сөйләде миңа (Г. Гыйльманов).
•	Кыек тәмамлык процесс турыдан-туры кагылмый торган әйберне, күренешне белдереп килә. Кыек тәмамлык ияртүче сүзгә килеш кушымчалары, бәйлек һәм бәйлек сүзләр аша (белән, өчен, аша, аркылы, саен, каршы, турында, башка, тыш) бәйләнеп килә. Мәсәлән, Халыкныкы халыкта сынала (Ә. Еники).
3. Эш-хәрәкәтнең, хәлнең кайчан, кайда, ни сәбәпле, нинди максат белән, ничек, нинди шартларда үтәлү-үтәлмәвен  яки билгенең билгесен белдергән кисәк хәл дип атала. Хәлләр фигыль, сыйфат, рәвеш, һәм хәбәрлек сүз белән белдерелгән сүзләргә иярәләр. Хәлләр, мәгънәләренә карап, сигез төркемгә бүленә: вакыт хәле, урын хәле, сәбәп хәле, максат хәле, рәвеш хәле, күләм хәле, шарт хәле кире хәл. Хәлләр рәвеш, фигыль, исем, сыйфат, алмашлык белән белдерелеп, ияртүче кисәккә янәшә тору, килеш кушымчалары, фигыль формалары, бәйлекләр, бәйлек сүзләр аша бәйләнеп киләләр. Мәсәлән, Вакыт җил булып уйный, болытлар булып агыла (М. Галиев). Мүкләнгән кеше – тормышта үзен югалткан кеше (Г. Әпсәләмов). 
4. Үзен ияртүче кисәктән соң килгән һәм аңа аныклык, төгәллек биргән кисәк аныклагыч дип атала. Аныклагыч ияреп килгән сүз аныкланмыш дип атала. Аныклагыч һәрвакыт аныкланмыштан соң килә. Аныклагыч аныкланмышка аныклау интонациясе һәм аныклаучы теркәгечләр (ягъни, ягъни мәсәлән, хәтта, һәрхәлдә, шул җөмләдән, шул исәптән, бигрәк тә, дөресрәге, аеруча, аерата, башлыча, мәсәлән, тулырак әйткәндә, ачыграк әйткәндә, икенче төрле әйткәндә, башкача әйткәндә, аерым алганда) аша бәйләнеп килә. Төзелешләре белән аныклагычлар ике төргә бүленәләр: ялгыз һәм җәенке аныклагычлар. Ялгыз аныклагычлар бер мөстәкыйль мәгънәле сүздән торалар. Җәенке аныклагычлар берничә мөстәкыйль мәгънәле сүздән   тора. Мәсәлән, Бу бит бөтен группаның, бөтен курсның, хәтта факультетның, уртак бәйрәме (Ф. Латыйфи). Карчыкның кызы — өч  кыз арасында иң яшь кыз, иң  матур кыз, иң сылу кыз — каерылып, әнисенә карый (Г.Гобәй).

Аергыч һәм аның белдерелүе
59. Җөмләләрдәге аергычларны аерылмышы белән бергә язып алыгыз. 

1.	Беренче танышу әле һаман аның хәтерендә (Г.Исхакый).
2.	Ул озын, куе вә үз-үзләреннән күперенеп тора торган, кара ефәк көлтәсе шикелле чәчләрен тараганда, Лиза дача хәлләрен сөйли торды (Ф.Әмирхан).
3.	Менә алайса нәрсә, әлеге Америкадан килгән мөселман профессоры бар бит, әйеме (К.Тинчурин)?
4.	Юл читендә аунап яткан кирпеч кисәген урамның теге ягына тәгәрәтеп җибәрдем, үзем дә кирпеч кисәге артыннан атладым (Ф.Шәфигуллин).
5.	Колхозның өчпочмак рәвешендәге җитмеш гектарлы җиренә ясмык чәчелгән иде (З.Азизов).
6.	Урам утлары яктысында авыл урамнары әллә нинди сихри тынлыкка төренеп утыралар (А.Гыймадиев).
7.	Аның исеме Хөснетдин иде, тик аны монда Солдат дип кенә йөртә иделәр (Ш.Камал).	
8.	Башта Маһия әби, ачыргамы-ачмаскамы дип, кулындагы хатны бик озак кына әйләндергәләп тора (Н.Каштанов).	
№	аергыч + аерылмыш		
1 нче җөмлә			
2 нче җөмлә			
3 нче җөмлә			
4 нче җөмлә			
5 нче җөмлә			
6 нчы җөмлә			
7 нче җөмлә			
8 нче җөмлә			

60. Җөмләләрне укыгыз. Аергычларны билгеләүдә нинди хаталар бар, шуларны төзәтегез. 

1. Әти-әни ике кечкенә баласын алып, озын юлга чыгып китә (Н.Әлмиева).
2. Тик Зөбәйдәнең гармун телләрендә биеп торган бармакларын, илаһи моңнан изрәгән якты елмаюлы йөзләрен күргәч, кинәт тынып калды (Ф.Җамалетдинова).
3. -Йә, ә бу чәчәкләрнең синең авыруга ни катнашы бар инде (Г.Гыйльманов)?
4. Абыйсының муены тырпайганын күреп өлгергән Алсу гына, кызыксынып, Булат янына керергә тырышты (Т.Нәбиуллин).
5. Инде ничә дистә еллар яңгыр тамчысы төшмәгән, биек, куе ботаклы чыршы төбендә сары ылыс келәме (Т.Мөбарәков). 

61. Аергычларны табып, астына сызыгыз. 

1.	Иң тиз туйдыра торган эш — ял... (Ш. Галиев).
2.	Ак томанлы таңны сискәндереп, кечкенә генә таудагы каен агачлары арасында мылтык тавышы яңгырады (А.Хәсәнов).
3.	Ә теге тылсымлы тавыш инде якындарак ишетелә. (Н. Сладков)
4.	Тәрбияле чишмәләрнең өстендә зур-зур өянкеләр йә башка агачлар үсеп утыра.(Г. Бәширов)
5.	Авыл язы кар эрүдән башлана.(М. Мәһдиев)
6.	Салихның уйларын бөяләп торган буа ерылды.(С. Хафизов)
7.	Яратмаган кеше белән яраткан эшне дә эшләп булмый...(Ш. Галиев).	
8.	Адәм баласының кендеге, әнисе карыныннан өзелү белән, җиргә тоташырга тиеш (Ф. Садриев).	

Тәмамлык һәм аның белдерелүе
62. Тәмамлыкларны табып, астына сызыгыз.
1.	Әнинең йөрәген тетрәндергән хәсрәтләр мине дә читләтеп үтмәгән (Н.Әлмиева).
2.	Зур гына җиләк-җимеш бакчасыннан кавын, карбыз, кыяр өзсәк тә, орышучы юк (Н.Гыйматдинова).
3.	Монда аңа үз-үзен тоярга, ниндидер уйлар уйларга мөмкинчелек туды (Ф.Җамалетдинова).
4.	Икмәк җитмәгән елларны без күреп уздырдык. (Ә. Еники)
5.	Ана белән ризыктан башка җир йөзендә тереклек булмас иде. (Ә. Еники)
6.	Ул көнне очкынчыларга ике автомашина бирелгән иде (З.Азизов).

63.Җөмләләрне укыгыз. Тәмамлыкны билгеләүдә нинди хаталар бар, шуларны төзәтегез.

1.	Йөгерүнең нәтиҗәсен көзен тимераякта шуганда күрербез (Т.Нәбиуллин).
2.	Гарипләнеп кайткан фронтовик егет кыз белән очрашудан курка да иде (Т.Мөбарәков).
3.	Бу беренче карларны җир ни өчендер кабул итми – аларга төшкән урыннарында ятып калырга мөмкинлек бирми (Г.Галиев).
4.	Анияне дә иркенләп карарсың, сөйләштерерсең, үскән саен сиңа охшый бара ул (Г.Галиева).
5.	Яңгыр яуган саен, әнинең чормага күмәч табаклары, тазлар, ләгәннәр тезеп төшүен күрә идем ләбаса (Ф.Шәфигуллин).
6.	Кичен өйгә кайткач та, ул мичтә янган ялкын телләренә карап, үзенә ләззәт ала иде (А.Хөсәенов).

64. Тәмамлыкларны табыгыз. Туры һәм кыек тәмамлыкларны ияртүче сүзе белән бергә аерып языгыз.

Туры тәмамлык	Кыек тәмамлык

		

1.	Иргә барачак кыз вә хатынга, үз күзләреннән бигрәк, кеше сүзен игътибарга алырга кирәк. (Р. Фәхретдин).
2.	Борынгы моңнарыбызны халыкка җиткерүче артистларыбыз заманнарны заманнар белән рухи тоташтыручылар булып торалар. (Г. Зәйнашева)
3.	Һәр кояшлы иртә үзе белән
4.	Алып килә безгә яңаны. (һ. Такташ)
5.	Бик күп укучылар аның киңәшен сайлады. (Г. Әпсәләмов)
6.	Табигать менә шундый әкият сөйләде миңа. (Г. Гыйльманов)
7.	Сугыш елларында көл җыючы булып эшләде ул.(Л. Зөлкарнәй)
8.	Без тауга мендек тә аксыл нурга манчылып яткан тигез алан үзәгеннән сулга борылдык (Х. Сарьян).

Хәлләр һәм аларның белдерелүе
65. Вакыт һәм урын хәлләрен табып, астына сызыгыз.
1.	Габдерәшит бабай җәй көннәрендә, бигрәк тә корт аерган чакларда, шушы умарталыгыннан китми ята иде (Г.Рәхим).
2.	Идарәгә килеп керү белән, ул райкомның беренче секретаре Рәхимовага шалтыратырга булды (М.Хәсәнов).
3.	Фирдия элек көз айларын бик ярата иде, бигрәк тә сентябрь урталары яшәүнең хозурлыгы, тормышның муллыгы булып хәтерендә уелып калган (Р.Кәрами).
4.	Кышын ул тышлы җиңел тун, затлы мех бүрек, эче мехлы җылы ботинка кия (Б.Камалов).
5.	Ул ике тәрәзә арасында көзгегә аркасы белән креслода утыра, тышта кояш иңгән, салкын вә яңгыр иде (Ш.Камал).
6.	Әйе, дөньялар шаулатып, авылга кайтып төштек (Ш.Маннур).
7.	Нәфисә, күбәләк кебек кенә очып-йөгереп, өйләренә кереп китте (А.Гыймадиев).
8.	Әмир карт күзенә ак-кара күренмичә өйдән йөгереп чыкканда, эт чиный-чиный кар өстендә аунап ята иде (А.Хәсәнов).

66. Cәбәп һәм максат хәлләрен табып, астына сызыгыз.

1.	Шул кара йөрәк аркасында шушы хәлгә төштек тә! (Р.Хәмид)
2.	Өстендәге киемнәре, нигәдер, гәүдәгә ятышмый, сәлберәп торалар (И.Салахов).
3.	Шул хатлардан соң гына билгесезлектән бәгыре телгәләнгән әни күпмедер тынычлана (Н.Әлмиева).
4.	Нечкә генә билкәен сыгылдыртып, ничек купшы атлый, соклануыннан, кыз артыннан бара биреп, машинасын кычкыртканын сизми дә калды Зөфәр (Д.Бүләков).
5.	Ярлы кешеләр берәр җирдә хезмәт итеп тамак туйдырыр өчен укыйлар бит (К.Тинчурин).
6.	Ниһаять, күчне тубалга төшерим дип, ботакны селкетергә тотынды (Г.Галиев).
7.	Эңгер төшсен дә менә, я кичке уенга чыкканын, я чишмәгә суга барганын сагалап торып, тотам да әйтәм (Ф.Шәфигуллин).
8.	Бетсәм бетәрмен, акылга утыртырмын мин сине дип, таяк белән тегеңәргә сыптырырга тотындым (И.Гази).

67. Рәвеш һәм күләм хәлләрен табып, астына сызыгыз.

1.	Ания уенчыклары янына бара башлагач, бүрегә караган кебек карады (Г.Галиева).
2.	Шәп йөгерә кызый, үзе, колагын куеп, радиоалгычын тыңлап бара (Н.Каштанов).
3.	Айсылу да бу гүзәл күренештән тәэсирләнгән иде ахрысы, күзләрен тутырып, сокланып офыкка төбәлде (А.Гыймадиев).
4.	Альфа, авыртуга түзә алмыйча, бөтен көченә чинап җибәрде (А.Хәсәнов).
5.	Кызлар өй эчендә озак юанмадылар: бакчага чыктылар (Ф.Әмирхан).
6.	Өч көн буе картым үткән төннең тәэсиреннән котыла алмады (Г.Ибраһимов).
7.	Аланда чәчәкләр күп булган саен, маллар шулкадәр тук була, сыерларның сөтләре шулкадәр күбрәк һәм тәмлерәк була (Г.Гыйльманов).
8.	Кешедән ким-хур түгел, акчасын да җитәрлек алалар (Г.Зәйнашева).

68. Шарт һәм кире хәлләрен табып, астына сызыгыз.

1.	Анда барсаң, әгәр дә яхшы гына йөрсәң, аларда кеше булырсың (Н.Думави).
2.	Берәр эшкә бирелделәр исә, чын күңелдән, озакка биреләләр (М.Насыйбуллин).
3.	Институт дипломын эләктерсәм, яши белер идем әле (Ю.Әминов)!
4.	Мәрьям апа мине күрә икән туктата да: “Аһ, матур малай, аһ, Бүре!” –  дип кочаклап ала (Р.Фәизов).
5.	Ә менә ничә мәртәбә талпынып караса да, аңа хат язып салырга базмады (Т.Мөҗарәков).
6.	Син дә түз, бик сагынсаң да, бик саргайсаң да түз, әтиеңнең җиңеп кайтканын көт, күз нурым (Ш.Маннапов).
7.	Ватан сугышы чорында татар хатын-кызлары фронтка киткән ир-егетләренә шулкадәр тугры булганнар, хәтта, үле хәбәре алганда да, дистә еллар буе хыянәт итми көткәннәр (М.Галиев).
8.	Ә менә Клараның әтисе шул авылда туып-үскән булса да, Каракошны сагынып бер дә телгә алмый иде (Ә. Еники).

69. Җөмләдә урын алган хәлләрнең төренә карап, таблицада  җөмләләрнең тиешле номерларын куегыз.

Вакыт хәле		
Урын хәле		
Сәбәп хәле		
Максат хәле		
Рәвеш хәле		
Күләм хәле		
Шарт хәле		
Кире хәл		

1.	Туган җирдә исемсезләр дә югалмый (Ш. Галиев).
2.	Сакау карга каты каркылдый (Ш. Галиев)
3.	Үлгәннән соң тәүбә юк (Т. Галиуллин).
4.	Бөекләр күп сөйләшми (Р. Вәлиев)
5.	Белеп өрсәң – арысланнар исемлегендә йөрерсең. (Ф. Сафин).
6.	Дөньяда сүзебез бар – үзебез юк (Акмулла).
7.	Тормыш китабы ансат укылмый (Г. Әпсәләмов).
8.	Кәләшкә йөрергә шәп ат кирәк (Г. Ибраһимов).
9.	Зур эшләр ашыгып эшләнми (Ф. Яруллин).
10.	Күңел күген күрмичә, бу кеше... гамьсез димә (Р. Акъегет). 
11.	Сөрткәнгә карап кибәме күз яше! (Г. Тавлин).
12.	Кешенең иң зур иреге – Сөюе, сөелүе (Р. Фәйзуллин). 

70. Хәлләрне билгеләүдә ялгыш очракларны табып, хаталарны төзәтегез.

1.	Вакытлы-вакытсыз килгән кунакка бераз гаҗәпләнсә дә, табын әзерләргә кереште Миңлебикә (Г.Хәмиди).
2.	Әгәр ул килгән булса, зәңгәр кәгазьне күргәндер, берәр йомыш белән яңадан ишегалдына чыкса, баягы зәңгәр кәгазь урынына хәзер инде кызыл кәгазьне күрер (Ф.Әмирхан).
3.	Шәңгәрәй бабай кошны өенә алып кайтып дәвалады, бер атналап үзендә тотты, аннары кабат урманга илтеп куйды (Г.Гыйльманов).
4.	Машина тавышын ишетеп, кояштай балкып, кулындагы тәрилкәсен сөртә-сөртә, Нурбикә җиңги баскычка ук килеп чыккан иде (Д.Бүләков).
5.	Дүртөйле янындагы кымызлы йортка барып кайткач, сөенеченнән кая басканын белми йөрде (Н.Фәттах).
6.	Кошны өченче көн дигәндә генә табып алдык: куаклар арасында канатларын җәеп ята иде (Г. Гыйльманов).
7.	Тынгысыз җил генә, кайвакыт, нәрсәгәдер ачулангандай, тәрәзә пыялаларын, куакларны каккалап уза, асфальт өстендә бөтерелеп уйнап ала иде (Ш.Шәйдуллин).

71.Хәлләрне табып, астына сызыгыз. Хәлләр кулланылмаган җөмләләрне аерып күрсәтегез. 

1.	Болынга төшү белән, юкка гына аның турында уйламаганмын бит (Н.Каштанов).
2.	Кая киткән соң бу карт ябалак, кая киткән, ә (Г.Гыйльманов)?
3.	Шуңа күрә, ахрысы, аларның уң як ярлары текә, ә сул ягы сөзәк була (Т.Нәбиуллин).
4.	Яхшы эшләреңне онытмаучылар аз булса да булыр, әмма син үзең үзеңнең хата эшләреңне онытма. (Р. Фәхретдин). 
5.	Күңелне үзенә тартучы нәрсә — кешенең яхшы холкы белән яхшы гадәтләредер.  (Р. Фәхретдин). 
6.	Кызым үземә охшаган: кулына акча керсә, иш янына куш булсын дип, тизрәк эшкә җигәргә ашыга (И.Хәйруллин).
7.	Әле өздереп җырлап җибәрәләр, әле пыр тузып биеп китәләр (Ф.Җамалетдинова).
8.	Бассейнда чайкалган яшел суны Айдар ике сәгать алмаштырды (Р.Зәйдулла).

                           Аныклагыч һәм аның белдерелүе                  
72. Аныклагычларны аныкланмышлары белән бергә аерып языгыз.  
1.	Ул моннан шактый әүвәл – туксан еллар элек үк иҗат ителгән, басылган (З.Рәмиев).		
2.	Туй берьюлы өч зур мәйданда – Кунак Атавында, Ханболында, Арча Кырында оештырылды (Р.Батулла).		
3.	Мин һәр көн, бигрәк тә иртән һәм кичен чәй вакытларында, аның килеп, берәр сүз әйтүен көтәм (Ш.Камал).		
4.	Кызлар кыстатып тормадылар: өрә-өрә тәмләп ашый да башладылар (Г.Галиева).		
5.	Алар авылның икенче читендә, төгәлрәк әйтсәк, безнең кебек начар бер өйдә яшиләр иде (Г.Ибраһимов).		
6.	Янә канатларын җәйде, гүя Айбибине суга —кочагына чакырды (М. Хәбибуллин). 

73. Аныклагычларны табып, астына сызыгыз. Аныклагычның аныкланмышка бәйләнеш чарасын күрсәтегез. Бирелгән җөмләләргә нигезләнеп, аныклагычлар янында тыныш билгеләре кую кагыйдәләрен искә төшерегез.

1.	Туган авылы Олепиноны, һәр капкасына кадәр тукталып, үзенчәлекле холыкларны яратып сурәтләгән урыс язучысы кебек үк, Мөхәммәт ага да гомере буена үзенең агач бишеге — Гөберчәген язды (М. Галиев).
2.	Ә нигә кирәк бу, нигә шәһәр шаулатырга, нигә төрле кирәкмәс  кешеләрнең, (мәсәлән, Симаков кебекләрнең) шиген уятырга? (Ә. Еники).
3.	Бу бит — бөтен группаның, бөтен курсның, хәтта факультетның, уртак бәйрәме (Ф. Латыйфи).
4.	Калада йортлар да, урамнар да төрлечә: охшашлар, үзгәләр (К.Кәримов).
5.	Без барыбыз — табигать балалары, тик  кеше дигән зур һәм җаваплы исемебез бар (Г.Бәширов).
6.	Исламгали — колхозның менә дигән тракторчысы — сугышта ике кулын беләзектән өздереп кайткан иде (М. Мәһдиев).
7.	Ул агач байларга гына хезмәт итеп калмады, авылның, бигрәк тә бала-чага белән яшьләрнең һәм хатын-кызларның, иң яраткан урыны булып әверелде (М. Мәһдиев).
8.	Кыршаулы зур кисмәккә утыртылган бу гөл биек булып үскәнгә, без, ягъни гашыйкларны, яман күзләрдән саклый иде (Ш.Маннапов).
74. Аныклагычлар һәм аныкланмышларның мәгънә күләмен билгеләгез.
1.	Ә сандыкта гаиләнең шактый байлыгы – акча, алтын, өс һәм аяк киемнәре, документлар була (Н.Әлмиева).
2.	Ул ил өстенә төшкән кайгыны – сугыш чорын күз алдына китерде (Г.Зәйнашева).
3.	Кайда соң сез, яшьлегемнең күңелле иптәшләре – җил тегермәннәре (И.Гази)?
4.	Ун-унбиш минуттан алар өчәү, төгәлрәк әйтсәк, ике ветеран һәм булачак инженер-механик, күз тимәсен диик, гөрләшеп утыралар иде (Б.Камалов).
5.	Карчыкның кызы — өч  кыз арасында иң яшь кыз, иң  матур кыз, иң сылу кыз — каерылып, әнисенә карый (Г.Гобәй).
6.	Кайчандыр, моннан бик күп еллар элек, туйга яки кунакка барган чагында, ул кара дугага тагылган килеш, ат башында йөри иде (Ә. Еники).

75. Аныклагыч кергән җөмләләрне аерып күрсәтегез.

1.	Ә иң кечкенәсе – ике яшьтәгесе – тезләнгән килеш капланып яткан (М. Мәһдиев).
2.	Югарыда язылган маҗаралардан соң икенче көнне, иртән сәгать унберләрдә, Нигъмәтулла әфәнденең өендә Әхмәди бай белән Нигъмәтулла әфәнде чәй эчеп утыралар иде (З. Бигиев).
3.	Театр училищесы укучылары уртасында Ләләнең тавышы яңгырый. (Г. Әпсәләмов)
4.	Бу чәчләргә берни дә: эшләпә дә, яулык та кирәкми, алар шулай табигый көенчә бик  матур (Г.Әпсәләмов)
5.	Тизрәк алга бару өчен, туктап бер уйлану да кирәк... (Ш. Галиев).
6.	Ул инде беркемнеке дә түгел:  каганныкы да, колныкы да түгел (Н. Фәттах). 
7.	Радиода иптәш Молотов сөйли (Г. Әпсәләмов).

76. Җөмләләрдә урын алган аныклагычларның төзелеше ягыннан төрләрен аерып күрсәтегез.
Я – ялгыз аныклагыч
Җ – җәенке аныклагыч

1.	Без, балалар да, чагыштырмача җиңелрәк тиф белән авырдык (Н.Әлмиева)           .
2.	“Мәхәббәттән – табигать бүләгеннән мәхрүм итмик баланы”, — диде ул икәү генә калганда (Ф.Җамалетдинова)           .
3.	Соңрак, ягъни эңгер беленә башлагач, барысы да койма кырыена өелеп куелган бүрәнәләр өстенә утырыштылар һәм сүз сәпид-матай тирәсенә күчте (А.Гыймадиев)           .
4.	Ә яшьлек хыялын – Әнисәне – ул беркайчан да исеннән чыгармады (А.Хөсәенов)           .
5.	Сөембикәнең атасы Йосыф мирза – Муса бәкнең өлкән улы – Нугай йортының абруйлы мирзаларыннан саналган (С.Шәмси)           .
6.	Ә иң кечкенәсе — ике яшьтәгесе — тезләнгән килеш капланып яткан (М. Мәһдиев)            .
7.	Авылда әлеге дә баягы мәшәкать, бәрәңге бакчасын казу мәшәкате бара иде (М.Мәһдиев)            .

Модаль кисәкләр

Баш һәм иярчен кисәкләрдән кала, сөйләүченең чынбарлыкка, сөйләмгә төрлечә мөнәсәбәтен белдерә торган кисәкләр җөмләнең модаль кисәкләре дип атала. Модаль кисәкләр дип эндәш һәм кереш сүзләрне саныйлар.
Кереш сүзләр – сөйләүченең чынбарлыкка, сөйләмнең эчтәлегенә төрлечә мөнәсәбәтен белдерә торган сүзләр. Мәсәлән: Ниһаять, Салаватны да шулар арасыннан күрдем мин беркөнне (Ш. Маннур).
1. Кереш сүзләр сүз төркемнәреннән исем, сыйфат, алмашлык, сан, рәвеш һәм фигыль белән белдереләләр:
1) исем яки ияртүче кисәге исем белән бирелгән кереш сүзләр (бәхеткә каршы, нигездә, асылда, гөнаһ шомлыгына каршы һ.б.);
2) сыйфатлар белән бирелгән кереш сүзләр (табигый, билгеле һ.б.); 
3) алмашлыклар белән бирелгән кереш сүзләр (никтер, ни өчендер һ.б.); 
4) саннар белән бирелгән кереш сүзләр (беренчедән, беренче, бер яктан, икенче яктан, бердән, икенчедән һ.б.); 
5) рәвешләр белән бирелгән кереш сүзләр (дөрес,  белгәнчә, минемчә, аныңча, үзеңчә һ.б.); 
6) фигыль белән бирелгән кереш сүзләр (әйтик, әйтәсе дә юк, алыйк, әйтергә кирәк, әйтергә мөмкин һ.б.). 
2. Кереш сүзләр, түбәндәге мәгънәләрне белдерәләр:
1) фикернең дөреслеген, шиксез булуын (чынлап та, билгеле, әлбәттә, дөрес, һичшиксез, бәхәссез һ.б.);
2) фикерне шикләнебрәк, чама белән әйтүне: (ахрысы, ахры, мөгаен, нигәдер, бәлки, ихтимал, күрәсең, ни өчендер һ.б.);
3) үтенүне: (зинһар);
4) фикернең чыганагын: (минемчә, синеңчә, имеш, аныңча, минем уемча, белүемчә һ.б.);
5) сөйләүченең фикерне гадәти итеп каравын: (билгеле булганча, табигый, гадәттәгечә, мәгълүм булганча һ.б.);
6)	әйтелгән фикерләрнең үзара мөнәсәбәтен: (гомумән, ниһаять, мәсәлән, димәк, нәтиҗәдә, шулай итеп, асылда, иң мөһиме, беренчедән, икенчедән һ.б.);
7)	тыңлаучыны җәлеп итү: (гафу ит, әйтик, беләсең килсә һ.б.);
8)	фикернең әйтү ысулын: (дөресрәге, турысын әткәндә һ.б.);
9)	сөйләүченең төрле тойгыларын.
Мәсәлән, Чынлап та, өченче көнгә чыккач, Хәтмулла карт күзләрен ачты (Г. Гыйльманов); Ни аяныч, шуннан соң Мәскәүдә бер генә татар мәктәбе дә ачылмаган (Ф. Хәкимова).
Сөйләм төбәлгән затны, әйберне белдерүче сүзләр эндәш сүзләр дип атала. Эндәш сүзләр һәрвакыт II затка караган җөмләләрдә була.
Эндәш сүз булып кеше исемнәре, туган-тумачалыкны белдерә торган сүзләр, җансыз предметларны, төрле табигать күренешләрен, кош-корт, хайван һәм җәнлекләрне атаучы сүзләр һ.б. килергә мөмкин:
1. Кеше исемнәре:  – Галимҗан, – диде Шәйхулла, исәнлек-саулык алышканнан соң, - сезнең янга ашыга идем. (А.Гыйләҗев) Алай сөймәгәч, ничек бардың, Гөлгыйзар? Ничек торасың? (Г.Исхакый)
2. Кеше исемнәре янында апа, абый, әби, дәү әни, бабай, дәү әти, энем, сеңелем, туташ, килен, әфәнде, ханым, абыстай кебек мөрәҗәгатьне, туган-тумачалыкны, якынлыкны белдерә торган сүзләр килә:  – Йөрмә, Фәхри абый (А.Гыйләҗев) – Алай булса, Рәхимә абыстай, без барып күрешик әле. ( Г. Исхакый)
3. Гомумән кешеләргә әйтелә торган сүзләр (иптәш, дустым, сеңелем, сабыйлар, малайлар, балалар, улым, кызым, бабай, бәбкәм һ.б. ):  – Үпкәләмә инде, сеңлем, станциягә дә барган чакларың булыр әле,  – диде ул. (А. Гыйләҗев)  – Тизрәк чабыйк, малайлар, тизрәк ... ул-бу булганчы, менә бу камышлыкны чыгып калыйк. (Г.Ибраһимов).
4. Кош-корт һәм хайваннарны атаучы сүзләр: 
1) кош һәм кайбер хайваннарны атаучы сүзләр, кешеләргә иркәләү сүзләре буларак әйтелеп, эндәш сүз булып киләләр: – Бик зур рәхмәт, җаным, былбылым, менә синең үзеңә дә бүләк ( Ф.Әмирхан)
2) кош-корт, хайван һәм җәнлекләргә атап әйтелгән сүзләр дә эндәш сүзләр булалар: Мин аңа төрле матур сүзләр әйттем:
– Җаным, карачым, акыллым, ак тәпием, матурым ... (Ф. Әмирхан)
3) Җансыз предметларны, абстракт төшенчәләрне, төрле табигать күренешләрен атаучы сүзләр:    – Ай замана, замана. (Г. Исхакый)
 – Такси, такси!
Яшел ут күренүгә, ул чабып урамның аръягына чыкты. ( А. Гыйләҗев)
Әдәби әсәрләрдә Ходай, Алла, Раббе, Тәңре сүзләренең эндәш сүз булып килгән очраклары еш күзәтелә. Мондый эндәш сүзләр авырлык килгәндә, чарасызлыктан кулланыла: Әй, Раббем, сиңа нә дәрәҗә шөкерләр кылырга белмим, синең миңа ярдәмеңә каршы шөкерләр бәнем кодрәттән килмәдекне белерсең, гобудияттән башка сиңа нә кылыйм, бән колың. (Ф. Әмирхан).

77. Кереш сүзләрне табып, астына сызыгыз. Нинди сүз төркемнәре белән белдерелүен аңлатыгыз.

1.	Ниһаять, Салаватны да шулар арасыннан күрдем мин беркөнне (Ш. Маннур).
2.	Минем теләк башкачарак. Беренчедән, без эш процессында халкыбызның аң-белемне, язу-китапны хөрмәтләве белән бергә, шул язу-китапны олылаучыларга да зур ихтирам, нык ышаныч саклавын күрдек. Икенчедән, кулъязмаларның күп табылуына шул кулъязмаларның үзләре, төгәлрәк әйткәндә, яңадан гамәлгә, хәрәкәткә кергән әдәби истәлекләребез дә сәбәпче, өченчедән, җыелган кулъязмаларның саны шулай елдан-ел киңәя баруга бер-ике генә кешенең көче кермәгән (М. Госманов).
3.	Нишлисең, кешелек тарихы гел шулай, хакыйкать юлында үкенечле соңарулардан тора (М. Галиев). 
4.	Кыскасы, без аның күпкырлы иҗат эшчәнлегенең бар асылын бу гасырда гына аңлап та, аң-зиһен кысаларына сыйдырып та бетерә алмабыз (М. Галиев).
5.	Кызганыч, без ашау-эчү белән бәйле табын гадәтләрен оныта барабыз, булганнарын күрсәтә белмибез (М. Галиев).
6.	Дөрес, ул калын-калын дәрес китапларына бик мохтаҗ иде (Ә. Еники).
7.	Шөкер, менә күреп китәргә дә җай чыкты (Ф. Хәкимова).
8.	Билгеле, кызгану, уфтану  хисе дә янәшә генә (Ф. Хәкимова).

78. Кереш сүзләр янында кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз. Кереш сүзләрнең җөмләдә нинди мәгънә белдереп килүләрен аңлатыгыз. 

1.	Хәер ул башкасын көтмәгән иде дә (Н. Фәттах). 
2.	һәрхәлдә Сирин шулай уйлый (Ф. Латыйфи).
3.	Ниһаять Наис Гамбәрнең соңга калып та соңармаган шигырьләре беренче китап булып басылып чыкты (М. Галиев).
4.	Гаҗәп бит кунак булган җиреңдә татып караган бик тә тәмле ризык гомерең  буена  онытылмый, хәтергә сеңеп кала (М. Галиев).
5.	Дөресен әйткәндә кеше дигән затның шундый психологиясе аркасында нинди шәп драма әсәрләре дөньяга килгән (М. Галиев).
6.	Кыскасы Муса әфәнде дворянский бүлмәгә утыртылган иде (З. Бигиев).
7.	Әлбәттә бездә махсус «Фал китаплары», «Юраулыклар», «Тәгъбирнамәләр» дә күп булган (Х. Мәхмүтов).
8.	Чыннан да халыкның рухи дөньясы бер әдәбият белән генә чикләнми бит (М. Госманов).
9.	Димәк узган тарихны гыйльми объектив рәвештә тулы белер өчен, аны төрле яктан яктырткан чыганакларның да санын ишәйтергә, баетырга кирәк икән (М. Госманов).

79. Эндәш сүзләрне табып, астына сызыгыз. Лексик-семантик яктан нинди сүзләр белән бирелүен аңлатыгыз.

1.	Хәерле көн, күтәрелеп килүче кояш. (Г. Рәхим).
2.	И угълым, илләр күреп кайт, җирләр күреп кайт, ирләр күреп кайт, дөньяда ни барын күреп кайт, ләкин мин күргәннәрне күрмә. (Г. Рәхим). 
3.	Ник, матурым, бигрәк моңайганнар
Төн карасы кебек күзләрең? (И. Юзеев).
4.	Җырлар язам тауның күкрәгендә
Кодрәтле җил! Әкрен, исми тор!
Сандугачкай! Назлым, куй, куй, сайрама!
Сайрап, яшь бәгырьне кисми тор. (Ш. Бабич).
5.	Әллә бәхет акты микән,
Сайрар кошым, сандугачым, 
Язгы кар суларына. (Халык җыры).
6.	И авыл! Син мең шәһәрдән
Мең кабат ямьле вә хуш;
Бер кеше юк урманда,
Нинди тын һәм нинди буш! (С.Рәмиев).
7.	И сабыйлар! Эшләгез сез, иң мөкатдәс нәрсә — эш,
Эш агачы һәрвакытта бик юмарт китер җимеш. (Г. Тукай). 
8.	Әй, хан, чыгар икенче батырыңны! — дип кычкырды ул. (Н. Фәттах).

80. Җөмләләрдә эндәш сүзләрне табыгыз. Алар янында кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1.	Рәхмәт сиңа тормыш (Г. Рәхим).
2.	Тотышымны югалттым би! (Н. Фәттах).
3.	Әй бөдрә чәч зәңгәр күз
Әйтмәм бәгърем авыр сүз (Халык җыры).
4.	Инешләрем кая югалдыгыз,
Болыннарым кая киттегез?! (В. Фатыйхов).
5.	Резидәкәй матур ни кайгың бар
Нигә башың түбән иясең? (И. Юзеев).
6.	Лачыннарым мин сезгә ышанам, баһадирыгыз йөзенә кызыллык китермәссез (Н. Фәттах).
7.	Юксынырбыз сине Остаз! (М. Галиев).
8.	— Әни әни дим! Нигә минем исемемне Йолдыз дип куштыгыз? Әни дим...
— һай кызым йөдәтмәле, җыелышка соңга калам, икенче сөйләшербез (Р. Төхфәтуллин).
9.	Әй Казаным гүзәл шәһре Казаным
Синдә үтте күпме көз һәм язларым.
Синдә сөйдем, синдә ярлар сайладым,	
Синдә җайсыз тормышымны җайладым (Ф. Яруллин).
	
Тестлар
1. Тәмамлык кулланылмаган җөмләне билгеләгез. 
1) Харис велосипедын, мин атны шул якка борабыз (Н.Каштанов).
2) Кәрнизләре матур үзе, әмма түбә-түшәмнәрен, нигезләрен адәм күзенә дә күрсәтерлек түгел (Ф.Шәфигуллин).
3) Әмма салкын-шыксыз затның яулап алган почмакны бирергә исәбендә юк иде (Ш.Маннапов). 
4) Холык начар булу начар, холыксызлык тагын да начар. (Ш. Галиев).

2. Аергычны билгеләүгә бәйле хаталы очракны табыгыз.
1) Алтынчы ноябрьнең кичен түземсезлек белән көтеп алдылар. (Г. Бәширов)
2) Югарыда язылган маҗаралардан соң икенче көнне, иртән сәгать унберләрдә, Нигъмәтулла әфәнденең өендә Әхмәди бай белән Нигъмәтулла әфәнде чәй эчеп утыралар иде (З. Бигиев).
3) Мең тугыз йөз сиксән алтынчы елның маенда мин Югославиягә бардым. (Р. Кәрами)
4) Тизрәк алга бару өчен, туктап бер уйлану да кирәк... (Ш. Галиев).

3. Аерып бирелгән хәлнең төрен билгеләгез.
Вакытны бушка сарыф итүне ул берничек тә башына сыйдыра алмый иде (М. Г.)
1)	вакыт хәле
2)	урын хәле
3)	рәвеш хәле
4)	максат хәле

4. Аерып бирелгән хәлнең төрен билгеләгез.
Кеше туа, беренче кабат күзләрен ача (Ә. Баян).
1)	рәвеш хәле
2)	күләм хәле
3)	вакыт хәле
4)	кире хәл

5. Аерып бирелгән иярчен кисәкнең төрен күрсәтегез.
Бик озак уйлап йөрсәм дә, укучыларны бу фоторәсемдәге дәү әниләрем белән ныклабрак таныштырырга бүген генә җөръәт иттем (З.Рәмиев).
1) урын хәле
2) аергыч
3) тәмамлык
4) аныклагыч

6. Иярчен кисәкләрне билгеләүдә хаталы очракны табыгыз. 
1)Кайчакта көчсезлегеңне күрсәтмәскә дә көч кирәк! (Ш. Галиев)
2) Кешеләр, тыныч, яхшы күңелле шәхесләр белән аралашырга яраталар (В. Матбугат).
3) Йөткерә башладыммы, Мәрфугаттинең келәт матчасындагы кипкән кура җиләге, гөләп, бөтнек, тагын әллә ниләрне эшкә җигә идем (М.Мәһдиев).
4) Мәрьям кварталның гомуми күренешен Газизгә күрсәтеп, аның белән киңәшләшергә әзерләп куйган иде (М.Маликова).

7.Аныклагыч кайсы җөмләдә кулланыла?
1)Быел бөтен мәктәп, шул исәптән 7 класс укучылары, тулы өлгереш бирделәр.
2)Безнең егетләр — батырлар алар.
3) .Халык зур ул, көчле ул, дәртле ул, моңлы ул, әдип ул, шагыйрь ул (Г. Тукай).
4)Исемең калсын, үзең үлсәң дә, тарихларда укып ятарлык! (М. Җәлил)

8. Эндәш сүз кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Җырларым, сез шытып йөрәгемдә
Ил кырында чәчәк атыгыз (М. Җәлил).
2) Нихәл!
3) Күрәсең, хәлемне аңлап, әнинең йөрәге әрнегән булса кирәк (А. Расих).
4) Сиңа миннән киңәш шул (Г. Тукай).

9. Кереш сүз кайсы җөмләдә кулланыла?
1)Нишләп утырасың болай? (Г. Гыйльманов)
2)Зинһар, әүвәл мине тыңлагыз (М. Хәбибуллин).
3)Садыйктан, аны Садыйккаеннан, кечкенә генә хат бар (Г.Ибраһимов)
4)Хуш, иске ел, көмеш сакаллы (М. Җәлил).

10. Дөрес җавапны табыгыз. 
1) Озын тәнәфестә тугызынчы класс малайлары Айратны уратып алдылар һәм төрле яклап киңәшләр яудыра башладылар (А.Гыймадиев).
2)Озын тәнәфестә тугызынчы класс малайлары Айратны уратып алдылар һәм төрле яклап киңәшләр яудыра башладылар (А.Гыймадиев).
3) Озын тәнәфестә тугызынчы класс малайлары Айратны уратып алдылар һәм төрле яклап киңәшләр яудыра башладылар (А.Гыймадиев).
4) Озын тәнәфестә тугызынчы класс малайлары Айратны уратып алдылар һәм төрле яклап киңәшләр яудыра башладылар (А.Гыймадиев).

	2.2. Җөмләне катлауландыручы кисәкләр 
	Тиңдәш кисәкләр

Үзара тезүле бәйләнештә торган һәм бер үк сүзгә караган кисәкләр җөмләнең тиңдәш кисәкләре дип атала. Алар бер үк функцияне үтәп киләләр, ягъни җөмләнең бер үк кисәге булалар: Һәммә нәрсә кара, караңгы; җәйге, көзге төннәрдә генә була торган калын, куе караңгылык бөтен тирә-якны йоткан; диңгез, су, бөтен дөнья үзе шул гәүдәләнгән караңгылык төсле тоелалар (Г.Ибраһимов). 
Тиңдәш кисәкләр – синтаксисның структур-семантик категориясенә бәйле күренеш. Җөмләне катлауландыра торган әлеге грамматик кисәкләр, үзара тезүле бәйләнештә булып, нинди дә булса уртак бер җөмлә кисәгенә карыйлар,  шул кисәккә карата бер үк мәгънә мөнәсәбәтендә торалар. Җөмләнең барлык кисәкләре дә тиңдәш булып килергә мөмкин. Күбрәк хәбәрләр тиңдәшләнеп киләләр: Җәймә чаклы гына болытлар ни кушылмый, ни таралмый (Х. Сарьян); тиңдәш ияләр дә еш очрый: Биектә ак тун ябынган юан болытлар, уң якта яшеллеккә күмелгән урман, икенче якта Иделгә барып тоташкан иңкүлек җәйрәп ята (Т. Галиуллин). Иярчен һәм модаль кисәкләр дә тиңдәш булып килә алалар. Әллә бәхет акты микән, Сайрар кошым, сандугачым, язгы кар суларына (Халык җыры). Җөмләнең берничә грамматик кисәге берьюлы тиңдәшләнеп килергә мөмкин: Хәлим күзлеген салып, өстәлгә куйды һәм ни өчендер үзенең исемен, фамилиясен атады (Т. Галиуллин).
Татар телендә тиңдәш кисәкләр ияртүче сүзгә өч төрле буйсынып килә:
1) бер үк сүзгә буйсынып килгән тиңдәш кисәкләрнең һәркайсы бәйләүче чара ала: Тормыш кешеләрне игәүли, чарлый, яшәү гәүһәрен табарга өйрәтә (С. Поварисов).
2)	бер үк сүзгә буйсынып килгән тиңдәш кисәкләрнең бары тик соңгысы бәйләүче чара алып килә: Ул хатын-кызның һәммәсенә дә яшенә карап, я кодача, я кодача апа дип дәшә иде (Ә. Фәйзи).
3) тиңдәш кисәкләрнең һәркайсы төрле грамматик формаларда килергә дә мөмкин: Күңеленнән дә, аң-зиһене белән дә албасты карчыклар зәхмәтенә әзер иде ул (Г. Гыйльманов). 
Тиңдәш кисәкләр үзара төрле чаралар ярдәмендә бәйләнешкә керә:
1. Җыючы теркәгечләр (һәм, вә, да-дә, та-тә, ни-ни (нә-нә), тагын-тагын (тагы), янә-янә) ярдәмендә: Бүген көн аяз да, болытлы да (Г. Толымбай).
2.  Каршы куючы теркәгечләр (ләкин, ә, бәлки, исә, тик, бары, бары тик,
әмма, фәкать, мәгәр) ярдәмендә: Ул нәрсәдер әйтергә теләде ләкин сүз таба алмады (Г. Әпсәләмов).
3. Бүлүче теркәгечләр  (я (йә), яисә, яки,  әллә–әллә,  әле–әле, бер–бер) ярдәмендә:  Җандагы бар кыллар өзелде. Әллә Җир, әллә Күк убылды (Л. Янсуар). 
	4. Санау интонациясе ярдәмендә: Җил болытларны пыран-заран китерде, укмаштырды, таратты, талкыды (М. Әмирханов). 
5.	Каршы кую интонациясе ярдәмендә: Ничәмә көз салкын яңгырлар белән юып ташларга теләгән ул истәлекне, ничәмә кыш аяусыз бураннары белән күмеп китмәкче булган — булдыра алмаган (Г. Ахунов).
Тиңдәш кисәкләр арасындагы стуктур-семантик бәйләнешне тәгъбир итүгә лексик-грамматик чаралар да ярдәмгә килергә мөмкин. Болар - бәйлекләр, кисәкчәләр, күплек сан, юклык кушымчалары, кабатланган сүзләр, гомумиләштерүче сүзләр, уртак кисәк һ.б. Менә нәкъ шул вакытта зәңгәрсу хәтфә күзләр белән кара якут күзләр очраштылар да бер-берсен кадерләштеләр һәм тибрәтештеләр (Ф.Әмирхан); Капитан белән кибетче һаман төрекчә сөйләшәләр (М.Юныс); Бәхетне байлык, муллык, югары белем, хыялый дөнья гына алып килми икән шул (Т.Галиуллин).
Татар телендә тиңдәш һәм тиңдәш түгел аергычлар бар. Тиңдәш аергычлар үзләре ияреп килгән сүзне бары тик бер генә яктан ачыклыйлар. Тезү интонациясе булганда, тиңдәш аергычлар арасына өтер куела: Кызыл кофта кигән, чәчләрен бөдрәләтеп тараган тутакай килеп керде (Г. Исхакый). Тиңдәш түгел аергычлар исемне төрле яктан ачыклыйлар, һәм алар арасына өтер куелмый: Иртәнге иксез-чиксез зәңгәр күктә бүрек кадәр генә бер болыт йөзеп йөрде (Т. Әйди).
Исегездә тотыгыз! 
1)	Тиңдәш кисәкләр бер үк җөмлә кисәге ролендә киләләр.
2)	Тиңдәш кисәкләр бер үк җөмлә кисәгенә ияреп киләләр.
3)	Тиңдәш кисәкләр үзара тезүле бәйләнештә торалар.
4)	Тиңдәш кисәкләр еш кына бер үк сүз төркеме белән биреләләр.
5) Тиңдәш кисәкләр ияртүче кисәккә аерым-аерым түгел, ә бәлки бер структур-семантик оя буларак буйсынып киләләр. Шул рәвешле, тиңдәш кисәкләр аерым-аерым түгел, ә структур-семантик бербөтен буларак бер үк җөмлә кисәгенә буйсынып киләләр. Мәсәлән, Бу төшләргә килеп җитә алмый Ни бер сәлам, ни хат, ни хәбәр (Х. Туфан) җөмләсендә сәлам, хат, хәбәр тиңдәш ияләр булып киләләр. Тиңдәш ияләр тезелмәсен таркатып, сәлам килеп җитә алмый, хат килеп җитә алмый, хәбәр килеп җитә алмый дип аерып караган очракта, җөмләдәге тиңдәш кисәкләрнең үзара синтаксик бәйләнеше югалыр иде. Бу очракта җөмләдәге сүзләр бәйләнешен сәлам, хат, хәбәр килеп җитә алмый дип тикшерү дөресрәк булыр. 
	Тиңдәш кисәкләргә синтаксик анализ ясаганда, шулай ук компонентларның лексик-семантик үзенчәлекләре, тиңдәш кисәкләрнең структур-семантик оешуына ярдәм итүче лексик-грамматик чараларның роленә дә игътибар итәргә кирәк.

	81. Җөмләләрне укыгыз. Җөмләнең кайсы кисәкләре (ия, хәбәр, аергыч, тәмамлык) тиңдәшләнеп килүен күрсәтегез. Тиңдәш кисәкләрнең структур-семантик оешуына ярдәм итүче лексик-грамматик чараларны билгеләгез. Тиңдәш кисәкләрнең үзара нинди чаралар белән бәйләнүләренә карап, тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз. 

	1. Биектә ак тун ябынган юан болытлар, уң якта яшеллеккә күмелгән урман, икенче якта Иделгә барып тоташкан иңкүлек җәйрәп ята (Т. Галиуллин).
	2. Җил болытларны пыран-заран китерде, укмаштырды, таратты, талкыды (М. Әмирханов). 
	3. Рәтен белеп малны чалу, кышка ит ризыгы, җәйгә казылык, каккан каз, җилдергән ит әзерли белү — татарның милли сыйфатларыннан берсе (М. Галиев).
4. Бүген көн аяз да, болытлы да (Г. Толымбай).
5. Бу тойгыда җиңелчә генә моң, җиңелчә генә шатлык, нәрсәнедер җиңелчә генә сагыну, нәрсәнедер  җиңелчә генә көтү, нәрсәгәдер җиңелчә генә куану, тагы әллә нәрсәләр бар иделәр (Ф. Әмирхан). 
6. Безнең авылдан бер генә герой да, бер генә космонавт та, бер генә академик та чыкмаган. (М. Мәһдиев).
	7.Айбиби моңа кинәнде һәм кулындагы бер чәчәкне аңа ташлады (М. Хәбибуллин). 
	8. Җыр — бөек сәнгать төре, аны халыктан алырга кирәк тә халыкка  үз йөрәгең аша кайтарып бирергә кирәк (М. Галиев).
	9.  Сул почмакта кечкенә генә, пөхтә генә комодта зур гына көзге,  ислемайлар, савытчыклар, хатын-кыз шара-баралары, диварларда ... кызыл материя белән ясаган чәчәкләр, алар арасында открыткалар. Тынык һава эчендә нечкә генә, пөхтә генә ислемай исе (Г. Исхакый).
10. Кояшның шул үтә күренә торган яктылыгындамы, кояшның җылысы бөтен дөньяга тигез җиткерү өчен тырышуында, нурын  яудыруындамы, әллә шул чиксез тын, ак көндә һаваланып кына агып йөри торган нечкә-нечкә күбәләк җепләрендә, үрмәкүч дилбегәләрендәме, бер бәхилләшү, бер аерылышу, бер кызганышу буявы, бизәге бар (Г. Исхакый).

	82. Теркәгечләр белән килгән тиңдәш кисәкләр янында кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1.	Дөнья гизеп кайда гына йөргәнем юк әмма ләкин гүзәллеккә боларга тиң күргәнем юк (Г. Әпсәләмов).
2.	Ул кисәк кенә кузгалып, кием элгеченнән кәчтүнен алды да урамга атлады (Ф. Сафин).
3.	Алар бүлмә уртасында очраштылар һәм кул кысыштылар (Р. Мирхәйдәров).
4.	Галимә әйтте-әйтте дә чыгып китте (С. Зыялы).
5.	Җандагы бар кыллар өзелде.
Әллә Җир әллә Күк убылды (Л. Янсуар). 
6.	Ул нәрсәдер әйтергә теләде ләкин сүз таба алмады (Г. Әпсәләмов).
7.	Ераккарак китеп, чаршауларга тагын бераз карап торды да кул селтәде: калыгыз инде, янәсе (К.Тимбикова). 
8.	Әле һаман һавадан җуялып бетмәгән яз җиле кояш батышы ягыннан аерым бер акрынлык вә тынычлык белән исә дә дөньяга яңару вә яшәрү исләре чәчә һәм бөтен җанлы вә җансыз нәрсәләрне үзләренә бер төрле тереклектә коендыра иде (Ф. Әмирхан).
9.	Илтеп куям таныш түгел җиргә,
Мәхәббәт һәм яшьлек иленә (Ф. Яруллин).
10.	Бу төшләргә килеп җитә алмый
Ни бер сәлам ни хат ни хәбәр (Х. Туфан).
11.	Я поездда яки самолетта
Очып кайтыр бер көн яныңа (Ф. Кәрим).
12.	Туган йортта һәр тупылга кардәш 
һәрбер өянкегә таныш мин
Әнкәемә кайтып сыенам да 
Туган йортта кабат туам мин (Г. Морат).

83.Тиңдәш һәм тиңдәш түгел аергычлар кергән җөмләләрне аерып күрсәтегез. Тыныш билгеләрен кую кагыйдәләрен искә төшерегез. 

	Тиңдәш аергычлар		Тиңдәш булмаган аергычлар 	

1.	Төн гаҗәеп бер төн иде. Әйтерсең, бөтен җир өсте йомшак калын кара бәрхет белән капланган — шундый караңгы шундый җылы һәм шундый тын иде ул!.. (Ә. Еники).
2.	Иртәнге иксез-чиксез зәңгәр күктә бүрек кадәр генә бер болыт йөзеп йөрде (Т. Әйди).
3.	Көн кичкә авышып бара иде инде. Җылы нурлары белән аны озата килгән җемелдәшкән кар бөртекләре аша аның күзләренә өмет өстәп торган гайрәт биргән кояш та алсуланып баерга җыена иде (Р. Мөхәммәдиев).
4.	Кызыл кофта кигән чәчләрен бөдрәләтеп тараган тутакай килеп керде (Г. Исхакый). 
5.	Тыгыз сары болытлы күк гөмбәзеннән кыр казлары китеп бара (М. Мәһдиев).
6.	Көзге кояшның җылы йомшак нуры астында бөтен җәмәгать чәйгә утырды (Г. Исхакый). 
7.	Ишек пары белән өйгә мамык шәл бөркәнгән кыска жакет кигән битенә мул итеп вазелин сөрткән кыйгач кашлы кыз килеп керде (М. Мәһдиев).
8.	Җанны өшетә торган салкын коры кич килде  (А. Гыйләҗев).
9.	Нургали хыялы белән рәхәт дәрәҗәле көннәрне күз алдына китерде (М. Мәһдиев).
10.	Җиргәнтауның Агыйделгә барып бәрелгән чите киртләчләнеп киртләчләнеп күтәрелгән биек-биек кызыл ярга әйләнеп китә (М. Әмир).

Гомумиләштерүче сүзләр – санап кителгән тиңдәш кисәкләрнең барысын бергә туплап, гомумиләштереп әйтә торган лексик берәмлекләр. Мәсәлән: Күк, җир, тереклек, үсемлекләр – барчасы аның иркенә буйсынып ята (Ә.Гаффар). Безгә студентлар: Гали, Вәли, Равил килделәр. Берәү дә буш калмады, һәммәсенә дә эләкте: хәлфәгә дә, Ләйләгә дә, хәтта үзенә дә (Г.Бәширов).
Гомумиләштерүче сүзләр булып барысы да, һәммәсе дә, бетен нәрсәдән, барысын да, болар һәммәсе, һәммәсен,  һәммәсе,   бар   нәрсә, бөтенесендә, һичбере, һичнәрсә, бар да һ.б. билгеләү һәм юклык алмашлыклары килә. Билгеләү алмашлыклары белән бирелгән гомумиләштерүче сүзләр раслау җөмләләрдә, ә юклык алмашлыклары белән бирелгәннәре инкяр җөмләләрдә була. Юклык алмашлыкларыннан берни дә, һичнәрсә, һичбере, берсе дә һ.б. кулланыла: Бу чәчләргә берни дә - эшләпә дә, яулык та кирәкми, алар шул табигый көенчә бик матур (Г.Әпсәләмов).

	84. Җөмләләрне укыгыз, тиңдәш кисәкләрне һәм гомумиләштерүче сүзләрне табыгыз. Тиңдәш кисәкләр янында килгән гомумиләштерүче сүзләргә бәйле тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз. 

	1. Күз күргән бөтен дөнья, әллә кайдан-кая баскычланып менгән таулар, киң басулар, урманнар, үзән елга буйлап сузылган тигез болыннар — һәммәсе тирән ак кар белән төренгәннәр, һәммәсе якты кояш астында гаҗәп бер матур саф аклык белән ялтырап уйныйлар иде (Г. Ибраһимов). 
2. Балачагын, егет вакытларын, каз өмәләрен, туйларын, җыеннарын, ярминкәләрен — барысын да кызык итеп, тәмле итеп, көрсенеп һәм юксынып сөйләп утырырга ярата торган иде (Ә. Еники). 
3. Алкаланып колак артларына төшкән куе аксыл чәче дә, ап-ак муены да, хәтта аз гына җәенкерәк борыны да — барысы да аңа тулаем сөйкемле йомшаклыгын биреп тора кебек ( Ә. Еники).
4. Аңа беркем дә булыша алмады: атасы да, яраткан колы да (Н. Фәттах).
5. Барысы да: китүчеләр дә, озатучылар да — ял итүче халык (Ә. Еники).
6. Руслар арасында шулай ук төрле халыклар бар иде: офицерлар, студентлар, адвокатлар һәм төрле катлау сәүдәгәрләр дә бар иде (З. Бигиев).
7. Аның һәммә нәрсәсе: нечкә тал чыбыгы шикелле нечкә, ләкин тулы муены, шукланып торган каргылт-коңгыр күзләре, алар өстендәге нечкә генә, кәкре, каргылт кашлары, биленә кадәр төшкән коңгыр чәч толымы — һәммәсе яшьлек, таушалмаганлык күрсәтеп торган шикелле торалар иде (Ф. Әмирхан).

 85. Җөмләләрне укыгыз. Тиңдәш кисәкләр арасына кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз. 

1.	Йөрәге җилкенеп ала шомлана (М. Әмирханов).
2.	Бәхетне байлык муллык югары белем хыялый дөнья гына алып килми икән шул (Т. Галиуллин).
3.	Анда билгесез мәшәкатьләр билгесез кешеләр күңелле очрашулар көтә иде... (М. Мәһдиев). 
4.	Талантлы булу бәхет кенә түгел фаҗигадер дә (М. Галиев).
5.	Галимә әйтте әйтте дә чыгып китте (С. Зыялы).
6.	Күз күргән бөтен дөнья әллә кайдан-кая баскычланып менгән таулар киң басулар үзән елга буйлап сузылган тигез болыннар һәммәсе тирән ак кар белән төренгәннәр...(Г. Ибраһимов).
7.	Көн аяз. Җылы әтрафта вак-вак таулар сирәк кенә агачлар калалар, су өстендә кечкенә-кечкенә генә буксир пароходлар, бөтен көчләре белән тырышып, үзләренә ана булырлык олуг-олуг баржаларны өстериләр өстләрендәге кызыл йөзле капитаннары, тагы да кызара төшеп, быргылар аркылы әллә нәрсәләр кычкырышлар (Ф. Әмирхан).
8.	Бу тынгысыз көйсез оныгыннан 
И зарланды әби и зарланды (К. Булатова).

Аерымланган иярчен кисәкләр
Аерымланган иярчен кисәкләр җөмләнең синтагматик бүленешенә нигезләнәләр, һәм язуда тыныш билгеләре ярдәмендә аерып күрсәтеләләр.  
Аерымлануның берничә нигезе бар:
1)	Аерымланган кисәк ярымхәбәрлеккә ия булырга тиеш.
2)	Аерымланган кисәк ияртүче сүздән ераклашкан булырга тиеш.
Иярчен кисәкләрне аерымлау аларның төренә дә бәйле. Хәлләрнең 7 төре, (вакыт, шарт, кире, сәбәп, максат, рәвеш, күләм),  аныклагычлар һәм аерылмыштан соң килгән аергычлар, аерым очракларда кыек тәмамлыклар аерымлана. Мәсәлән, Зурдан куптык ла, хәерсез; җитмәсә, бу дөньяда, сине аңлаучыдан битәр, алдаучылар күбрәк ич. (М. Юныс) – аерымланган тәмамлык; Әти, бераз җилләнгәннән соң, йөгән тезгенен дугага бәйләде.  (Г. Бәширов) – аерымланган вакыт хәле; Бер җирдә юк камыш сабаклары, андагыдай шаулый торганнар. (Һ. Такташ) – аерымланган аергычлар.
Аерымланган иярчен кисәкләр бер синтагма төзиләр һәм җөмлә уртасында – ике яктан, җөмлә башында  бер яктан өтер белән аерылалар.
Истә тотыгыз! Аерымланган кисәк – интонацион-семантик буын, аның исеме берләшмәгә кергән соңгы грамматик кисәккә карап билгеләнә.
1)	Аерымланган хәлләр составына кергән һәрбер җөмлә кисәге таркатып тикшерелә. Мәсәлән, Сезгә хат язарга утыру белән, кинәт хат язуны артык эш диеп санадым.(Һ. Такташ) Бу җөмләдә сезгә хат язарга утыру белән аерымланган вакыт хәле буларак билгеләнә. Аның составындагы һәр грамматик кисәк билгеле бер синтаксик функция башкара, нәтиҗәдә сезгә – кыек тәмамлык, хат – туры тәмамлык, язарга – максат хәле, утыру белән – вакыт хәле итеп тикшерелә. Димәк, аерымланган кисәкнең исеме составындагы соңгы грамматик кисәк исеме белән атап йөртелә.
2)	Аныклагычлар составына кергән сүзләр таркатылмыйча алына. Мәсәлән, Ә без тарихны нибары сугыш – кырык беренче елгы  сугыш – башланган көннән генә башлана дип уйлый идек (М.Мәһдиев.)

86. Аерымланган хәлләр белән килгән җөмләләргә синтаксик анализ ясагыз. Алар янында куелган тыныш билгесен аңлатыгыз.

1.	 Мәңгелеккә илче булыр өчен, 
Безнең җаннар күчә балаларга.(Ә. Рәшит)       
2.	Яңгыр, кисәк кенә башланган кебек, кисәк кенә узып та китте, яңадан кояш чыкты. (М. Галәү)
3.	Хәйран калып, ул бал кортларын күзәтә. Алар, бер чәчәктән икенчесенә куана-куана, татлы нектар җыялар. (Г. Хәсәнов)
4.	Диңгез сулары кебек зәңгәрләнеп уйный торган зур матур күл буена утырганга, бу авыл Зәңгәр Чишмә дип атала. (Г. Ибраһимов)
5.	Хәйдәр турында әллә ниләр уйлап бетерүе өчен, ул үз-үзен шелтәли башлады. (Г. Бәширов)
6.	Хәерниса карчык бәетләр, әкиятләр, такмаклар белүе белән тирә-як авылларда дан алган булса да, бу чакыруга тиз генә төшенә алмыйча байтак азап чикте.(Ф. Хөсни)     
7.	Бик нык аруларына карамастан, разведчиклар ятарга җыенмыйлар әле.  (Ф. Кәрим)
8.	Мәктәптән кайтып, сумкасын ишек төбендә калдыра да, арлы-бирле капкалап, урам буена олага.(Ә. Әминев)

87. Җөмләләрдә аерымланган хәлләрне табып, төрләрен әйтегез. Хәлләрнең аерымлану кагыйдәләренә таянып, тыныш билгеләренең ни өчен куелуын яки куелмавын аңлатыгыз.

1. Бүген иртән күлдәге бозны күреп, ул шулай иртә суынуына шаккаткан иде (Н.Фәттах). 
2. Юынгач, ул ашарга кереп тормады (Х. Сарьян).
3. Сәгатьләр буе кош сайравын тыңлап йөрим, кесәмә салып алып килгән җимне сибеп китәм, яисә, берәр хикәямне кертеп җибәреп булмасмы дип, озаклап күзәтәм, сөйләшәм, әйе-әйе, кошлар белән сөйләшәм (Г.Гыйльман). 
4. Без җаваплашырга уйласак та булдыра алмадык (Г. Ибраһимов). 
5. Безнең базарга, сатарга дип, бер чиләк май алып киләләр иде (З. Зәйнуллин).  
6. Мәктәпне тәмамлагач, Алабуга педучилищесына имтихан тота. (М. Галиев). 
7. — Юк, Хаят, мондый тавыш белән җырлаганны тыңлап утырганчы, әнә ул агачта сайрый торган кошчык сайравын тыңлагыз (Ф. Әмирхан). 
8. Бакча якта түземсезлек белән батырлык кылыр минутны көтеп торган малайлар, «урра» кычкырып, бер-берсен төрткәләшеп, дәррәү кәҗәгә таба йөгерделәр (Р. Мөхәммәдиев). 
9. Садыйк абзый, чикмән җиңенә кулын тыгып, яр буенда таптана (Г. Ахунов).
10. Көннәрдән беркөнне куян иркә кызына өр-яңа киез итекләр алып кайтып биргән (А. Алиш).

88. Аерымланган хәлләр янында кирәкле тыныш билгеләре куеп языгыз.

1.	Сумкасын эчкә урнаштыргач малай үзе дә кереп ятты гәүдәсен тырышып-тырышып баштанаяк салам белән каплады (Р. Низамиев). 
2.	Аны күрү белән егет чабаталарын тотып абзарга таба йөгерә дә тиз генә киенеп тә ала (Әкият).
3.	Ә Сәфәргали Зәйтүнәсе каршында аны ничек юатырга белмичә таптанып тора (Ф. Хөсни).
4.	Әмма нишлисең телне тешләп булса да йомышка – юлга Чаллының атаклы икмәк складларына Түбән авыл аша йөрибез (А. Гыйләҗев).
5.	Ул арада диңгез ягыннан ерактагы ташкын тавышы сыман тонык бер шаулау ишетелде. Аның ни икәнен, аннан соң тагын нәрсә булачагын абайлап өлгергәнче сулда, пычрак өстендә, озын булып сузылган буразна күренде (Г. Бәширов).
6.	Ике көймә инешләр — елгалар буйлап диңгезгә җитү өчен юлга җыенган (Р. Төхфәтуллин).
7.	Еракта, бик еракта, тын караңгылыкны нечкә генә нәфис кенә ярып әкиятләрдә алтын кылыч селтәнгән шикелле итеп яшен яшьнәде (Г. Гобәй). 
8.	Тау-тау болытлар куерып салынкы, кара кучкыл яңгыр болытларына әверелделәр. Каты җил өй түбәсе саламнарын тузгыта, тирәкләр ботакларны җиргә иеп зарланышкан сыман шаулаша башладылар. Һавага күбәләк өере шикелле ап-ак шомырт чәчәкләре тузгып очты (М. Галәү).
9.	Яшел яфраклар өстендә энҗе бөртекләредәй тамчылар йөгерешә башладылар (М. Галәү).
 
89. Аерымланган хәлләрне аерымланмаслык итеп үзгәртеп языгыз. Тыныш билгеләренең үзгәрешен аңлатыгыз. 

1.	Күктә, бозлы миләшләрне хәтерләтеп, тәлгәш-тәлгәш йолдызлар кабынды (Р. Низамиев). 
2.	Эшләрен бетергәч, Мәрзия әби үзе дә түр якка чыкты (З. Хөснияр). 
3.	Ул, солдат хезмәтен тутыргач, туп-туры Казанга әнисе ягыннан туган тиешле Хәдичә апаларга кайтып төшә (З. Хөснияр). 
4.	Төн буенча авыл урамнарында этләр уладылар. Төн буенча, өй түбәләрендәге саламнарны куптарып, капкаларның тутыгып беткән тупсаларын шыгырдатып, салкын җил шаулады (К. Нәҗми).
5.	Кояш, күк читеннән үрмәләп, югары күтәрелә башлады (М. Галәү).
6.	Тагын мин, авылымны искә төшереп, ерактан балачагыма иеләм (М. Галиев).
7.	Сезнең җырлавыгызны тыңлаганнан соң, мин татар халкының җанын аңлагандай булдым (М. Галиев).

90. Аерымланган аныклагычлар янында тиешле тыныш билгеләрен куеп языгыз, нинди кагыйдә нигезендә куелуын аңлатыгыз.

1.	Аерата төпчек кызлары игезәкләр сылу булып үсте (А. Гыйләҗев).
2.	Аның ягъни чын мәхәббәтнең асылда юклыгын без соңыннан белдек (Ә. Еники).
3.	Бил тиңентен чишенеп, яңа чыгып килгән яшел чирәм өстендә сузылып ятуның да тәүге рәхәтен шунда тау башында татый алар (М.Хәбибуллин).
4.	Миңа калса, ул күзләрендә берьюлы берничә төрле хис чагыла сагыш та, шатлык та, курку да, ышану да һәм тагын әллә нәрсәләр (Г.Әпсәләмов).
5.	Яңа айның җидесендә изге бәйрәмнең соңгы көнендә Туман каган күк өйгә яңадан үзенең барлык туган-тумачасын, бәкләрне, агаларны җыйды (Н. Фәттах).
6.	Сулда көнбатышта күңелсез караңгылык җәелеп ята, уңда көнчыгышта бераз гына ачыла башлаган күк чите һәм шундый ук караңгы бушлык барлыгы беленә иде (Н. Фәттах).

91. Аерымланган аныклагычлар янында тыныш билгесенең ялгыш куелган очракларын табыгыз. 

1.	Туган як бишеге — Яңа Бүләкнең дә кинәнү өчен табигать хозуры — каенлы урманы, колынлы болыннары, таллар күләгәсен сыйпап аккан инеше, чишмәләре, тургайлы тугайлары бар (М. Галиев).
2.	Изелгән милләтләрнең туган телен бетерү (димәк, милләтне йоту, юк итү) өчен, җиңүчеләр тулы бер методика эшләгәннәр (М. Мәһдиев).
3.	Ул турыда аңа авыз ачарга да бирмиләр — дөресрәге аның белән сөйләшмиләр дә (Г.Әпсәләмов). 
4.	Колхозның бөтен аты тиргә батып кырда эшли: сөрәләр, тырмалыйлар (М.Мәһдиев).
5.	Ә киләчәк, матур киләчәк, мине үзенә чакырып, ашыктырып тора (Ф. Әмирхан).
6.	Миңа, ялларның иң күп көннәрендә зур шәһәрләрдә тора торган шәһәр баласына бу кырда үсә торган мең төрле чәчәкләрнең берсенең дә исемнәре мәгълүм түгел (Ф. Әмирхан).
7.	Әгәр сезнең чәчләрегезгә кадаган матур нәрсәңез (калфак) булмаса, сезне мөселман кызы дип танып та булмас иде (Ф.Әмирхан).

92. Аерымланган аныклагычлар янында тиешле тыныш билгеләрен куеп языгыз. Таблицада кайсы җөмләдә нинди тыныш билгесе куелуын күрсәтегез.

ике нокта		
өтер		
җәяләр		
сызык		

1.	Әнә анда күк гөмбәзеннән бераз көнчыгышка авышрак Гөлзифаның үз йолдызы (Р. Төхфәтуллин).
2.	Хикәяткә мондаен кызлар да катышкач, без тагын зиядә артыгрык дәрт белән тыңламага башладык (Ф.Кәрими.)
3.	Кешене өч нәрсә яшәтә дигән борынгы философлар ачлык, мәхәббәт, курку... (М.Галиев).
4.	Җырла Син гасыр улы мәшһүр талант иясе. Моң галәмендә ни гамь бар, сөйлә безгә, күңелләрне сыгылдырып моңай бер, тарих пәрдәләре артында үткән зурлыкларның даны ачылсын (М. Галиев). 
5.	Йорт хуҗасы Степан билен бөргән кара бишмәт, зур кара картуз киеп йөри торган таза гына карт һәр җомганы йорттагы малайларга өч яңа икешәр тиенлек өләшә (Н.Фәттах).
6.	Балаларымның, оныкларымның нәселемнең йөзе кызармасын дисәң, намуслы яшә, җирдә моңа мөмкинлекләр бар! (М. Галиев).
7.	Төрле кеше төрлечә дигәндәй, монда да кайберсе бик тиз җыенып чыга, ә кайберләре мәсәлән Баймәтов бик озак кыймылдый (Ә. Еники).

Җөмләдә сүз тәртибе

1. Татар телендә, хәбәрлекле мөнәсәбәт булганда, ияртүче сүз – алдан, иярүче сүз аннан соң урнаша.
2. Ачыклаулы мөнәсәбәттә торган сүзләрнең иярүчесе – алдан, ияртүчесе аннан соң урнаша.
3. Аныклаулы мөнәсәбәттә торган сүзләрнең аныкланмышы – алдан, аныклагычы соң урнаша.
Җөмлә кисәкләренә күчереп әйтсәк,  җөмләдә сүзләр шундый тәртиптә булалар:
•	ия хәбәрдән алда килә;
•	аергыч, тәмамлык, хәлләр үзләре ияргән сүздән алда киләләр;
•	аныклагыч аныкланмыштан соң килә;
•	кереш һәм эндәш сүзләр, бөтен җөмләгә карасалар, җөмлә алдында киләләр, теге яки бу кисәккә карасалар, аның алдында киләләр.
Җөмләдә сүзләрнең мондый тәртиптә урнашуы туры тәртип дип атала.
        ия         рәвеш хәле       тәмамлык          хәбәр                               аергыч              тәмамлык        рәвеш хәле            хәбәр
Мәдинә кинәт нидер исенә төшерде дә ак тигез төшләрен балкытып көлеп   җибәрде (А. Расих).
Бу җөмләдә ия - җөмләнең башында, тиңдәш хәбәрләр иядән соң килгән. Рәвеш хәле, тәмамлык, аергыч  үзләре ияргән сүздән алда урнашканнар.
Җанлы сөйләм телендә, шигъри сөйләмдә, тойгылы сөйләмдә төрле сәбәпләр нәтиҗәсендә сүзләр, үзләренең гадәти урыннарын үзгәртеп, башкача урнашырга мөмкин. Бу тәртип сүзләрнең кире тәртибе, ягъни инверсия дип атала. Мәсәлән, Исләре китеп, Клара апаларын күзәтә торганнардыр инде алар (Ә. Еники).
Җөмләдә ия хәбәр төркеменнән соң килгән. Бу тәртипне үзгәртсәк, хисләр байлыгы, җөмләнең аһәңе, матур яңгырашы юкка чыгар иде. Инверсия булганда, сөйләм хисле, тәэсирле яңгырый. 
Җөмләдә сүзләрнең кире тәртибе шундый тәртиптә булырга мөмкин:
-	Ия хәбәрдән соң урнаша.
-	Аергыч, тәмамлык, хәлләр үзләре ияргән сүздән соң урнашалар.

Исегездә тотыгыз!
Җөмләнең туры тәртибе	Җөмләнең кире тәртибе
	
ия + хәбәр	хәбәр + ия 	
аергыч + аерылмыш	аерылмыш  + аергыч 	
тәмамлык + ияртүче сүз	ияртүче сүз + тәмамлык 	
хәлләр + ияртүче сүз	ияртүче сүз + хәлләр 	
аныкланмыш + аныклагыч	Искәрмә: аныклагыч һәрвакыт аныкланмыштан соң килә. Кире тәртип мөмкин түгел.	

93. Сүзләрне дөрес тәртиптә урнаштырып, җөмләләрне формалаштырып языгыз. 

1.	Утыра кыя-тауларга сыенып  бер авыл Агыйдел елгасы буенда.
2.	Кыз йөреп авылыннан  яз һәм көз көннәрендә укый иде.
3.	Матур Әкълимә бик әйтте апа сүз.
4.	Күз алдына китерде озын көнне узып киткән Искәндәр бүген. 
5.	Мин кайсы ишеге белмим Әнвәрләр өйләренең яктан ачылганын.
6.	Раушания табиб булырга кечкенәдән кызы хыялланды.
7.	Әтисен Рөстәмнең күргәне бар бик кечкенә чагында гына (Л. Ихсанова).
8.	Ат абзарына ул атасы янына туры ашыкты (Н. Фәттах).
9.	Чын ихластан куанып, зурлап аны каршы алдылар, дөрес (Ә. Еники).
10.	Карагыз әле, егетләр, кайтып китәргә туры килә миңа хәзер үк (Г. Мөхәммәтшин).
11.	Татарстанның йөрсәң йөреп туймастай, карасаң күреп туймастай урыннары соклангыч бик күп (Г. Бәширов).  
 
94. Җөмләләрне укыгыз. Иярчен кисәкләрнең урнашу тәртибен билгеләгез. Аергыч, тәмамлык һәм хәлләрне үзләре ияргән сүзләр белән бергә язып алыгыз.

Аергыч	Тәмамлык	Хәл	

Халкыбыз туган ягына булган мәхәббәтен көйгә салып та җырлый. Бу самими җырларда халыкның үз ягы, үз районы белән, аның табигый матурлыгы һәм ирешелгән уңышлары белән чын күңелдән горурлануы чагыла. Ул җырлар шунысы өчен кадерле дә. Арчалылар әнә кайчаннардан бирле үз якларын мактап җырлыйлар. Зөя буенда яшәүчеләрнең дә үз җырлары бар (Г. Бәширов).

95. Сүзләрнең урнашу тәртибенә туры килгән җөмләләрне табыгыз.

1.	Безнең Янбулат авылында Айдарлар мин генә түгел (Ф. Хөсни).
2.	Шулай итеп мәктәпкә бару бүген булмый калды (Ә. Фәйзи).
3.	Һәр чишмәнең үз исеме бар (М. Мәһдиев).
4.	Поездның кая ашыкканын белә ул (Р. Зәйдулла).
5.	Музыка тавышын бөтен авыл ишеткәндер...(Р. Зәйдулла).
6.	Яңгыр күкләрнең серен, эңгерен һәм шомын урманның бөтен почмакларына койды (А. Гыйләҗев).
7.	Ишкәкләр һаман Мөхәммәтнең әтисе кулында иде әле (З. Хөснияр).
8.	Ярый, яхшы иткәнсез, кызлар, монда килеп. ( Ч. Айтматов).

Җөмләдә сүзләрнең урнашу тәртибе	Җөмләнең номерлары	
аергыч + аергыч + урын хәле + ия + хәбәр		
ия +  аергыч + тәмамлык + тәмамлык + тәмамлык + аергыч + аергыч+ хәл + хәбәр		
тәмамлык + хәл + тәмамлык + хәбәр + ия		
аергыч + аергыч + аергыч + ия + хәбәр		
ия + хәл + аергыч + аергыч + хәбәр + хәл		
хәл + хәл + ия + хәл + хәбәр		
аергыч + тәмамлык + аергыч + ия + хәбәр		
кереш сүз + хәбәр + эндәш сүз + хәл + хәл		

96. Җөмләләрне укыгыз. Бирелгән сүз тәртибе калыпларын буенча инверсияләнеп килгән җөмлә кисәкләрен ияртүче сүзләре белән бергә язып алыгыз.
хәбәр + ия 		
аерылмыш  + аергыч 		
ияртүче сүз + тәмамлык 		
ияртүче сүз + хәл 		

1.	Шаулап-шаулап яуды яңгыр (Г. Ахунов).
2.	Аяз иде ул көнне күк йөзе! (Г. Ахунов).
3.	Китерегез миңа энҗе чәчәкләр (Ф. Әмирхан).
4.	Син китәсең, безне базга бикләп,
Хуш иске ел, көмеш сакаллы! (М. Җәлил).
5.	Тирбәлә җәй моңлы бер көйгә (Х. Әюп).
6.	Хәзер, көт бераз (К. Кәримов).
7.	Сөйләштеңме, Җәүһәрия белән? (Ф. Садриев).

97. Шигъри сөйләмдә сүзләрнең урнашу тәртибен аңлатыгыз. 
1.	Каты эссе. һава бөркү. Кыза дөнья.
Сабыр җитми.
Җил исми аз гына да, бер генә яфракны
Селкетми. (Г. Тукай).
2.	Кыш. Декабрь. Иң кыска көн.
Җан үтәли җил исә.
Нишләп салкын соң әле бу?
Кояш та бар югыйсә... (Р. Мингалим).
3.	Дөм караңгы тышта. Суык.
Яңгыр ява, ява.
Китап укудан күзләр дә
Ара таңга таба. (Р. Фәйзуллин).
4.	Төнге кала. Төнге йортлар.
Ә мин язам...Кухняда...
Хуҗалар йоклый. Су шаулый.
Минем өчен ут яна. (М. Әгъләмов).
5.	Онытсак үткәнне, оныклар
Санламас бүгеннең кадерен.
6.	Үткән – беткән, бушка сыкрап,
Истәлекләр уятма син,
Үкенерсең озакламый
Бу көнеңне уйлап та син. (Ш. Галиев).
7.	Тормыш булмый көю-сөенүсез,
яшәү авыр сөю-сөелүсез.
Караңгыда якты караш кирәк,
Өшегәндә кирәк җылы сүз. (С. Сөләйманова). 

98. Җөмләләрне укыгыз, сүз тәртибенең  синтаксик-стилистик кулланылыш үзенчәлекләрен аңлатыгыз.  

1.	— Әйттем бит мин, кыскарак язарга дип, егерме биш метрны нинди колга күтәреп тора алсын, – диде.
2.	 – Көй бик тиз язылды. Андый очрак сирәк була. Гадәттә мин бик озак йөртәм. Тагын шигырьләрең бармы, җыр өчен дип язылганнары?
3.	Ераклардан, дәверләр ярына басып чакырам мин аны, ә ул дәшми...
4.	Йа Раббым, озын гомер бир аңа, дөньябызны Фәйзи Йосыпов кебек кызыклы шәхестән мәхрүм итә күрмә, дип йөрәгемнән пышылдыйм. Йа Раббым...
5.	Артык тәбәнәк буйлы идем мин. Егерме яшькә кадәр сантим да үсмәдем.
6.	Майданда төрле илләрдән килгән йөзләрчә турист кайный, ә аяк киеме чистартучы малайлар, “шарманкаларын” асып, өерләре белән инем арттан йөриләр. Чебен куган кебек чәбәләнә-чәбәләнә чак котылам үзләреннән. 
7.	Кайнар йөрәкле шәхес иде ул. Күз алдында кабынып-дөртләп, ялкынын биетеп торган учак кебек иде. 
8.	– Их, синең урында булсаң иде хәзер!.. Сандык төбендә яткан дүрт мең дә биш йөз шигырьне алышам яшьлегеңә! - дип, иңеннән яратып кагып куяр иде. 
9.	Онытылырлыкмыни узган гасырның алтмышынчы еллар шаукымы. Илдә – рухи күтәренкелек. 
10.	Бар иде бит заманалар... Әле кайчан гына, җитмешенче-сиксәненче елларда Әмирхан Еники исемен бик телгә алырга яратмыйлар иде. (М. Галиевтән)
   
Җөмләнең актуаль кисәкләргә бүленеше

Җөмлә төзегәндә сөйләүче нәрсәнедер хәбәр итә, яңалык җиткерә. Билгеле бер предмет-күренеш турында яңалык хәбәр итүгә алынган кисәк – сөйләм предметы дип атала. Сөйләм предметы турында яңалык хәбәр итә торган сүзләр сөйләм яңалыгы дип атала. Тел гыйлемендә аларны икенче төрле данное (тема) һәм новое (рема) дип йөртәләр. Сөйләм предметы һәм сөйләм яңалыгы җөмләнең актуаль кисәкләре дип йөртеләләр. Мәсәлән, Сандугач көз җилләре исә башлауга җылы якка китә. җәй җиткәч тагын бу якка кайта. Шулай җылыдан-җылыга очып, кышны күрмичә, гомер кичерә ул. Шуңа күрә матур сайрый, дөньяның гүзәллегенә соклана. Ә мескен чыпчыклар, песнәкләр, тукраннар туган җир, туган ил дип ябышып ята. Сандугачка караганда, туган якның чыпчыгы кадерлерәк миңа. (Р. Вәлиев).
Сөйләм предметы сөйләүчегә дә, тыңлаучыга да, гадәттә, таныш була: аның турында я алдагы җөмләләрдә сүз барган була, я ситуациягә бәйле рәвештә тыңлаучыны  да, сөйләүчене дә кызыксындырган уртак тема яисә аларга күренеп торган әйбер була. Сөйләм яңалыгы яңа хәбәр алып килә. Сөйләм яңалыгын белдерүче сүзләрнең иң әһәмиятлесенә һәрвакыт логик басым төшә. 

99. Текстларда актуаль кисәкләрне – тема һәм реманы табыгыз. Актуаль кисәкләрнең урнашу тәртибен аңлатыгыз. Логик басымның кайсы сүзгә төшүен әйтегез.

1.	Безнең тамырлар – туган-үскән җирдә. Башта тамыр өзелгәнен сизмисең әле. Аның булуын, кирәклеген дә белмисең, белем алып, һөнәр үзләштереп йөргәндә, өлкәнәя башлагач кына, тамырсызлык сизелә. Гореф-гадәт безне ата-баба шәфкатенә, аларның яшәү ысулына, тормыш тәҗрибәсенә тоташтырып торган икән. Алар безгә кадәр йөз, биш йөз, мең ел элек яшәсәләр дә, бөтенләй үк үлмәгәннәр. Өзелгән тамырларны авылда калдырып, шәһәр туклыгына ирешкәч кенә, авылда чакта җанга ашлама булып борынгыларның васыятьләре кереп торганлыгын тоя башлыйбыз. Шулардан колак каккач, безгә акыл керә. Тормыш җиле тәгәрәтеп йөртә башлагач, син нәрсәгә генә тотынып карамыйсың. Җилгә каршы торырга тамыр юк. Шул шәфкатьсез җил сине аракыга, ялкаулыкка, әхлаксызлыкка китереп аудара. Тамырсыз агач корый. Тамырсыз үлән чери. Адәм баласы бит агачтан да, үләннән дә сизгеррәк. Дөнья иминлеге – тамырда. (М.Юныстан).  
2.	Кеше гомере – тау кебек. Кеше тау итәгендә туа да ярты гомере буе өскә күтәрелә, менеп җиткәч, хозурланып як-ягына карана – бөтен дөнья уч төбендәге кебек, бар нәрсә кечерәеп, бәләкәйләнеп калган, ә ул – зур, ул хәзер теләсә нәрсә эшли алыр, аның кулыннан бар нәрсә дә килер төсле. Ләкин ... туктап кала алмый. Вакыт – рәхимсез, вакыт аның аякларын сәгать маятнигы иткән дә алга-артка, артка-алга йөртә, ул ирексездән хәрәкәт итәргә мәҗбүр, ул ирексездән атлап бара. Кеше башта кая барганын да аңламый тора, аннары кинәт кенә аңлап ала да аякларын терәп түбән төшмәскә тырыша, ә маятник туктамый, алга-артка, артка-алга йөри дә йөри. Тау төшкән саен, кешенең күңеле дә төшә, аңа шул ук агачлар да, шул ук үләннәр дә, шул ук чәчәкләр дә бүтәнчә күренә, дөнья да караңгылана барган сыман тоела. Аның күз аллары томалана, ул алдындагы әйберләргә игътибар итми, һаман-һаман теге як тау итәген, андагы кояшлы аланнарны, чыклы үләннәрне, сайрар кошларны, тауга менү ләззәтен искә төшерә, бары шуның белән генә яши... (Р.Вәлиевтән).

100. Диалогик сөйләмгә нигезләнгән текстны укыгыз. Җөмләләрдә логик басымнарны билгеләгез. Бу сүзләрнең сөйләмдә нинди мәгънәви функция башкаруларын аңлатыгыз.

Исмәгыйль агай нәрсәдер уйлагандай, күзен йомып торды. Аннан кинәт кенә яктырып журналга тотынды. 
– Тукта, без бит исемлек тикшермәгән.
Ул акрын гына исемлек тикшерә башлады. Күренеп тора, аңа нәрсә беләндер вакытны уздырырга кирәк. Исемлек тикшерү менә болайрак барды.
– Абдуллин!
– Мин!
– Әһә, Абдуллин бар. Аны бар дип куябыз. Ярый Абдуллин булды, билгеләдек. Баязитова?
– Мин!
– Әһә, Баязитова да бар. Ярар, аны да бар дип билгеләп куйдык. Инде килеп Зарифуллин? Ә? Әллә юкмы?
Бераз гына соңга калган Зарифуллин да сикереп торып басты.
•	Ә бармыни? Мин әллә юкмы дип торам. Шулай, бар дип билгелибез. (М. Мәһдиев).
2. Әз генә җил исеп китә. Илсөяр җиңел генә дерелдәп куя һәм, әтисенең куенына сыена төшеп, әкрен генә эндәшә:
•	 Әти!
•	 Нәрсә, акыллым?
Илсөяр бик текә ярдан түбәнгә күрсәтә:
•	Әти, менә бу су ага да ага. Ничек бер дә бетми соң ул, әти?
•	Ничек бетми? Һем-м... Ничек әйтергә соң сиңа? Бакчы, безнең тирәдә генә дә ни тикле чишмә бар. Ә бөтен Агыйдел буенда! Шулар барысы, барысы Агыйделгә агып төшәләр дә бер су булып зур су булып агалар.
•	Ә кая ага соң бу Агыйдел, әти?
•	 Камага, кызым.
•	 Ә Кама кая ага?
•	 Иделгә.
•	 Ә Идел?
•	 Идел... Идел – диңгезгә.
•	Ә ул кая коя?
•	Анысын инде син, кызым, Андрей дәдәңнән сора. Ул укыган кеше, белә. Ә мин, кызым, укымаган, белмим... (Г. Гобәй)

2.3. Экспрессив синтаксик төзелмәләр
Күзаллаулы баш килешле әйләнмәләр

Билгеле бер фикерне тыңлаучыга ачыграк җиткерү өчен, фикернең темасын, субъектын атап, баш килештәге сүз белән җөмлә алдына чыгарып, зур тойгы белән әйтелгән  төзелмә – күзаллаулы баш килеш дип атала. Мондый сегментланган төзелмәләр ниндидер предметның, күренешнең, булуын, яшәвен хәбәр итәләр, соңыннан тезелеп килгән җөмләләр шул фикер темасы турында тагын да җентеклерәк  мәгълүмат бирәләр. Мәсәлән, Абитуриент... Бу сүз миңа ят яңгырашы, аңлашылмавы белән ошаган иде. (М. Галиев). Күзаллаулы баш килеш нигез җөмлә белән төрлечә бәйләнә:
1) Сегментланган кисәк алмашлыклар яки саннар – коррелятлар белән алмашынып килә: Өмет, өмет, өмет!.. Мин аңа ышанам, мин аңа табынам, мин аның өчен диңгезләр кичәргә, таулар аша сикерергә әзер торам (Ә. Еники). 
2)	Сегментланган кисәк төп җөмләдә кабатланып килә: Таш. Ташны җебеткән аш (Мәкаль).
Эмоциональлекне, экспрессивлыкны белдерүдә мондый төзелмәләрдән оста файдаланалар. Бу төр төзелмәләр фикерне калкурак, тыгызрак, үтемлерәк,  ачыграк җиткерергә ярдәм  итәләр. 
Күзаллаулы баш килеш — фикернең башы. Ул хәбәр итүне башлап җибәрә, яңалык алып килә, фикернең үстерелешен, юнәлешен билгели. Аларга фәлсәфи фикерләү, хәтирәләргә чакыру хас. Күзаллаулы баш килешле төзелмәләр хикәяләүгә тәэсирле башлангыч бирәләр, дәвамлы хикәяләүнең башы, чыгыш ноктасы булып торалар, синтаксик бөтен оештыралар. 

101. Күзаллаулы баш килешле әйләнмәләрне укыгыз. Структур һәм мәгънәви үзенчәлекләрен анализлагыз. Нигез җөмләнең бирелешен тикшерегез, коррелят сүзне табыгыз

1. Ә Кама! Ул диңгез булган бит (Г. Әпсәләмов).
2. Әдәбиятның үткәне. Тәнкыйть ярдәмендә мин аның бөеклеген тоярга телим бит. (С. Хәким).
3. Каен! Исе ап-ачык булып борынны ярып керде (А. Гыйләҗев).
4. Телеграмма, телеграмма! Килгәненә өч көн диде түгелме соң? (М. Хәсәнов)
5. “Кеше күңеле”. Әсәрнең исеме үк тамашачыларны уйланырга мәҗбүр итә (Т. Миңнуллин).
6. Таулар, таулар... Шәһәрдән караганда шундый якын күренәләр (С. Рәфыйков).
7.	Моннан соң да ничә кабат кайттым мин бу җиргә, ничә кабат егылдым... Туган җир! (Ә. Баянов).
8.	Өмет, өмет, өмет!.. Мин аңа ышанам, мин аңа табынам, мин аның өчен диңгезләр кичәргә, таулар аша сикерергә әзер торам (Ә. Еники). 

102. Шигъри юлларда күзаллаулы баш килешне табыгыз. Күзаллаулы баш килешне эндәш сүзләргә әйләндереп, шигырьне үзгәртеп языгыз. Фикер, хис дәрәҗәсенең ничек үзгәрүен аңлатыгыз.

1. Иң аһәңле, назлы исем!
Сизәм анда болыннарның татлы исен.
Ишетәм анда  яфракларның серле шавын.
Тау астында салкын чишмә чылтыравын.
Саклыйм аңа чын мәхәббәт, сөю хисен
Алам аннан мәңге сүнмәс яшәү көчен.
Туган илкәй....
Бу исемдә язгы таңнар
Бу исемдә җанга рәхәт татлы моң бар
Бу исемдә киләчәгем, бәхетем минем, 
Мәңге яшә, мәңге балкы,
Туган илем!(Р. Вәлиева).
2. Диңгез шавы.
Төнге чикерткәләр сайравы.
Тополь яфраклары лепердәве.
Күңелнең әрнешеп сулкылдавы...
Тагын диңгез шавы.
Яңгыр шыбырдавы
Күктүбәдә минем өчен
Шулар инде — симфония. (Р. Фәйзуллин).
3.Туган ягым моңы! Әллә
Ул мәңгелек моң микән?!
Күңелгә сыя туган җир —
Үзем сыярмын микән?! (Р. Мингалим).
4. Галактика. Галәм. Йолдызлыклар.
Күпме алар йолдыз кырында!
Тик башкалар кебек шәп шигырьләр
Язылган юк алар турында. (Р. Мингалим).

Өстәлмәләр

Сөйләм теленең алдан әзерләнмәгән, табигый булуы нәтиҗәсендә телдә  төрле синтаксик күренешләр килеп чыга. Шундыйларның берсе – өстәлмәләр. Өстәлмәләр – инде оешып беткән җөмләгә өстәлеп килгән сүзләр, сүзтезмәләр, җөмләләр. Мәсәлән, Авыл белән болын арасында Озын кул дигән бер ергамак бар. Тирән түгел. (М. Әмирханов). Бу мисалда Тирән түгел. өстәлмә аергыч булып килә. Пункттагы фельдшер күрше авылларга да йөри... Әлбәттә, җәяү йөри. Кышын да, җәен дә... (И. Гази). Бу мисалда Кышын да, җәен дә.... өстәлмә вакыт хәле булып килә. Дулкынын мәңге югалткан Ялгыз акчарлак сыман Килә ул кадер. Тик бик соң...(Р. Фәйзуллин). Бу шигъри юлларда Тик бик соң.. өстәлмә вакыт хәле булып килә.
Өстәлмәләргә түбәндәге үзенчәлекләр хас: 
o	Өстәлмәләр мәгънәләре ягыннан игътибарны җәлеп итәләр. 
o	Өстәлмәләр һәрвакыт җөмлә ахырында киләләр.
o	Аларны алдагы төп җөмлә составына да кертеп була.
o	Өстәлмәләр аерым бер җөмлә рәвешендә әйтелә, һәм төп җөмләдән пауза белән аерыла.
Исегездә тотыгыз! Өстәлмәләр алдыннан күп нокталар, нокта, өндәү, сорау билгеләре (... . ! ?) куела. Өтер куелса, өстәлмә барлыкка килмичә, җөмләләрнең инверсиясе күзәтелә. Авыл белән болын арасында Озын кул дигән бер ергамак бар. Тирән түгел. - өстәлмә. Авыл белән болын арасында Озын кул дигән бер ергамак бар, тирән түгел – инверсия.

103. Җөмләләрне игътибар белән укыгыз. Өстәлмәләрне билгеләгез. Кайсы җөмлә кисәге өстәлмә булып килүгә карап, төркемнәргә аергыз. 

Өстәлмә ия		
Өстәлмә аергыч		
Өстәлмә тәмамлык		
Өстәлмә хәл		
Өстәлмә кереш сүз		
Өстәлмә аныклагыч		

1.	Үз гомеремдә беренче тапкыр турист булып Төньяк Кавказга барган идем. Төньяк Осетиягә (М. Мәһдиев).
2.	Габдрахман югалды. Хәбәрсез (М. Мәһдиев).
3.	Мин шунда банкетка чакырулы идем. Студентлар исеменнән (М. Мәһдиев).
4.	Моны Таҗи да тойды. Әтисе дә (А. Алиш)
5.	Әминә: Мин ышанып яшәдем. Сиңа! (Т. Миңнуллин). 
6.	Минем бер дустым бар. Хәмит (Т. Миңнуллин).
7.	Гарифулла: Йә, алайса, теге әкиятеңне сөйлә. Нигез турында (Т. Миңнуллин).
8.	Сине шәһәргә озатабыз. Укырга (М. Әмирханов).
9.	Бу хәбәр бөтен авылга таралды. Бер сәгать эчендә (Т. Әйди).
10.	Нәркизәгә сөйләргә тотынды. Ләззәтләнеп (З. Хәким).
11.	Менә бервакыт практикага киттек. Сыктывкар ягына (З. Хәким).
12.	 Куштирәк – бәләкәй авыл. Бер генә урамлы (Н. Фәттах).
13.	Менә монысы чын хуҗаларча. Чыннан да. (Г. Авзал).

Керешмәләр
Җөмләнең эчтәлегенә яисә аның берәр кисәгенә аңлатма, өстәмә төгәллек рәвешендә килгән төзелмәләр – керешмәләр дип атала. Мәсәлән, Үземне кулга алырга тырыштым, кыю гына атлап (сер бирмим, янәсе) кабат бүлмәгә уздым (Г. Гыйльманов)
Керешмәләр төзелеше ягыннан аерым бер сүз, сүзтезмә, җөмләләр белән бирелергә мөмкин.   Керешмәләргә түбәндәге үзенчәлекләр хас:
1.	Мәгънәви яктан сөйләүченең предмет-күренешләргә объектив һәм субъектив мөнәсәбәтен белдерәләр. 
2.	Сөйләмгә спонтан рәвештә килеп керәләр.
3.	Керешмәләр җөмлә уртасында яки ахырында килергә мөмкиннәр.
4.	Интонацион яктан  нигез җөмлә белән тыгыз бәйләнештә  торалар, шул ук вакытта төп җөмләдән әйтелеш тизлеге белән аерылып торалар. 
Керешмәләр татар әдәби теленең барлык стильләрендә - матур әдәбиятта, фәнни, публицистик, рәсми стильләрдә кулланылалар. Керешмәләрнең берничә төрле функциональ-прагматик типларын аерып күрсәтергә мөмкин: эмоциональ бәяләү,  аңлатма бирү, өстәмә төгәллек, аныклык кертү, портрет, характеристика, фикернең чыганагын күрсәтү һ.б.                                     

104. Җөмләдән керешмәләрне табыгыз. Аларның функциональ-прагматик (модальлек, эмоциональ бәяләү, аңлатма бирү, өстәмә төгәллек, аныклык кертү, портрет, характеристика, фикернең чыганагын күрсәтү) һәм интонацион үзенчәлекләренә игътибар итегез.

1.	Язучы безне борчырга тели, ә без (гаҗәп!) тамчы да борчылмыйбыз. (И. Гази)
2.	Ул да булмый, алдан килгән өч самолет пикка кереп (түбәнәеп), юллар өстенә авыр бомбаларны бер-бер артлы төшереп тә җибәрделәр (Ә. Еники).
3.	Сылтыйкның (Һидиятнең кушаматы) өе иркен ич... (Ш. Камал).
4.	Кешеләрнең берсе (Илсөярдән дә кайтышрак малай) тегермән ташы кебек түгәрәк ташны әйләндерә ( Г. Гобәй).
5.	Тагын Нафисканы (күршеләрнең кече кызы Нәфисәне) су аркылы күтәреп чыктым (И. Гази).
6.	Әлеге көтеп утыручыларның берсе (озын буйлы, соры мыеклысы) кинәт сүзгә катнашып куйды (Ш. Камал).
7.	Сәхнәгә битләре суыктан кызарган, чәчләре бәсләнгән бер кыз белән иңбашына мамык шәл салган күлмәкчән бер хатын (ишек ачучы хатын булса кирәк) килеп керде. (Ә. Еники).
8.	Безнең ул чакта рәссам егет Рәйхан Хантимеров белән Мөслим районы үзәгендә туган якны өйрәнү музее оештыру нияте белән җенләнеп (мин башкача әйтә алмыйм) йөргән көннәребез иде.  (М. Юныс)

105. Текстларда урын алган керешмәләрне табыгыз. Аларны структур яктан (сүз, сүзтезмә, җөмлә) тикшерегез, контекстуаль-стилистик кулланылыш үзенчәлекләрен аңлатыгыз.

1.	Уң ягымдагы опервәкил (ул үзен шулай таныштырды) буйга миннән аз гына калку, гәүдәгә дә тулырак. Күкрәге киерелеп алга чыккан. Башы югары күтәрелгән – парадта Мавзолей яныннан узамыни. Бик тырышып кырынган булуына да карамастан, сакал-мыеклар күгәреп тора. Борыны бөкре. Кашлары кап-кара – бергә кушылып, эчкә баткан ачулы күзләрен каплап торалар. Зәһәр, усал күренә, сөйләшми. Янындагы яшьрәк егеткә боерыкны кашлары белән генә бирә; аларны бер төшерә, бер күтәрә – янәсе, алып кал, алып кит минем кәгазьләрне (хәзер ул яшүсмер солдат сул ягымнан атлый). Тегесе шуны төшенеп, боерыкны үтәп кенә тора – ишарәләр белән фәрман бирүгә өйрәнеп беткән күрәсең. Бәлки, мондый җаваплы хезмәткәрләр шулай ым белән генә сөйләшергә тиешләрдер. Минем кызым кияү күргәнмени, кодагый, дигәндәй, алар белән кем аралашкан. Тәбәнәк яшүсмер солдат безнең озын-озын итеп атлауга иярә алмый аптырап бетте, гел ялгыша, җәһәт кенә ике-өч адым алга чыгып та карый, тик теге усал кашлар бүселеп күзгә төшкәч, тагын янәшәбезгә баса. Җитмәсә, шинеле дә озын, атлаган саен, ашыккан саен чабуларына урала... (И. Сәләхов).
2.	Венециянең материктагы өлешен Местре диләр. Шундагы Кавалкавиа (ат юлы) дип аталган мәйданнан автобус сине Әдрән диңгезнең иң гүзәл энҗесенә алып китә. Тирә-юньдә яшеллек, өстә – зәңгәр фирәзә күк. Очкан кош та, суда йөзгән көймә дә күренми. Ниндидер тылсымлы як. (М. Юныс).
3.	Әйе, минем ерак бабаларым монда килеп йөргәннәр. "Кодекс куманикус" дип аталган сүзлекне венециан монахлары минем бабаларым белән аралашу, сөйләшү максаты белән төзегәннәр. Татарларның Венеция сәүдәгәрләре белән элемтәдә булулары безнең сөйләм телебездә дә күренә. Сабын – сапоне, пыяла – фиала, алман – алемане... Җентекләп тикшерә башласаң, татар телендә меңләгән итальян сүзләре очратырга була. Киләчәк тарихчылар (мин аларга чын күңелемнән ышанам) халкыбызның әллә нинди илләр белән элемтәдә булуларын ачыкларлар әле(М. Юныс).
4.	Ак яулыгын артка җибәреп бәйләгән, чандыр гына, озын гына гәүдәле, илле-алтмыш яшьләр чамасындагы бер карчык, аяк астына куелган чемоданнар, капчыклар һәм тыгызланып утырган кешеләр арасыннан үтеп, малай янына килде дә аны кулыннан тотып алды.
— Абыең укысын. Әйдә,—диде ул, баланы үз артыннан ияртмәкче булып.
Мәҗитнең куанычлы йөзе үзгәреп китте, беленер-беленмәс кенә сызылып торган кашлары тартышып куйды һәм бөтен кыяфәте ризасыз бер төс алды. Ул шундук җылак тавыш белән киреләнеп кычкырырга, карчыкның (күрәсең, дәү әнисенең) сөякчел зур кулын кыйнарга тотынды. Аның моннан китәргә теләмәве ачыктан-ачык күренеп тора иде (Н. Фәттах).

Парцелляцияләнгән төзелмәләр

Парцелляция – аерым кисәкләргә махсус таркатып төзелгән җөмләләр. Бу очракта җөмләләр интонацион-мәгънәви сөйләм берәмлекләренә, ягъни фразаларга таркатып төзеләләр. Әлеге сөйләм берәмлекләре язуда аерым җөмләләр буларак формалаштырып бирелә. Парцеллятлар булып гади җөмләнең тиңдәш кисәкләре, кушма җөмлә компонентлары килергә мөмкин. Мәсәлән, Мәкалә сорыйлар. Хәзерләнгән берни юк. Чөнки без, берничә кеше, аны онытып, аш ашап, фәлсәфәләр сатып утырабыз. Чөнки  яңа килгән кеше булганга, мин үзем гәзитә, үзем мәкалә булып киткәнмен (Г. Тукай). 

106. Парцелляцияләнгән төзелмәләрне тикшерегез.  Нигез җөмлә белән  парцелляцияләнгән төзелмәләрнең структур-семантик бәйләнешен аңлатыгыз. Теркәгечләрнең мәгънәви кулланылыш үзенчәлекләренә игътибар итегез. 

1.	Локманны да тиз күрде. Күрде дә чат ябышты (Х. Сарьян)
2.	Күз алдына Нина килеп басты. Сөйкемле итеп елмайды. (М. Мәһдиев).
3.	Юк инде, агайнеләр, Сәйфуллов абыегыз мондый хуҗасызлыкка юл куймас, җаен-әмәлен табар, табышны тәгаен санарга да үзе килер. Иренмәс (М. Хуҗин).
4.	Моның бер очы чыгарга тиеш. Һәм ул чыкты да. Иртән ат җиккән арада (М. Мәһдиев).
5.	Һәм ул бер сүз дә өстәмичә, һәм әнинең нәрсә әйтүен дә көтмичә, чыгып китте. Әмма ишекне каты ябып түгел (Ф. Хөсни).
6.	Мәкалә сорыйлар. Хәзерләнгән бернәрсә юк. Чөнки без, берничә кеше, аны онытып, аш ашап, фәлсәфәләр сатып утырабыз.(Г. Тукай).
7.	Пункттагы фельдшер күрше авылларга да йөри... Әлбәттә, җәяү йөри. Кышын да, җәен дә... (И. Гази).
8.	Арада Нургали абзый булса, башкалар тын кала. Чөнки ул ялындырмыйча, йөгерек сүз тәмен белеп, мавыктыргыч итеп сөйли белә (М. Галиев).

 
Белемнәрне тикшерү өчен сораулар, күнегүләр, тестлар.

1.	 Җөмләгә нинди үзенчәлекләр хас?
2.	Җөмлә нинди кисәкләргә бүлеп өйрәнелә?
3.	Баш кисәкләрнең җөмләне оештырудагы әһәмияте нәрсәдә?
4.	Җөмлә ничек оеша?
5.	Җөмлә нинди грамматик кисәкләргә бүленә? Алар ничек билгеләнә?
6.	Баш кисәкләргә нинди грамматик кисәкләр керә?
7.	Көн салкын. Урамда салкын. Салкын көн. җөмләләрендә нинди аерма бар?
8.	Иягә нинди үзенчәлекләр хас?
9.	Төзелеше ягыннан иянең нинди төрләре була?
10.	Ия нинди сүз төркемнәре белән белдерелә?
11.	Ул китап укый. Ул китап кызыклы җөмләләрендәге китап сүзенең кулланылышында нинди аерма бар?
12.	Хәбәргә нинди үзенчәлекләр хас?
13.	Төзелеше ягыннан хәбәрнең нинди төрләре була?
14.	Хәбәр  нинди сүз төркемнәре белән белдерелә?
15.	Татар телендә ия белән хәбәр ничек ярашалар?
16.	Ия күплектә килеп тә, хәбәре берлектә кулланылырга мөмкин булган очракларны әйтегез.
17.	Ия белән хәбәр арасына сызык кайсы очракларда куела?
18.	Иярчен кисәкләргә нәрсәләр керә?
19.	Иярчен кисәкләрнең җөмләдәге роле нинди? 
20.	Җөмләнең нинди кисәгенә аергыч дип әйтәләр?
21.	Аергыч аерылмышка нинди чаралар ярдәмендә бәйләнә?
22.	Аергыч нинди сүз төркемнәре белән белдерелә?
23.	Җөмләнең нинди кисәгенә тәмамлык дип әйтәләр?
24.	Тәмамлыкның нинди төрләре бар?
25.	Кыек һәм туры тәмамлыклар  ияртүче сүзгә нинди чаралар ярдәмендә бәйләнә?
26.	Тәмамлык  нинди сүз төркемнәре белән белдерелә?
27.	Җөмләнең нинди кисәгенә хәл дип әйтәләр?
28.	Мәгънәләренә карап, хәлләрне нинди төркемнәргә бүлеп йөртәләр?
29.	Вакыт хәле ничек белдерелә?
30.	Урын хәле ничек белдерелә?
31.	Сәбәп хәле ничек белдерелә?
32.	Максат хәле ничек белдерелә?
33.	Рәвеш хәле ничек белдерелә?
34.	Күләм хәле ничек белдерелә?
35.	Шарт хәле ничек белдерелә?
36.	Кире хәл ничек белдерелә?
37.	Җөмлә кисәкләренең аерымлануы өчен нинди шартлар кирәк?
38.	Җөмләнең кайсы кисәкләре бөтенләй аерымланмый?
39.	Җөмләнең нинди кисәгенә аныклагыч дип әйтәләр?
40.	Аныклагыч аныкланмышка нинди чаралар ярдәмендә бәйләнә?
41.	Аныклагыч бирелеш ягыннан нинди төрләргә бүленә?
42.	Аныклагыч мәгънә күләме ягыннан нинди төрләргә бүленә?
43.	Аныклагыч башка иярчен кисәкләрдән нинди үзенчәлекләр белән аерыла?
44.	Аныклагыч янында нинди тыныш билгеләре килә ала?
45.	Модаль кисәкләрнең төрләрен әйтегез.
46.	Модаль кисәкләрнең җөмләдәге роле нинди? 
47.	Җөмләнең нинди модаль кисәгенә эндәш сүз дип әйтәләр?
48.	Эндәш сүз нинди сүзләр белән белдерелә ала?
49.	Эндәш сүзләр җөмләнең кайсы урыннарында кулланыла ала?
50.	Эндәш сүзләр янында нинди тыныш билгеләре куела?
51.	Җөмләнең нинди модаль кисәгенә кереш сүз дип әйтәләр?
52.	Кереш сүзләр ни өчен кулланыла?
53.	Кереш сүзләнең мәгънә ягыннан нинди төрләре була?
54.	Җөмлә кисәкләренең тиңдәшләнеп килүе өчен нинди шартлар кирәк?
55.	Тиңдәш кисәкләр үзара нинди чаралар ярдәмендә бәйләнеп килә?
56.	Тиңдәш кисәкләр янында кайсы очракларда сызык, ике нокта куела?
57.	Тиңдәш кисәкләр янында гомумиләштерүче сүзләр булып нинди сүзләр килә?
58.	Сүзләрнең җөмләдә нинди ике төрле тәртибе була?
59.	Язма  һәм җанлы сөйләмдә баш кисәкләр ничек урнаша?
60.	Шигырь төзелеше, ритм-рифма таләпләре баш кисәкләрнең урнашу тәртибенә ничек тәэсир итә?
61.	Нәрсә ул өстәлмә?
62.	Сүзләрнең туры тәртибе ничек була?
63.	Инверсия булганда, җөмләдә сүзләр нинди тәртиптә урнашалар? 
64.	Сүз тәртибе белән логик басым арасында нинди бәйләнеш бар?  
65.	Җөмлә нинди актауль киcәкләргә бүленә?
66.	Экспрессив синтаксик төзелмәләргә нинди синтаксик берәмлекләр керә?
67.	Күзаллаулы баш килеш нәрсә ул? Күзаллаулы баш килешле әйләнмәләр нигез җөмлә белән ничек бәйләнә?
68.	Нәрсә ул өстәлмә? Өстәлмәгә нинди үзенчәлекләр хас?
69.	Парцелляцияләнгән төзелмәләр ничек оешалар?

Өченче бүлек. Җөмлә төрләре
Әйтү максаты буенча җөмлә төрләре

Әйтү максаты ягыннан җөмләләрне хикәя, сорау, боеру җөмләләргә бүләләр.
Чынбарлыкта булган вакыйгалар, күренешләр, берәр эш яки хәл турында хәбәр итә торган җөмлә хикәя җөмлә дип атала. Ул чагыштырмача тыныч, салмак тавыш белән әйтелә. Гадәттә, мондый җөмлә хәбәр белән тәмамлана. Мәсәлән: Җыр тавышы бөтен бинаны яңгырата иде. (Г. Бәширов) Кеше бар чакта да ирекле булып бетә алмый. (А. Гыйләҗев)
Нинди дә булса сорауны белдергән җөмлә сорау җөмлә дип атала. Сорау я тыңлаучыга, я сөйләүченең үзенә бирелә. Сорауны белдергән сүзгә басым ясап әйтелә. Сорау җөмлә ахырына сорау билгесе куела.
Сорау җөмлә һәрвакыт сорау интонациясе белән әйтелә һәм сорау алмашлыклары, -мы, -ме сорау кисәкчәләре ярдәмендә белдерелә. Мәсәлән:  Туган өйгә озакладың, Кайларда йөрдең, балам? (Р. Әхмәтҗанов).Ни өчен һәр халык үзенең тарихын белергә тырыша икән? (Ì. Þíûñ). Кайвакыт сорау интонациясе үзе генә дә сорауны белдерә. Мәсәлән: Ләйсәнә, әгәр берәрсе күрсә? (К.Кәримов)
Боеру җөмләнең үзенә генә хас интонациясе була. Ул боеру тавышы белән югарырак тонда әйтелә. Башка төр җөмләләрдәге кебек үк, логик басым төшкән сүз тагын да югарырак тон ала. Боеру җөмләдә әйдә, әйдәгез, әйдәле, әле кебек күрсәткечләр дә булырга мөмкин. Алар боеруның төрле төсмерләрен белдерәләр. Гадәти итеп кенә әйтелгән боеру җөмләдән соң нокта куела. Ихтыярны хис белән белдергән боеру җөмләләр ахырында өндәү билгесе куела. Мәсәлән, Яле, яле, сөйләп җибәр әле. (М. Мәһдиев).
Көчле тойгы белән әйтелә торган җөмләләрне тойгылы җөмләләр дип атыйлар. Аларда төрле тойгыларны:  шатлану, соклану, курку, шикләнү, ис китү, үкенү, теләк, ниятләү, икеләнү һ.б. Белдереләләр һәм күтәренке тавыш белән әйтеләләр. Гадәттә, аның ахырында өндәү билгесе куела. Мәсәлән: Күкчәтаудан Сәлимә белән Әхияр кайткан! – дигән хәбәр бөтен авылга сәгате, минуты белән тарала. (М. Мәһдиев).
Тойгылы җөмләдә көчле тойгы интонациясе, эмоциональ бизәк өсти торган сүзләр (нинди, кайсы, соң, бит кебек сүзләр һәм ымлыклар),  кабатлаулар, инверсия зур роль уйный.
Сөйләүченең ихтыярын, эшләргә кушуын, боеруын, өндәвен, үтенүен, чакыруын, киңәшен белдергән җөмлә боеру җөмлә дип атала. Аның хәбәре күпчелек очракта боерык фигыль белән белдерелә.
Исегездә тотыгыз! Төрле тойгылар кушылып әйтелгәндә, хикәя, сорау, боеру җөмләләр тойгылы хикәя, сорау, боеру җөмләләргә әйләнә. Мәсәлән: Карасана, нинди гөлчәчәкләр! Мин кичә аларны ничек                                        күрмәдем икән соң? (Д. Аппакова). Сөйләшеп кара әле син аның белән! (С.Әдһәмова)

107. Әйтү максаты буенча җөмләләрне төркемләгез. 

Хикәя җөмлә	Сорау җөмлә	Боеру җөмлә	Тойгылы җөмлә	

1.	Туган җирең чүл булса да,
Күңелдә ул гөл генә. (Р. Фәйзуллин)
2.	Сезнең таудан йөгереп төшкәнегез бармы? (Х.Вахит)
3.	Бире килегез, бире! (А. Әхмәт)
4.	Бу көнне мин озак хәтерләрмен. (Г.Рәхим)
5.	Дөньяда иң кирәк,
Иң кирәктән ни кирәк? (Табышмак)                                                                                       
6.	Халык матур уйлаган, авылына, җиренә-суына матур исемнәр бирә белгән. (Ә.Еники)                                                                                                
7.	Азык эзләргә таралыгыз! (С.Әдһәмова)                                                                                      
8.	Авылда гадәттә булмаган җанлылык сизелә. (Ф. Акбулатова).
9.	Тырнак очы кадәр дә вөҗданың калмаган синең! (Р. Төхвәтуллин).                                                                                              
10.	  Бәләкәй бу урамга
безнең зур мәхәббәт
ничек сыйган? (Р. Фәйзуллин)
11.	  Кыш үзенең салкыннары, бураннары белән үтеп тә китте. Аңа алмашка дәртле яз килде. Бөтен җир яшеллеккә чумды. (Г.Бәширов)
                                                                                          
108. Боеру җөмләләрне укыгыз, хәбәре ничек белдерелүен аңлатыгыз. Боеруның нинди төсмерләре белдерелүен әйтегез.

1.	Гөлләреңә кунган сандугачлар
2.	Иртән сине сайрап уятсын! (Р.Әхмәтҗан).                                                                 
3.	Туктагыз, зинһар, бүлдермәгез. (Г. Толымбай).
4.	Аңа каршы көрәштә, әфәндем, булышырга кирәк. (Г. Толымбай).
5.	 — Сөйләмә дә инде. (Г. Толымбай).
6.	Әйдә, тизрәк чабыйк. Көтү тиз керсен иде дә, сыерларны тиз табып кайтсак иде (Г. Исхакый)
7.	— Бар, әниеңә кертеп бир. (А. Гыйләҗев)
— Әй, малай! Монда кил әле! (А. Гыйләҗев).
Яле, энекәш, карап карыйк алай булгач. (А. Расих)
8.	Минем ак башлы тананы югары очка җибәрмәгез әле... (Г. Исхакый)

109. Сорау җөмләләрне укыгыз. Сорауны белдергән чараларга карап, җөмләләрне төркемләгез.

Сорауны белдергән сүзләр ярдәмендә төзелгән сорау җөмләләр	Сорау кисәкчәләре ярдәмендә оешкан җөмләләр	Сорау интонациясе үзе генә булган җөмләләр	

1. Кем шулай аны мәгънәсез уен-тамашага чакыртып  кайтарды икән? (Н.Гыйматдинова)
2. Бу нинди хикмәт тагы? (А. Расих)
3. И моңлы бала! Үзең асыл булсаң да, нишләп сагышлы, әрнешле соң синең язмыш?... (С. Хафизов)                                                                   
4. — Хөсәен абзый, чәй салыйммы? (Г. Гобәйдуллин)
5. Габдуллаҗан. Кайда, буласызмы инде? Кирәк-яракның барысы да булдымы инде? (К. Тинчурин)
6. Гаеп нәрсәдә соң? (А. Расих)
7. Нәфисәнең күңеле синдә бар идеме соң, дисезме? (Г. Толымбай).
8. Нигә бирелеп китмәскә? (Г. Толымбай).
9. Белмисең? (Т. Гыйззәт)
10. Мактама, дисеңме, Сибгать дус? (Г. Толымбай).
                                                                                
110. Тойгылы хикәя, тойгылы сорау, тойгылы боеру җөмләләрне аерып күрсәтегез. 

1. Ана йөрәген җәрәхәтләгән баладан да шәфкатьсезрәк тереклек иясе бар микән дөнья йөзендә?! (Р. Кәрами)                                                                     
2.  Тәмле дә була соң ул тау буенда пешкән бәрәңге! (Г. Ахунов)
3.Сабан туйлары буласын белгәнмени, ай-һай матур иде бу җәйге иртә! (Җ. Тәрҗеманов)
4. Әйтәсе дә юк, табигатьнең иң саф, иң садә, иң ямьле чагы!... (Ә. Еники)
5.Ә тугайдагы концертны онытырга мөмкинме соң! (С. Хафизов)
6. — Кара әле, ничаклы тәрәзәләр! — ди ул. (А. Гыйләҗев)
7. Туган илеңне, туган телеңне, туган җиреңне тартып алудан да зуррак җәза юктыр инде ул! (Р. Вәлиев)
8. Газиз баласы читлектә булганда, нинди генә кош үзен ирекле итеп тояр икән?! (Р. Кәрами)
9. Туган авыл җимешләре тәнеңә шифа булсын! (Җ. Дәрзаман)
10. Тырнак очы кадәр дә вөҗданың калмаган синең! (Р. Төхфәтуллин)
11. Менә нинди көчле ул ана мәхәббәте! (Г. Бәширов)
12. Язмыш кешеләрне кайсы гына нокталарда кисештермәгән! (Р. Низамиев)
13. Туган җирне онытып булмый, аны сагынып кына була! (Г. Гыйльманов)
14. Әй, килә соң тапкыр сүзләр бәхәс тынгач! (Р. Фәйзуллин)
15.Әйтерсең, бу һич йомылмас яшьле-моңсу күз аның шәрәләнеп калган бердәнбер күңел көзгесе... (Ә. Еники)
16. Сагындым, бик сагындым сине , туган ил! (Г. Кутуй)
17. Суга кермичә йөзәргә өйрәнеп булмый инде ул?! (А.Әхмәт)
18. Ә ничаклы дару үләне, ничаклы агач орлыгы җыйдык без анда! (С. Әдһәмова).

Раслау һәм инкяр җөмләләр

Чынбарлыктагы күренешләрне раслау һәм инкяр итүгә бәйле рәвештә җөмләләр раслау һәм инкяр җөмләләргә бүленә.
Раслау җөмләләр билгенең, эшнең, предмет-күренешләрнең булуын раслыйлар. Алар инкяр күрсәткечләренең булмавы белән аерылып торалар. Раслау җөмләләр хикәя, сорау, боеру формаларында килергә мөмкин. Мәсәлән: Рәссам егет бүген чираттагы эшен алып килде (З. Хөснияр). Туган авыл җимешләре тәнеңә шифа булсын!(Җ. Дәрзаман).
Инкяр җөмләләр нәрсәне дә булса инкяр итә һәм фигыль составында     -ма/ -мә  юклык кушымчасы, фигыльдән кала сүз төркемнәре янында түгел сүзе, -сыз/-сез кушымчалары, юк сүзе белән оеша. Мәсәлән: Язмыш сынаулары һәм югалтулар хисабына яши-яши җыелган акыл көче җиңелергә ирек бирмәс. (М. Галиев)  Ул берүзе түгел. (Н. Әхмәдиев)
Җөмләдә инкяр итү тулы һәм өлешчә булырга мөмкин. Шуңа карап, тулы инкяр җөмләләр һәм өлешчә инкяр җөмләләр билгеләнәләр. 
Тулы инкяр җөмләләрдә хәбәр белдергән төшенчә инкяр ителә: Көймәләрнең генә дәрьяда эзе калмый (А.Гыйләҗев). Хәбәрдән башка нинди дә булса бер кисәге белдергән төшенчә инкяр ителсә, өлешчә инкяр җөмлә дип атала: Кешелек тарихы – исәпсез-хисапсыз буыннарның бәхет өчен көрәше тарихы (Ш.хөсәенов). Бер үк җөмләдә өлешчә һәм тулы инкяр итү берьюлы булырга мөмкин: Мин Маратны гына түгел, бәлки Фазылны да белми идем (С.Әдһәмова).
Истә тотыгыз! Раслау җөмләнең хәбәре аерым очракларда юклык формаларын да кабул итергә мөмкин. Раслауга аерым басым ясаганда, хәбәр ике инкяр формасын берьюлы ала. Әзерләнмәдем түгел, әзерләндем.

111. Раслау һәм инкяр җөмләләрне төркемләп языгыз.

Атлар - колхозның терәге, бар карап торган тарту көче. (Н. Әхмәдиев)	Раслау җөмлә	
Ат бит ул шундый хайван, аз гына хәл кердеме, теләсә кемгә баш бирергә яратмый. (Н. Әхмәдиев)		
Андый сулы чишмәләрне халык Изгеләр чишмәсе дип атаган. (Г. Бәширов)		
Унынчы класстагы утыз алты укучының һәрберсенең үз холкы, үз сәләте, үз теләге, үз омтылышы бар иде. (Г. Әпсәләмов)		
Үзе юкның күзе юк. (С. Хафизов)		
Ана белән ризыктан башка җир йөзендә тереклек булмас иде. (Ә. Еники)		
Үзәккә үткәне – үз иткәнеңнең сине кире кагуы. (Н. Әхмәдиев)		
Килешми сиңа эшләпә. (С. Шәрипов)		
Безнең әдәбиятта Тукай иҗаты биек бер тау булып күтәрелеп тора. (Г. Ахунов)		
Егылса да исе китми, торып басса да, бер сүз әйтми. (Р. Хафизова)		
Әмма алар бу хыялларына бервакытта да ирешә алмаячаклар, юк. (Г. Гыйльманов)		
Кошлар да, яз җиткәч, үзләренең туып үскән илләрен сагынып кайталар. (И.Гази)		
Газизәнең миннән башка якын кешесе юк. (Г. Тукай)		
Язмыш татарларны дөньяның төрле якларына чәчкән. (Р. Нуруллина)		
                       
112. Бирелгән җөмләләр арасыннан инкяр җөмләләрне аерып алыгыз. Инкяр күрсәткечләренә карап, җөмләләрне төркемләп языгыз.

-ма/-мә кушымчасы	түгел сүзе	юк сүзе	-сыз/-сез кушымчасы	

1. Һәркем белә: сусыз яшәү мөмкин түгел. (Г. Бәширов)
2. Әмма галим аларны шул чиккә җиткерүенә үкенми. (Р. Кәрами)
3. Шул сорау тынычлык бирми иде булса кирәк аңа. (Г. Зәйнашева)
4. Урманда бер генә яфрак та селкенми. (Җ. Тәрҗеманов)
5. Хәер, моның хуҗалык дип атар җире дә юк иде. (Ә. Еники)
6. Ләкин өендә инде аны көтүче юк. (Н. Әхмәдиев)
7. Мөнирҗан аның берсен дә юньләп хәтерләми. (Н. Әхмәдиев)
8. Ни Мөнирҗан, ни Хөршит абыстайның ул тирәләрдә йөргәне юк. (Н. Әхмәдиев)
9. Эчә торган төче су планетадагы барлык суларның нибары ике генә процентын тәшкил итә. (Г. Бәширов)
10. Җан үртәгеч тимер чаңкуы ишетелми инде. (С. Шәрипов)
11. Уйлабрак карасаң, халыкның чишмә һәм коеларны шулай зурлавы һич тә тикмәгә түгел. (Г. Бәширов)
12. Безнең барыбыз өчен дә туган илебез – Татарстан. (Г. Бәширов)

113. Текстта урын алган раслау һәм инкяр җөмләләрне аерып күрсәтегез. Инкяр җөмләләрнең төрләрен һәм инкяр күрсәткечләрен аңлатыгыз.

Әти-әни тигезлеге белән үсә торган бүгенге яшь буын алар эстафетасын шушы безнең замандагыча югары темпта дәвам итә алырмы – монысы минем өчен бик үк ачык түгел. һәрхәлдә, уйландыра мине бу мәсьәлә. Шуңа уйландыра, чөнки без балаларыбызны артык нык иркәлибез. Ә аларны эшкә чыныктырып тәрбияләү ягына тиешенчә әһәмият биреп җиткермибез шикелле. Бәлки, мин ялгыша торганмындыр. Бәлки, үзең олыгайгач, яшьләр тормышын тиешенчә аңлап бетереп булмый торгандыр. Чөнки алар без яшь чакларда җырлаган җырларны җырламый. Без уйнаган уеннарны уйнамый. Уйлары, дөньяга карашлары – башка. Шуңа күрә алар безнең өчен сәеррәк, безгә караганда алар ничектер ваемсызрак, җавапсызрак, мин-минлекне яратучанрак, дорфарак шикелле тоела торгандыр. Кем белә, бәлки, заман үзе алардан шуны таләп итә торгандыр. (А.Гыйләҗевтән)  

114. Җөмләләрнең раслау яки инкяр синонимнарын әйтегез. Мәгънә төсмеренең үзгәрешен аңлатыгыз.

1.	Иртәгә Сабан туе дигән көнне кем тыныч йоклый ала! (Г. Бәширов).
2.	Җир өчен адәм баласы ниләр генә эшләмәгән дә, ниләр генә күрмәгән (М. Рәфыйков).
3.	Һәммәбез булмый соң. (Ш. Камал).
4.	Тишек авыз ни сөйләмәс. (Мәкаль)
5.	Матурны кем яратмый. (Мәкаль)
6.	Синең өчен авырсынаммы соң.
7.	Кая инде ул укымаган.
8.	Китсәнә, бүләкне кире бирәләр димени?
9.	Нигә бармыйм ди.
10.	Начар уңыш алмадык.

Бер составлы һәм ике составлы җөмләләр

Ике баш кисәге дә – ике оештыручы үзәге дә булган җөмлә – ике составлы җөмлә дип атала.
Сөйләмдә бер баш кисәк тирәсендә дә хәбәрлекле мөнәсәбәт оешырга мөмкин. Бу баш кисәк исем, сыйфат, алмашлык, рәвеш, модаль cүзләр, фигыльләр була. Оештыручы үзәге бер генә булган, икенчесен өстәп куеп булмый торган җөмләләр бер составлы җөмләләр дип атала.
Баш кисәге нинди сүз төркеме белән белдерелүенә карап, бер составлы җөмләләр түбәндәге төркемнәргә бүленә:
•	бер составлы фигыль җөмлә
•	бер составлы исем җөмлә
•	сүз җөмлә 
Баш кисәге фигыль белән белдерелгән җөмлә бер составлы фигыль җөмлә дип атала. Баш кисәге исем, сыйфат, рәвеш белән белдерелсә, бер составлы исем җөмлә (ягъни номинатив) дип атала. Баш кисәге бер сүз белән бирелеп, башка сүзләр өстәп булмый торган җөмлә сүз җөмлә дип атала. 
Бер составлы фигыль җөмләләрдә баш кисәк төрле фигыль формалары белән белдерелеп килә. Үтәүчегә бәйле рәвештә билгеле үтәүчеле, билгесез үтәүчеле, гомуми үтәүчеле, үтәүчесез фигыль җөмләләр була.
Билгеле үтәүчеле фигыль җөмләләрдә үтәүче иялек, юнәлеш килешендәге сүз, зат күрсәткече, контекст аша белдерелә.  Билгеле үтәүчеле җөмләнең баш кисәге төрле чаралар ярдәмендә белдерелә: инфинитив, инфинитив + ярдәмлек сүзләр (кирәк/кирәкми, ярыйярамый, мөмкин /мөмкин түгел, була/булмый, иде, туры килү, насыйп булу, язу), -асы/-әсе иде, -асы/-әсе  кил, -асы/-әсе калган, -асы/-әсе бар/юк, түгел, бул, -ган/-гән бар/юк, -у/-ү, -ыш/-еш исем фигыль, кайтым яки төшем юнәлешендәге фигыль формалары. Мәсәлән, Табу өчен нәрсә эзләгәнеңне белергә кирәк! (Ш. Галиев)
Билгесез үтәүчеле җөмләләрдә үтәүче билгесез. Баш кисәк III зат күплектәге хикәя һәм шарт фигыль белән белдерелә. Мәсәлән, Карт агачны күчереп утыртмыйлар бит ул (В. Имамов).
Гомуми үтәүчеле  фигыль җөмләләрдә үтәүче гомумиләштерелә. Баш кисәк II зат берлек сандагы хикәя яки шарт фигыль белән, -ганда/-гәндә формалы сыйфат фигыль, -ып/-еп, -мыйча/-мичә һәм -магач/-мәгәч формалы хәл фигыльләр + бул, ярый/ярамый, хәл юк, -ырлык/-ерлек түгел, -малы/-мәле түгел формаларында килә. Мәсәлән, Үткәннәрне үпкәләтмә, киләчәкне үртәмә (Ш. Галиев).
Үтәүчесез  фигыль җөмләләрдә үтәүче бөтенләй булмый, ул турыда искә дә алынмый. Эш үзеннән-үзе үтәлә кебек тоела. Баш кисәге табигать күренешләре һәм эчке сиземләүләрне белдерә торган фразеологик төзелешле фигыльләр белән бирелә. Мәсәлән, Эчне кату алды. Борыны салынган. Таң атты. 
Номинатив җөмләләрдә баш кисәге исемнәр, алмашлыклар, саннар, сыйфатлар һәм исем урынындагы башка сүзләр белән бирелә. Семантик яктан номинатив җөмләләр конкрет предметны, абстракт төшенчәне, табигать күренешен, төрле обстановкаларны, килеш-килбәтне тасвирлыйлар, ономастик, топонимик атамаларны, затны, шәхесне, билгенең яшәвен, тарихи вакыйгаларны белдерәләр. Структур яктан номинатив җөмләләр берничә төркемгә бүленә: (1) бер баш кисәктән генә тора; 2) әнә, менә күрсәтү алмашлыклары + баш кисәктән килә; 3)  аергыч+ баш кисәктән тора; сыйфат фигыль+ баш кисәктән тора; 4) эндәш сүз яисә аерымланган кисәк + баш кисәктән тора; 5) әнә, менә сүзләре генә килә. Мөкәтә тавы... Коры үләнлек арасында нәзберек-тыйнак көмешсу әремнәр яктырып күренә. (М. Галиев).. 
Номинатив җөмләләргә атау җөмләләр, күзаллаулы баш килешле төзелмәләр, субстантив бәялүне белдерә торган җөмләләр кертеп карала. 
Башка сүзләрне ияртеп җәенкеләнә алмый торган сүзләр белән бирелгән җөмләләр сүз җөмләләр дип аталалар. Сүз җөмләләрне җөмләнең бер генә кисәгенә дә тиңләп булмый, ягъни аны ия, хәбәр яки кайсы да булса бер иярчен кисәк дип атау мөмкин түгел. Алар хәбәрлек сүзләр, модаль сүзләр, ымлыклар, төрле аваз ияртемнәре белән биреләләр. Мәсәлән, Юк-юк... Гөлләргә су сибәргә кирәк дип әйтүем генә (Г. Гыйльманов). Елыйсы иде бер үксеп-үксеп. Ярамый. (Г. Гыйльманов). 

115. Җөмләләрнең баш кисәкләрен билгеләгез. Бер составлы һәм ике составлы җөмләләрне аерып языгыз.

Бер составлы	Ике составлы	

1. Кызларның берсе Әнисәнең кара толымын сыйпап куйды. (А. Әхмәт)
2. Яз җиле, кояш җиле! (Г. Сабитов)
3. Тагын яз килде. Мин кулыма көрәк алдым да бакчага чыктым. (Р. Гыйззәтуллин)
4. Исәннәрнең кадерен бел,
Үлгәннәрнең каберен бел. (Ш. Галиев)
5. Иртәгә шушы вакытта Әхмәт абзый тагын су алырга төшәчәк. (М. Мәһдиев)
6. Күңелле һәм рәхәт булган җирдән качмыйлар. (Р. Мөхәммәдиев)
7.Очрашулар, утырышулар,сөйләшүләр күп булды. (Ә. Еники)
8. Бушлыкны ничек тутырырга? (Ә.Баян)
9.Безнең өчен кайгырырга сиңа туры килмәс. (К. Тинчурин)
10.Бары тик язучы хезмәте генә шул килеш кала. (Ф. Яруллин)
11. Безнең бабай бик юмарт. (Н. Фәттах)
12. Мин егылмас өчен көймә читенә тотындым. (С. Сабиров)

116. Бер составлы фигыль җөмләләрнең төрләрен билгеләгез.

1 – билгеле үтәүчеле 
2 – билгесез үтәүчеле
3 – гомуми үтәүчеле
4 – үтәүчесез

1. Йөк алашасын чабышка чыгармыйлар. (А.Гыйләҗев)                 .
2. Һәркемнең беренче булып үзен сынап карыйсы килә. (М. Галиев)    .
3.Үзеңнән югарыга карап фикер йөрт. (Т. Галиуллин)                 .
4.  Телеңә хуҗа булсаң, тыныч йокларсың. (К. Тинчурин)                 .
5. Балалар рәнҗешеннән сак булырга кирәк. (Г. Гыйльманов)               .
6. Аны бит чабып өзмичә хәлең юк! (Г. Бәширов)                 .
7. Минем исә аны әз генә дә борчыйсым килми иде. (А. Расих)             .
8. Бодай тарттырырга килеш иде. (Г. Бәширов)                 .
9. Тагын да җиләсләнә төшкән. (Ф. Латыфи)                 .
10. Шул сөйкемле булганы өчен аны ачуландырасы да килми. (Р. Фәизов).
11. Сүзнең башыннан элек төбен уйла. (Мәкаль)                 .
12. Кызларның нинди фән өйрәнүләрен беләсе килде Хәбирнең. (Ш. Хөсәенов).

117. Бирелгән җөмләләр арасыннан номинатив җөмләләрне аерып алыгыз. Мәгънәсе, структурасы һәм баш кисәкнең бирелеше ягыннан анализлагыз. 

1.	И Казан! Дәртле Казан! Моңлы Казан! Нурлы Казан! (Г. Тукай)
2.	Эч пошыргыч тынлык, ялгызлык. (Х. Сарьян)
3.	Төн караңгы. Дөнья тын. Ләкин диңгез шаулый.  (Г. Ибраһимов)
4.	Севилья – тыныч, ягымлы, яшәр өчен бик тә уңайлы шәһәр. Заманында гарәпләр эз калдырган бу каланың исеменнән үк шигърият аңкып тора.(М. Галиев).
5.	Арага башка хатирәләр, башка күренешләр килеп кысылгалады. Хатыны. Сугыш. Институт. Кызы Сафура. Аның белән артык катлаулы мөнәсәбәт. ( А. Расих).
6.	Менә караңгы күккә манарасын сузып утырган мәчет. Әнә аның янәшәсендә кечкенә, иске агач бина. Бусы мәдрәсә икән. Урам яклап койма. Тар ишек кебек кенә капка. (Г. Ибраһимов).
7.	Елга яры. Читтәрәк җимерек будка. Җәйге кич. Берәү дә юк (Х. Вахит).
8.	Биредә рәхәт: күләгә, җиләс (И. Гази).
9.	Кыш урталары. Һава салкын (С. Җәләл).
10.	Өйдә өчпошыргыч тынлык. Кичен Газизә апа үзе белән Мәгърүфә карчыкны да алып керә (Ә. Фәйзи).

118. Шигъри юлларда урын алган атау җөмләләрне табыгыз, стилистик кулланылышын аңлатыгыз.

1. Яралы җан.
Җанлы яра.
Жаның булса, 
Янмый кара! (Р. Мингалим).
2. Төн. Тып-тын. Тып-тынлык.
Буш бакча. Кош. Оя.
Ялгызы салкыннан
Дерелди буш оя. (Р. Мингалим).
3. Бу урында элек авыл иде.
Бүген дала, бушлык, ташландык.
Таралыштык сарык көтүедәй,
Аунап ята нигез ташлары. (И. Гыйләҗев).
4. Чукыраклар иле.
Күрсәтәсең — юк күрмиләр...
Сукырлар иле.
Сорыйсың — җавап бирмиләр....
Телсезләр иле.
Сыныйсың — дога белмиләр...
 Динсезләр иле.
Исерекләр һәм угърылар, 
Юләрләр иле...
Башкалар күптән гарьләнеп
үләрләр иде.(Р. Миңнуллин)
6. Кыш. Декабрь. Иң кыска көн.
Җан үтәли җил исә.
Нишләп салкын соң әле бу?
Кояш та бар югыйсә... (Р. Мингалим).
7. Эх, бу вакыт!
җирдә катлам булып, 
Һәрбер буын яңа гөл булыр...
Без китәрбез. Язмыш көчендә 
Нинди үлем килсә — шул булыр.(Р. Фәйзуллин).

119. Текстларны укыгыз. Атау җөмләләрне һәм күзаллаулы баш килешле әйләнмәләрне тикшерегез.

1.	Бер уч җылы... Шагыйрь бәгырендә ул — кайнар йомгак, күкрәктән суырып алуга суына төшеп, кешеләр күңеленә күчәсе бер уч җылыга әверелә. Ул йомгак очы ата-бабалар рухына күзгә күренмәс җеп очлары белән тоташкан. Бер уч җылы... җаны суына барган чакта, инде яшәүгә өметен өзгән мәлдә Тәңре ут тергезгән шул бер уч җылы коткарып калгандыр аны...
2.	Төнге дала.. Караеп күренгән балбалның мең еллар буена җил-су-кояш ашаган таш чыраен учак шәүләсе ялмап-ялмап ала. Якында гына тышаулы атлар пошкыра... 
3.	Сарыҗан...Сарьян.... Борынгыдан килгән әнә нинди мәгънәле исемне кушканнар икән аңа. Сәер дә, серле дә. Бер ишетүдә хәтергә уелып кала. әдәбиятта үз тәхетен тоткан проза остасы Хәсән Сарьян тормышта да, исеменә хас булганча, үзенчәлекле шәхес иде...
4.	Дәверләр.... Үкенечле дәверләр... Җил, үз телендә нидер пышылдап, үткәннәргә дәшә. Дөньяны биеткән, сугыш театрында каһарман булган бабамнар рухына төбәлгән сорау күңелдә сулкылдый: “Нишләп саклый алмадыгыз?!
5.	Шушы туфани телнең сулыш-аһәңен, куәт-мөмкинлеген, бәһасез җәүһәрләрен саклаган һәм баеткан иң саллы тармак – ул синдер, мәгърур Татар теле! Күпне кичергән моңлы тел! Газиз ана теле! Изге Тел Иясе! (М. Галиевтән).

120. Текстларда урын алган сүз җөмләләрне табып, кулланылыш үзенчәлеген аңлатыгыз. Аларның нинди сүзләр белән бирелүен әйтегез.

1. Син тәһарәт төзи беләсеңме?..
Мин беләм... Авызга өч мәртәбә су аласың, аннан соң әти төсле итеп тамак кырасың:
— Эһе-эһе.
2.	Әнә, Рәбяга тәрәзәдә, кулына нәни генә каймалы читекләр тоткан...
— Әләлики-кызыкый, әләлики-кызыкый. Яңа читегем, яңа читегем... Абый, абый, яңа читегем...
— Бик исем китте... Үземә дә әти яңа читек алып кайт кан... Миңа — мулла абзыйныкы кебек кәҗүл читек. 
— Әләлики-кызыкый, әләлики-кызыкый...
3.	Мин күземне күтәреп карадым, читек тә кызганыч, мулла абый да кызганыч. Бәхетсез читек, нәни түгел читек! Бу кәҗүл дә түгелдер әле... Түгел!
Мин читекләрне мулла абыйга суздым. (Г. Исхакыйдан)
4.	— Миңлегали, Әхмәдулла! Миңлегали, Әхмәдулла!
          — Нәрсә?
—	Минем ак башлы тананы югары очка җибәрмәгез әле... Иртәгә борчак белене бирермен... (Г. Исхакыйдан)
5. Әнә тагын килә. Әллә сорарга инде? Ничә яшь икән аңа? Кызык бит. 
—	Бабай, бабай дим...
—	Әү, олан. Син сиңамы?.. Кычкырыбрак сөйлә, колагым йомшаграк. Нәрсә дисең?
—	Димим.
—	Ә?
—	Димим, дим.
—	Ыһы.
—	Бабай, сиңа ничә яшь инде?
—	Юк, кирәкми, булышма. Кичә яңгыр да күп булышты.
—	Кирәкми. Рәхмәт, балам, рәхмәт.
Ярдәм хакында уйлап та карамаган Саматка кыен булып китте. Ярый әле аңлап бетермәде... (Г. Гыйльман).

Тулы һәм ким җөмләләр

Җөмләдә мәгьнә тулылыгы өчен кирәкле кисәкләрнең куллану-кулланылмавыннан чыгып, җөмләләр ике төргә бүленә: тулы җөмлә һәм ким җөмлә.
Мәгънә тулылыгы өчен кирәкле барлык кисәкләре дә булган җөмлә тулы җөмлә дип атала. Мәсәлән: Аккошлар күл төбеннән җим эзлиләр иде (М. Хәбибуллин).
Алдагы җөмләләрдән яки сүз сөрешеннән аңлашыла торган бер яки берничә кисәге кулланылмаган (әйтелмәгән) җөмлә ким җөмлә була. Ким җөмләләр сөйләмне җыйнак һәм матуррак яңгырашлы итә, алар күбрәк диалогларда кулланыла.
Кимлекнең сәбәпләренә карап, ким җөмләләрнең ике төре билгеләнә: контекстуаль һәм ситуатив ким җөмләләр. Хикәяләү барышында алда әйтелгән кисәк соңгырак килгән җөмләләрдә кулланылмый. Бу очракта кимлекнең сәбәпчесе – контекст һәм ким җөмләләрнең бу төре контекстуаль дип атала. Мәсәлән, 
Минем әти бүген Казаннан кайта. Улмы? Ул миңа санлы калач китерә. Аннары миңа читек китерә. Өр-яңа читек.
Аның саурысы синең апаңның намазлык чигә торган үрнәге кебек чәчәкле була.
Аның олтаны болгар олтаны, кырыеннан киселгән. Ярып ук киселгән. Үзе кып-кызыл төсле. Кура җиләге тесле кызыл түгел, зияб төсле кызыл.
Аның балтыры шадраланып тора, чем-кара.
Миңа әти кәҗүл читек китерә...
Иртәгә гаеткә мин кәҗүл читек киеп барам.
Беләмсең, Миңлегали? (Г. Исхакый)
Сорау һәм җавап, диалог формасындагы текстта ким җөмләләр еш кулланыла. Бу очракта кимлекнең сәбәпчесе – обстановка, ситуация. Ким җөмләләрнең бу төре ситуатив дип атала. Мәсәлән:
Хөсәен чыдамады:
•	Мостафа, син әллә нинди бүген!.. - диде.
•	Иптәш, ат хәзерләп куй. Миңа тизрәк китәргә кирәк.
•	Китәргә? Мондый һавада? “Тизрәге” дә бар тагын!
•	Әйе, мөмкин кадәр тиз.
•	Мондый буранда, иптәш... барыбер илтүче табып булмас... Бүген кунарсың! Иртәгә...
•	Табылмаса, җәяү китәм! (Ш. Камал).

121. Тулы һәм ким җөмләләрне аерып күрсәтегез. 

1.	Агыйделнең ак дулкыны
Акрын гына тирбәлә. (З. Мәҗитов)
2.	Тынып калды җәйрәп яткан үзәннәр. (И. Юзеев)
3.	Шушы моң халыкның хәтер кылларына кагыла да үткәннәрне бүгенге  белән тоташтыра. (Ф. Яруллин)
4.	– Ташбулат, җансакчысы буласың киләме?-дип сорады хан малайдан.
 – Килә, олуг хан. (Р. Батулла)
5.	Шуңа күрә соңгы көннәрдә телеграмма ташучылар мәктәп юлыннан өзелмәде. (Г. Әпсәләмов)
6.	– Хәниф абзый, исәнме дим, әллә танымыйсыңмы?!
– Таныйм, таныйм, ничек танымаска ди! (Н. Әхмәдиев)
7.	Бүген иртәдән бирле җәйге аяз күктә кояш балкый. (Л. Ихсанова)
8.	Кечкенә-кечкенә  китапларны да бик өстән генә карап үтте. Актарып тормады. (Г. Ибраһимов)
9.	Илһам бик күп җырларга яңа тормыш бирде. (Н. Мәрдани)
10.	Идел буе беренчелегенә шәһәрара йөзү ярышлары бүген Казанда үткәрелә. (Л. Ихсанова)
11.	 Аннан миңа читек китерә. Өр-яңа читек. (Г. Исхакый)

122. Ким җөмләләрне табыгыз. Контекстуаль һәм ситуатив ким җөмләләрне аерып күрсәтегез.  Җөмләнең кайсы кисәге кулланылмавын әйтегез.

1.	– Хәтерлисеңме, синең белән мунчада гармун яндырып көлен ашаган идек, — дип хатирәләренә бирелде ул.
 — Хәтерләмичә соң! Бигрәк тиле булганбыз, әйеме? (Н. Әхмәдиев)
2.	 Хәлил җавапка авызын ачарга өлгермәде, балалар өеме килеп чыгып, кайберләре аталарына, кайберләре аналарына сырылдылар. “Елан күрдек, елан!” – дип сөйләргә тотындылар. (Г. Исхакый)
3.	Әлмәндәр. А-а-а... Илсур килгән. Төш әйдә минем янга. Агай-эне ак мыек.
Илсур. Төшмим. (Т. Миңнуллин)
4.	Бичара хатын, кызганыч ана, күзләре белән нидер эзли, нидер юксына, кемнедер күрмичә үләсе килми, торып-торып:
— Килмәдеме? – дип сорый иде. (Ш. Камал)
5.	Аның олтаны болгар олтаны кырыеннан киселгән. Ярып ук киселгән. Үзе кып-кызыл төсле. (Г. Исхакый)
6.	Малайлар тагы гөҗ иттереп көлделәр:
— Әбисенең башмагын кигән. Әхмәдулла әбисенең башмагын кигән. (Г. Исхакый)
7.	— Борчылма, Газизәкәем, ирең һәрвакыт сине тыңлый иде әле. Әллә үзгәрдеме?
— Юк. (Ф. Шәфигуллин) 
8.	Фәтхи Сәмигуллин бүлмәсенә керде. Сәмигуллин юк. (Ш. Камал)
9.	Асылга да кәгазь сузды. Тәмәке салды. Кабыздылар. (Х. Хәйруллин)
10.	— Баш өсте, ханиям. Тик ул мине тыңламас, олуг хан.
— Тыңлар. (Р. Батулла)
11.	 Әлмәндәр. Мин җырлыйммы соң?
Илсур. Җырла. (Т. Миңнуллин)
12.	Ул өйдә юк, - ди хәзрәт тыныч кына.
— Юк? Ни өчен юк, кайда ул?
— Китте...
— Кая китте?
— Авылга.
— Кайсы авылга? (Ә. Еники)
13.	Сорады әни иртән:
— Нәрсә пешерим икән?
— Пәрәмәч, — диде әти,
 — Бәлеш, — диде дәү әни. (Ш. Галиев)

123. Текстта урын алган ким җөмләләрне тикшерегез. Ким җөмләләрнең стилистик кулланылыш үзенчәлекләрен аңлатыгыз.

Яңа ел мәҗлесе бик күңелле башланды. Кунаклар да бик чибәр икән. Соңгы сәгатьләре калган ел истәлекләре һәм яңа ел планнары турында бик күңелле сөйләшеп утыра торгач, минем бераз күңел дә ачасым килеп китте.
Яшереп торып булмый, шуңа күрә мин Гарифны бер почмакка чакырып алдым да:
—  Карале, Гариф, берәр гармонь-фәлән юкмы соң? Яңа ел хөрмәтенә бераз күңел ачу да урынлы булыр иде, минемчә,— дидем. 
—  Синең сүзләрең, Сафиулла дус, бик дөрес,— диде Гариф,— тик монда бер хикмәтле эш бар.
—  Нинди хикмәтле эш тагы?
—  Хикмәтле дип инде, әллә ни хикмәтле дә түгел ул үзе. Сүз гармонь турында бара. Дөресен генә әйткәндә, бездә гармонь да бар, уйнаучысы да бар. Анысы — минем улым.
—  Соң шулай булгач? Әйдә, улың бер уйнап җибәрсен. Без кушылып җырлап та алырбыз. Бик дәртләнеп китсәк, биеп алу да зыян итмәс.
Гариф бераз гына уйланды да, сөйкемле генә елмаеп, болай диде:
—  Беләсеңме, Сафиулла дус, мин яңа елга бүләк итеп, улыма гармонь сатып алган идем. Гармонь бик яхшы булса кирәк, сатучы үзен «үтереп» мактады. Тик эш шунда: без ул гармоньны улыма яңа ел тулганда, төнге уникедә генә бүләк итәргә булдык.
—  Минемчә, гармоньны яңа елны каршы алганда бүләк итәргә кирәк.
Бу сүзләрдән соң Гариф тагы бераз уйланып торды да, тагы да сөйкемлерәк итеп бер елмайгач:
—  Дөрес,— дип куйды,— шулай итәргә кирәк, булмаса.
—  Билгеле, шулай. Патефон белән генә дә эш барып чыкмый бит әле. Коры такмак әйтеп, я поднос кагып утырудан да файда чыкмый.
Кыскасы, гармонь мәсьәләсе җайланды. Гариф хатыны белән почмакта нидер пышылдашты да, сандыкны ачып, аннан зур һәм матур гармонь өстерәп чыгарды.
           Билгеле, гармоньны кулына алу белән, аларның унөч яшьлек уллары бик шатланды инде, ә минем күңел бөтенләй үк ачылып китте.
—  Я инде, Сәлим,— дидек без Гарифның улына,— хәзер әйбәтләп кенә бер уйнап җибәр! 
Сәлим чиксез шат, бер дә галәмәт! Шуңа булса кирәк, ул уйнаудан элек гармоньны карап, шатлыгын уртаклашып утырды әле. Ә без, зур түземсезлек белән, аның уйнавын көттек.
—  Я инде, бер сызып җибәр,— дидек без, сабырсызланып,— Галиябанумы шунда, Авыл көеме, Наласамы, анысын үзең беләсең.
Малайның гармоне үзе хәтле иде. Ахыр чиктә ул гармоне астына тәки кереп утырды һәм уйнарга да тотынды. Ләкин бу нинди хикмәт тагы?
Малай адәм аңламас көйләр уйный.
—  Син, Сәлим, без белгәнрәк көйне уйна,— дидек без,— кушылып җырларлыгын, гадирәген, без бит ул кадәр опера арияләрен башкара алмыйбыз.
—  Авыл көен, Авыл көен!— диде Гариф. Тик малай һаман үзенең могҗизасын дәвам иттерә бирде. Ул бер үк көйне берничә тапкыр башлап та карады, тирләп, пешеп бетте, кызарынып-бүртенеп, муенын суза-суза гармонь телләрен күрергә тырышты, ләкин безгә таныш бер генә көй дә уйный алмады. Ул башкарган көй Галиябану белән башланса, Тәфтиләүгә тартымрак булып бетә иде. (А. Расих).

124. Ким җөмләләрне һәм өстәлмәле җөмләләрне аерып күрсәтегез. Алар арасында нинди аермалар һәм охшашлыклар бар?

1.	Табында сүз иярә сүз китеп, Хәсән аганың сөргендәге еллары хакында да гәп кузгаттылар. Сәясәткә кагылмыйча гына... .
2.	 —	 Менә монда чик сызыгы... — диде. — Сизәсеңме, һавасы кинәт үзгәрде. Бәлзәм..
3.	Бүтән нәрсәгә маһирлыгы булмаса да, урыс чиркәүне төзи белә... Таштан, мәңгелеккә дип!
4.	—	Төне буе йоклый алмадым, егетләр. Кан басымы... — дип сүз башлый. 
5.	Семинарда Марс Шабаев минем дүрт йөз илле шигыремне толыкманы белән күтәрде дә:
— Күпме вакытта яздың боларны?! —диде.
Аның корыч тавышыннан мин куркыбрак калдым, ике айда дисәм, сүгеп ташлар кебек тоелды.
— Бер елда... — дидем каушап кына. 
6.	Бүген шигырь укырга да туры килер үзеңә, — ди Мәхмүт ага. - Әдәби түгәрәк утырышына Әлмәт Язучылар оешмасы җитәкчесе Равил Фәйзуллин килергә тиеш. Бик талантлы егет!
7.	Бер талпынуда телефоннан үзе белән тоташтым. Ике арада шушындый сөйләшү булды:
— Ничәле?
— Әйбәт. “Бишле”
— Шулай буласын белгән идем инде мин. Котлыйм. М. Галиевтән)

125. Ике составлы ким җөмләләрне һәм бер составлы җөмләләрне аерып языгыз. Ким җөмләләрдә формаль кулланылмаган грамматик кисәкне табып әйтегез.

Бер составлы җөмләләр	
Ике составлы ким җөмләләр	

1.	Үткәннәрне үпкәләтмә, киләчәкне үртәмә (Ш. Галиев)
2.	Каләмне кылыч белән чагыштырмыйлар (М. Хәбибуллин).
3.	Чәй эчеп алганнан соң, юлга җыена башладылар (Б. Сөләйманов).
4.	Сәнгатьтә тирәнлеккә төшү өчен, биек күтәрелергә кирәк (Ш. Галиев).
5.	Килер язны үткәнне сагынганга көтәсең (Ш. Галиев).
6.	Белмәгән нәрсәләреңне үзең белән рәттән сатучы олылардан сорарсың ( В. Нуруллин).
7.	Карачкыга баш исәң дә, баш булып тор (Г. Авзал).
8.	Озак талаштан соң, йөз баш кара, дүрт йөз алтын, ике сандык асыл зат өстендә килештеләр (Г. Ибраһимов).
9.	Иртәнге сәгать биштә чыгып китә, кичке сигездә әйләнеп кайта (В. Нуруллин).
10.	Бу дөньяда бернәрсәне дә, беркемне дә кирәгеннән артык яратырга ярамый. (Т. Миңнуллин).
11.	Чибәр абый, йомырка алып җибәр әле (К. Нәҗми)

Җыйнак һәм җәенке җөмләләр

Иярчен кисәкләрнең булу-булмавына карап, гади җөмләләр җыйнак һәм җәенке җөмләләргә бүленәләр.
Баш кисәкләрдән генә торган җөмлә җыйнак җөмлә дип атала. Мәсәлән: Мостафа эндәшмәде (Ш. Камал). Сүз хуҗа турында иде (Ш. Камал).
Баш кисәкләрдән башка иярчен кисәкләре дә булган җөмлә җәенке җөмлә дип атала. Мәсәлән: Без юлыбызны дәвам иттек. (Г. Сабитов) Җепнең очын шулай нык яшерделәр (Г. Ибраһимов).
Истә тотыгыз! Иясе яки хәбәре тиңдәшләнеп килгән очракта, андый җөмләләр җыйнак җөмләләр буларак карала: Йөрәге җилкенеп ала, шомлана (М. Әмирханов).

126. Бирелгән җөмләләрне җыйнак һәм җәенке төрләргә аерып языгыз.

Җыйнак җөмләләр	Җәенке җөмләләр	

1. Нинди саф тавыш! (Ә.Баян)
2. Кеше шулай бит (Г. Ибраһимов)
3. Күк йөзе зәп-зәңгәр. 
4. Бөтен укучылар да күнегүне эшләп килгәннәр иде. (Г. Мөхәммәтшин.)
5. Ләкин моңа кем җавап бирә алачак? (Г.Ибраһимов.)
6. Эш нәрсәдә соң? (Ф. Урманче)
7. Мине дә утыртып барасызмы? (А.Гыйләҗев.)
8. Хуш, кичке авылдагы тынычлык. (Г. Исхакый)
9. Мин йоклый алмыйм. (Г. Тукай) 
10. Уен тәмам булды (Ф. Әмирхан)
11. Соң син үзең, канатым, кем кызы буласың? (Ә.Еники.)
12. Күпме хатирәләр! (Ә. Еники)

127. Текстта урын алган җыйнак җөмләләрне табыгыз. Контексттан чыгып, аларны җәенкеләндереп языгыз. 

1.	Кояш күтәрелгәннән-күтәрелә бирде. Аның саен күләгә кыскарды, эсселек көчәя барды... Печән җыючыларның тәннәре тирләп су булды, иреннәре көйде, авыз кипте. (Г. Ибраһимов)
2.	Нинди озын төн! Очы-кырые юк кебек. Ятып-ятып та йоклый алмый интеккәч, Яңгура, ут кабызып, кулына китап алды. Ләкин бер-ике бит укыды да китабын кире куйды. Башка берни дә керми, укыйсы да килми иде аның. (Г. Әпсәләмов)
3.	Чәй хәзерләнгән иде. Гали фикергә калып, эндәшми тора, ике кечкенә кызчык бер дә күзләрен алмый, бик ятсынып, аңа карыйлар. Аның сакал-мыек җитү, чәбәләнгән чәче зур, өстендә керле генә күк күлмәк, төймәләре өзгәләнгән иске тужурка, башында каткан кара кәләпүш иде. (Ш. Камал)
4.	Пәрдә ачылды. Бераз вакыт үткәч, Бобчинский ролен уйнаучы Степанов сәхнәдә күренде. Әминә сискәнеп китте... Аның йөрәге сикерә һәм бөтен гәүдәсе кытыкланган шикелле була иде... (Ф. Әмирхан)
5.	Поезд китте. Мәңге яшел җирнең кояшын, диңгез дымын, чәчәкләрен, шат кешеләрен алып китте. Миңа татлы газап, гомергә онытылмас әче сагышлы гүзәл хатирә калдырып китте (Ә. Еники).
  
128. Текстта урын алган җәенке җөмләләрне аерып күрсәтегез. Мәгънәгә, контекстка зыян китермичә, аларны җыйнакландырып языгыз Нәтиҗәдә, текстның төзелеше, стиле ничек үзгәрүен аңлатыгыз. 

Төш вакытлары җитәрәк көн кисәк үзгәреп китте. Тау-тау ак болытлар куерып, салынкы кара-кучкыл яңгыр болытларына әверелделәр. Каты җил өй түбәсе саламнарын тузгыта, тирәкләр, яшь ботакларын җиргә чаклы иеп, зарланышкан сыман шаулаша башладылар. Навага, күбәләк өере шикелле, ап-ак шомырт чәчәкләре тузгып очты. Аннары шыбырдап яңгыр яварга тотынды. 
Җылы бөркеп, тирес исе аңкытып яткан буразналар өстеннән кешеләр башларын күтәрделәр. Яңгыр коеп яварга керешкәч, алар ышык урыннарга кереп постылар. 
Буразна араларыннан гөрләвекләр ага башлады. Җир камыр кебек күперде, кабарды. Утыртырга дип ярып салган бәрәңге чиләкләренә яңгыр суы тулды. Көрәк-тырма саплары коеп яуган яңгырда юылып агарып калды. 
Яңгыр, кисәк кенә башланган кебек, кисәк кенә узып та китте. Ялт итеп яңадан кояш чыкты. Яшел яфраклар өстендә энҗе бөртекләредәй тамчылар җемелдәшә башлады. Йомшак кына сары мамыклы нәни бәбкәләрен ияртеп, казлар яңадан урамга чыктылар. 
Көнчыгышка таба китеп барган яңгыр болыты өстендә дугайланып салават күпере сызылды. Күк күкрәгән тавышлар кайдадыр еракта тынып калдылар. (М. Галәү)

Гади һәм кушма җөмләләр

Бер генә хәбәрлектән торган җөмләләр гади җөмләләр дип атала. Кимендә ике хәбәрлекнең үзара структур-семантик, интонацион  һәм грамматик яктан бер бөтенлек тәшкил иткән синтаксик берәмлек кушма җөмлә дип атала.
Кушма җөмләләр, ике, өч, һәм, хәтта күбрәк — ун җөмләдән торып, структур-семантик һәм интонацион яктан синтаксик бөтен тәшкил итәләр. 
Кушма җөмләләрне билгеләгәндә, түбәндәге структур калыпларны истә тоту зарур. 
1. Кушма җөмләне тәшкил итүче компонентларда баш кисәкләрнең һәр икесе дә кулланыла. Эшне башкаручы (S) һәм процесс (P) аерым ия һәм хәбәр булып формалаша. Мәсәлән, (1) Йөз картайса да, (2) йөрәк картаймый (М.) дигән төзелмә ике җөмләдән тора һәм аларның үз үтәүче (йөз, йөрәк) һәм үз предикатлары бар.  Биредә компонентларның икесе дә ике составлы тулы җөмләләр белән биреләләр. Аңлашылганча, мондый җөмләләрнең кушма булуы ачык күренеп тора.
Кайбер синтаксик төзелмәләр үтәүчеләре яки предикатлары бер булган, ләкин аерым-аерым ия-хәбәр бәйләнеше белән бирелгән җөмләләрдән торырга мөмкин. Мәсәлән, (1) Иле белән кеше мәртәбәле, (2) Иле белән кеше канатлы (М. Әгъләмов); (1) Ул кайгылы, (2) ул ачулы, (3) ул ярсулы иде (Н. Фәттах) дигән җөмләләрнең беренчесендә ике, икенчесендә өч компонент бар. Бу җөмләләрдә үтәүчеләр бер үк зат булса да (кеше, ул), алар аерым сүзләр ягъни ияләр белән бирелгәннәр. Шуңа күрә бу җөмләләр кушма җөмләләр рәтендә карала. 
Тиңдәш ияләр һәм хәбәрләр белән килгән гади җөмләләрне кушма җөмләләр белән бутарга ярамый. Мәсәлән, Чыбык юллы ак күлмәгенең камзул өстенә төшеп торган кайтарма якасы, яңа гына теккән кара камзулы, яшел үкчәле яңа читеге аны бераз яшәртеп, бәйрәмчә кыяфәткә керткән (Г. Бәширов); Тел эчендә милләтнең җаны, аның иманы, соңгы чиктә, аның язмышы яшеренеп ята (М. Юныс); Бу дөньяда һәммә кеше кебек үк, һәр халык та үзенең барлыгын, өстенлеген расларга тырыша; һөнәре, сәнгате белән мактана, көч сынаша, булдыклылыгын күрсәтә — җир йөзендә мәртәбәле урын даулый (М. Галиев).
2. Кушма җөмләдәге компонентларның берсе ике составлы ким җөмләләр белән бирелә. (1)  Без килдек — (2) өеңдә юк идең (сөйләмнән) җөмләсендә  беренче җөмләдә баш кисәкнең икесе дә, ягъни ия дә һәм хәбәр дә бирелгән. Икенче җөмләдә исә ия кулланылмаган, ләкин фигыль хәбәрнең 2 зат берлек сан формасында килүе үтәүченең конкрет «син» булуына ишарә ясый. Шул рәвешле контексттан икенче җөмләдәге эш-хәлнең башка бер зат (үтәүче) белән бәйле булуы аңлашыла. 
Ияләр кулланылмау исәбенә ким булып килгән җөмләләр тезмә яисә иярченле кушма җөмләләр составында килергә мөмкин.  Мәсәлән, (1) Мин сиңа бер әйткән идем, (2) тыңлыйсың килмәде бит (Х.Сарьян); (1) әйтер фикере булмаганга, (2) озын-озак сөйли (Р. Батулла). Мондый очракта ким җөмләләрне аерымланган хәлләр белән бутарга ярамый. Аерымланган хәлләр белән килгән җөмләләрдә хәбәрлек бер генә була, һәм эш-хәлләр бер үтәүче — ия белән генә бәйле. Мәсәлән, Хыялымда, карлы киңлекләр аша сузылып, хәтеремдә генә калган өйнең бозлы тәрәзәсеннән карыйм (М. Галиев). Йоклап китсәм — төшемдә күрәм (Ш. Маннур). Кеше ата-анасы, нинди генә изге җанлы булсалар да, үз туганнарыңны алмаштыра алмыйлар икән (Т. Галиуллин).  
 3. Кушма җөмләне оештыручы компонентларның һәркайсы ким җөмләләр белән белдереләләр. Мәсәлән, (1) Кич урынга ятып күзләремне йомам — (2) югалмыйсың (Ш. Маннур) дигән җөмләдә һәр ике компонентта да хәбәрләр генә бирелгән, ияләр кулланылмаган. Контексттан фигыль хәбәрләрнең кайсы затта, санда  килүләреннән чыгып, ияләрнең төрле затлар (мин, син) булуы аңлашыла. 
4. Кушма җөмләнең бер компоненты бер составлы җөмләләр белән бирелеп, икенчесе ике составлы була. Кушма җөмлә составында, гадәттә,  бер составлы фигыль җөмләләр кулланыла: (1) Төшүе авыр булырлык (2) югары урынга  менәргә кызыкма (Р. Фәхретдин); (1) үзеңне табу гына аз, (2) әле үзеңне кая куясын да белергә кирәк (М. Ахунов). Кушма җөмлә составында бер составлы җөмләләрдән атау җөмләләр дә килергә мөмкин: (1) Кунак төшсә, (2) йортка ямь (Мәкаль).
Игътибар: баш җөмлә күренә, тоела, сизелә кебек сүзләрдән торган бер составлы фигыль җөмләләр белән бирелергә мөмкин. Мәсәлән, түбәндәге җөмлә 3 компоненттан тора: (1) Син булмасаң, (2) җирдә яшәүнең дә яме бетәр сыман (3) тоела (Р. Гәрәй).
5. Кушма җөмләләрнең һәр ике компоненты да бер составлы җөмләләр белән бирелә. Бу очракта бер составлы җөмләләрнең хәбәрләре төрле грамматик формаларда килүе шарт. (1) Бик татлы булма, (2) кабып йотарлар, (3) Бик ачы булма, (4) төкереп  ташларлар (Мәкаль). Бу җөмләдәге беренче һәм өченче компонентлар, хәбәрләре 2 зат боерык фигыльнең берлек сан формасы белән белдерелеп, гомуми үтәүчеле  фигыль җөмләләргә нигезләнәләр; 2 һәм 4 компонентлар исә хәбәрләр, өченче зат хикәя фигыльнең күплек сан формасында килеп, билгесез үтәүчеле фигыль җөмләләр белән биреләләр. Шул нигездә бу катлаулы кушма җөмләнең 4 компоненттан торуы аңлашыла.
6.	Кушма җөмләнең бер компоненты — бер составлы булып, икенчесе — ике составлы ким җөмләләр белән белдерелергә мөмкин. Мәсәлән, (1) Дошманыңны танырга өйрән: (2) дус киемендә булмасын (Мәкаль); (1) Эшләп ашасаң (2) тәмле була (Мәкаль) дигән җөмләләрдә ике предикат бар, һәм аларның субъектлары бер үк түгелләр, беренчесендә — гомумиләштерелгән зат, икенчесендә контексттан аңлашылган конкрет зат. Мисаллардан аңлашылганча, ким җөмләләрдә эшне башкаручы зат беренче җөмләдә — дошман, икенче җөмләдә — аш, ризык турында сүз баруы аңлашыла. Кушма җөмлә составында атау җөмлә килергә мөмкин: (1) Иртә таңнан уянуга — (2) күз алдымда тагын син ( Ш. Маннур).

129. Гади һәм кушма җөмләләрне аерып языгыз.

Г – гади җөмлә
К – кушма җөмлә 

1.	Тукаеңны иртә югалтсаң да, 
Тукайлыкны берүк югалтма.(И. Юзеев)           .   
2.	Илче сөйләп бетергәч, ул үзенең киңәшчеләренә күтәрелеп карады.(Н. Фәттах)          .
3.	Язын шомырт чәчәкләргә түгел, 
 Безнең ап-ак моңга төренгән.(Г. Рәхим)           .                                     
4.	Нәгыйм өйгә кайткан чакта, Миңсылу һичнәрсәдән хәбәрсез йоклый иде.  (Ш. Камал)          .  
5.	Утызынчы еллар бурасыннан калган бу клуб әле һаман да халыкка хезмәт итә иде. (Р. Низами)           .                                            
6.	Йөрәктә бөреләнгән
 Көннең чәчәге атты.(Б. Рәхимова)          .  
7.	Төнозын яуган яңгырдан
 Агачлар баш иделәр.(Ә. Баян)          .  
8.	Ләкин шунысына ышанам: ул язгы чәчәк дөньяга бераз гына булса да яктылык, нур өстәячәк. (А.Хәсәнов)             .                                          
9.	Иртән үк берән-сәрән төшкән кар бөртекләре һаман саен ешая барды.(Н. Әхмәдиев)            .                                                       
10.	Төн утырып шагыйрь шигырь яза, 
Ак кәгазьгә тамды яшьләре.(М. Җәлил)          .  
11.	 Җил чыкты, болытлар таралдылар, көн яктырып китте. (Н. Фәттах).                                                     
12.	 Җаббар шаярырга теләмәвен күрсәтү өчен, билендәге кылычына тотынды.(Ш. Усманов)          .  
13.	 Шунда, бер дә көтмәгәндә, күз алдына Хәйдәр килеп басты. (Г. Бәширов).  

130. Ике төркемдәге җөмләләрне берләштереп, кушма җөмлә төзеп языгыз.
  
Аның кышкы суыкларда мәктәбеннән кайткач, сызланып, тезләрен уып, 	ул яңадан әйләнеп кайтмады.(Г. Әпсәләмовтан)	
Безнекеләр урнашкан якка 	һәм керфекләре йомыла башлый.(М. Маликовадан)	
Хәсән шатланып чыгып китте,	мич авызы каршында утырган чакларын онытасым юк. (А. Расихтан)	
Аның сөйләүләреннән мин шуны белеп калдым: 	китте бит болар.(М.Әмирдән)	
Сабыйның сулышы салмаклана,	без быел сындырган шомырт агачы киләсе язда да ап-ак булып яңадан чәчәк ата.(Ф. Яруллиннан)	
Надя Егорова башта ук иң алга чыкты,	әтием бик кечкенәдән музыка тыңларга, җырларга яраткан, гармунда уйнарга бик иртә өйрәнгән. (А.Сәйдәшевтан)	
Табигать ачу сакламый:	калганнары беркадәр вакыт өлешен йөгерделәр.(Г.Әпсәләмовтан)	
 
131.Текстта кулланылган гади җөмләләрне аерып алыгыз. Барлыгы ничә гади җөмлә урын алган?

1. Халыкның холык – табигате, тарихы, гореф-гадәте, омтылышы, уй-гаме сүзләргә сыйган. Ана карыныннан ук без телнең моң-яңгырашын тән-вөҗүдебезгә сеңдереп үсәбез. Туган телнең көй-тибрәнешенә, нәкъ менә шул телнең табигатенә хас тәңгәл моң туа. Тел тәмен җуйган – моңын да җуя. Кешенең тәнен, җанын туган тел сугарып килә, ул аның холкын билгели, аң зиһененә чиксез үсеш мөмкинлеге бирә, шул телнең эчке хасиятеннән яралган җыр-моң исә кешенең халәт-рухиясенә дәва, омтылыш дәрте өсти.
2. Тел, Моң, Хәтер – рухның таяныч нигезе. Шушы өч бергәлекне таркату өчен, басып кергән илнең иң тәүге дини маягы булып кабынган манараларын аударалар.
Тел – милләтнең җанын сугарып торучы чишмә.
Моң – милләтнең үз-үзенә юаныч бирү, үссендерү дәрте.
Хәтер – үткән зурлыклар иңенә басып, киләчәккә омтылу офыгы.
Өч тармак, өч тамыр, өч кодрәт бергәлеге…
3.Ир егәре – физик һәм акыл көчендә. Ә егәрлекне бездә ат көче белән үлчиләр. Татар тумышыннан җигүле ат инде ул. Ат җигүчеләр безгә утырып йөри, йөк төяп ташый, сүгенә-сүгенә камчылый, дилбегәне кая тели шунда тарта, тугарып болынга җибәрсә, куш аякны аркан белән тышаулый. (М. Галиевтән). 

Гади җөмләгә синтаксик анализ ясау тәртибе

Гади җөмләгә синтаксик анализ ясаганда,  түбәндәге сорауларга җавап бирү күздә тотыла.
I.Җөмләнең грамматик кисәкләре билгеләнә. 
Баш кисәкләр: ия, хәбәр
Иярчен кисәкләр: аергыч, тәмамлык, хәлләр, аныклагыч
Модаль кисәкләр: кереш сүзләр, эндәш сүзләр.
II. Җөмләнең семантик билгеләре күрсәтелә.
Әйтү максатына карап, хикәя, сорау, боеру һәм тойгылы җөмләләр күрсәтелә.
Тойгының катнашу-катнашмавына карап, тойгылы һәм гадәти җөмләләр билгеләнә.
Чынбарлыктагы күренешләрне раслау яки кире кагуга карап, раслау һәм инкяр җөмләләр билгеләнә.
III. Җөмләнең структур билгеләре тикшерелә.
Оештыручы үзәкнең санына карап, ике һәм бер составлы җөмләләр билгеләнә.
Иярчен кисәкләрнең булу-булмавына карап, җыйнак һәм җәенке җөмләләр күрсәтелә.
Мәгънә тулылыгы өчен кирәк булган кисәкләрнең булу-булмавына карап, тулы һәм ким җөмләләр билгеләнә.
Аерымланган хәлләр, аныклагычлар, тиңдәш кисәкләр кулланылуга карап, җөмләнең катлауландырылган яисә катлауландырылмаган булуы билгеләнә.
IV.Җөмләдәге тыныш билгеләре аңлатыла.

Белемнәрне тикшерү өчен сораулар, 
күнегүләр  һәм тестлар

132. Текстны укыгыз. Һәр җөмләгә синтаксик анализ ясагыз.

Сандугач йокысыннан уянган да, гаҗәпсенеп, сызгырып җибәргән.
– Карасана, нинди гөлчәчәкләр! Мин кичә аларны ничек күрмәдем икән соң? 
Зур куак аңа:
 – Җырың белән миңа җан бирүче син үзең бит! – димәкче булган икән дә, тик кыюлыгы гына җитеп бетмәгән. Аннан соң бит әгәр алай дип әйткән булса, сандугачны куандырам дип, Хәлимәне бер читтә калдырган булыр иде. Арыкны арчучы, карт тамырларга дым җибәрүче кеше кем соң? Кечкенә Хәлимә бит. Чәчәкләрнең хуш исенә исереп, сандугач шул тикле матур, шул тикле дәртле сайрап җибәргән, куак үзенең бу яңа дөньясына үзе дә сокланып бетә алмаган.Сандугач сайраган, сайраган да пырылдап очып та киткән. Менә берзаман зур куак янына әнкәсе белән Хәлимә килеп туктаган. Хәлимә:
– Әнкәй! Кара әле, Куагыбыз чәчәк аткан бит безнең! – дип, кул чабып кычкырып җибәргән. – Арыкка су җибәрүебез бик яхшы булды, әнкәй. Чәчәкләре элеккегә караганда да матуррак! 
– Әйе шул! Яхшы эш, хезмәт беркайчан да әрәм булмый ул, – дигән әнкәсе һәм чәчәкләр арасыннан берсен, иң матурын өзеп алган да кызының чәченә кадап куйган (Д. Аппаковадан).
133. Билгеләргә туры килгән җөмләләрне табып, номерларын куеп чыгыгыз.

Хикәя		
Сорау		
Боеру		
Тойгылы		
Ике составлы		
Бер составлы		
Җыйнак		
Җәенке		
Тулы		
Ким		
Раулау		
Инкяр		
Катлауландырылган		
Катлауландырылмаган		
 
1.	Без – кырык беренче ел балалары. (М. Мәһдиев)
2.	Җансыз гәүдәм шушы теләкләргә азык булып җирдә ятачак.(Һ. Такташ)
3.	Гәүһәршад көзгесен яман ачу белән идәнгә бәрде. (М. Әмирханов)
4.	Туры әйтелгән сүз – гаделлекнең аяусыз көндәше. (М.Галиев)
5.	Байтак вакыт уйланып утырганнан соң, Иштуган кухняга чыгып керде, тагын уйланып утырды, исәп-хисап ясады. (Г. Әпсәләмов)
6.	Ул, яшел чирәмгә утырып, улының чыкканын көтте. (Ә. Бикчәнтәев)                 
7.	Миңа эсселе-суыклы булып китте. (А. Расих)
8.	Мин сезгә ул турыда сүз бирәм. (Д. Аппакова)
9.	Әтием көндәлек тормышта йомшак, иркен күңелле кеше булды. (А. Сәйдәшев)
10.	Әнә шулай өч атна вакыт узып та китте. (Ә. Еники)                                                                         
11.	Мәрдән абзый көлде. (Г. Гобәй)
12.	Өстәлгә ике тәлинкә, юка гына итеп туралган ипи телемнәре һәм ике кашык куелган. (А. Гыйләҗев) 
13.	Бөтен тирә-якта уннарча тәрәзәләр ишегалдына караганнар. (А. Гыйләҗев)
14.	Беренче җыелуда тарих факультеты алда иде. (И. Сәләхов) 
15.	Әле трамвайлар да шолдыр-гөлдер йөри башламаган. (И. Сәләхов)
16.	Бездә гармонь да бар, уйнаучысы да бар. (А. Расих)

134. Җөмләләргә тулы синтаксик анализ ясагыз. 

I вариант
1.	Шушы көннәрдә мин Шәүкәтне очраттым. (Э. Касыймов)
2.	Ул кышкы ялын сезнең янда авылда уздырган икән.  (Э. Касыймов)
3. Мөнирҗан тирән итеп сулыш алды да җырлап җибәрде. (Н. Әхмәдиев)
4. Башымда уйлар кайный. (Н. Дәүли)
5. Акылымны җуеп иркәлим мин
      Җәйсылуның яшел толымын. (Р. Сәлах)
6. Еллар үтәр, ләкин бу кабергә
    Бертуктаусыз чәчәк салыныр. (Ф. Кәрим)
                                          
II вариант
1. Кызы ишекне үз ачкычы белән ачып керде дә, аяк киемен дә салып тормый, карт йоклап йөргән бүлмәнең ишеген этте.(Ә. Әминев)                                                              
2. Татар халкы тарихи сәбәпләр аркасында төрле җирләргә сибелгән, таралган. (Г. Зәйнашева)
3. Шофер егет аңа гаҗәпләнеп карады. (М. Маликова)
4. Поезд төнге берләр тирәсендә Кинельнең тимер юл вокзалына килеп туктады. (Р. Мөхәммәдиев)
5. Ул заманда, ягъни революция алды елларында, шәкертләрнең яңа әдәбият белән мавыгуы искиткеч көчәйгән иде. (Ә. Еники)
6. Адәм баласы һәрчак кендек каны тамган җирен – изге туган җирен сагынып кайта. (Р. Кәрами)

Тестлар

I. Билгеләмәгә туры килгән җөмләне табыгыз. 
1. Гади, сорау, тойгылы, ике составлы, җәенке, тулы,  раслау җөмлә.
1)	Нинди була икән ул шәһәрләр? (Р. Хафизова).
2)	Ә синең нишләп йөрүең иде соң? (В. Нуруллин).
3)	Туктап бераз хәл җыярга инде әллә? (М. Хәсәнов).
4)	Әнә шул җирдән ничек аерылып китмәк кирәк? (Ф. Яруллин).

2. Гади, хикәя, гадәти, ике составлы, җәенке, тулы, өлешчә инкяр җөмлә.
1) Буран исә һаман котырына, ак ялын уйнатып тәрәзә пыялаларына сарыла, морҗага кереп кемнедер тирги, үзе белән алышырга тышка чакыра (Р. Хафизова).
2) Узгандагы ялгышларны белү киләчәктә аларны кабатламас өчен кирәк (М. Юныс). 
3) Иллә һәр китап аңа яшәү өчен көч бирде, киләчәккә өмет өстәде, күңелендә изгелеккә омтылу хисе уятты (М. Хәбибуллин).
4) Менә ничә гасыр инде татарлар үз ватаны чиген атлап чыга да, мәртәбәле эшләргә тотына (М. Галиев). 

	3. Гади, хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.
1) Ул да бабайдан шул ук сүзне ишеткән. (Г. Хәсәнов)
2)   Сөйләшү барып чыкмады. (Ф. Хөсни)
3) Бик кыстагач, бер стакан эчми булмас, ахры. (К. Тинчурин)
4) Менә бит суда нинди тылсымлы көч бар! (Г. Бәширов) 
                                                                                                                                          
	4. Гади, боеру, тойгылы, раслау, ике составлы, җәенке, ким җөмлә.
1) Анда хатын-кызлар мүк җиләге җыя иде. (А. Хәсәнов)
2)     Тукта, мизгел! Кабатланмас 
Моңнарыңа иим башым.(Ә. Ситдыкова)  
3) Бераздан Маһирә ханым борчылып килеп җитте.                                                         (Г.Әпсәләмов)
4)Әллә ничаклы юлның калган өлеше сизелми дә. (С. Хафизов)                                           
	
	5. Гади, хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җыйнак, тулы җөмлә.
1) Тормыш табу һәм югалтудан тора.  (Р.Низамиев)
2)    Сандугач йокысыннан уянган да, гаҗәпсенеп, сызгырып җибәргән. (Д. Аппакова)
3) Без япь-яшь имәннәр утыртылган урман аша үтәбез. (Г. Нәбиуллин)
4)	Болын да чалгыны көтә башлады. (Г. Хөсәенов)

II. Җөмләнең дөрес билгеләмәсен табыгыз. 

   1. Малай чакта чегән кызы
Уч төбемдә фал ачты. (Ә. Баян)
1) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, ким җөмлә.
2) Хикәя, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.
3) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.
4) Хикәя, гадәти, раслау, бер составлы фигыль, җәенке, ким җөмлә.

2. Агач башыннан егылган кеше хәлен агач башыннан егылган кеше генә белә ала. (К. Насыйри)
1) Хикәя, гадәти, раслау, бер составлы фигыль , җәенке, тулы җөмлә.
2) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җыйнак, тулы җөмлә.
3) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, ким  җөмлә.
4) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.

3. Йөгерек дулкыннарга күз иярмәле түгел (М. Кәбиров)
1) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.
2) Хикәя, гадәти, инкяр, бер составлы гомуми үтәүчеле фигыль, җәенке, тулы җөмлә.
3) Хикәя, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, ким җөмлә.
4) Хикәя, гадәти, раслау, бер составлы билгеле үтәүчеле фигыль, җәенке, ким җөмлә.
                                                                  
4. Һәр баскыч түбәннән менә. (Х.Вахит)
1) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.
2) Хикәя, гадәти, инкяр, бер составлы фигыль, җәенке, тулы җөмлә.
3) Хикәя, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, ким җөмлә.
4) Хикәя, гадәти, раслау, бер составлы гомуми үтәүчеле фигыль, җәенке, ким җөмлә.

5.Кешене хәзергә эше буенча бәялиләр.(Р. Вәлиев)   
1) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.
2) Хикәя, гадәти, инкяр, бер составлы гомуми үтәүчеле фигыль, җәенке, тулы җөмлә.
3) Хикәя, тойгылы, раслау, ике составлы, җәенке, ким җөмлә.
4) Хикәя, гадәти, раслау, бер составлы билгесез үтәүчеле фигыль, җәенке, тулы җөмлә.

6. Кырмыскалар, иртә таңнан торып,
 Бит, кул юган, эчкән, ашаган. (Ә. Ерикәй)
1) Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
2) Хикәя, гадәти, инкяр, бер составлы фигыль, җәенке, тулы, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
3) Хикәя, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, ким, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
4) Хикәя, гадәти, раслау, бер составлы фигыль, җәенке, ким, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
 
7. Илен яклап утка кергәннәрне
 Дошман яуда җиңаламени?! (Р. Әхмәтҗан)
1) Сорау, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.
2) Сорау, тойгылы, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.
3) Сорау, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, ким җөмлә.
4) Хикәя, гадәти, раслау, бер составлы фигыль, җәенке, ким җөмлә.

8. Тел эчендә милләтнең җаны, аның иманы, соңгы чиктә аның язмышы яшеренеп ята (М. Юныс).
1) Хикәя, тойгылы, раслау, ике составлы, җәенке, тулы, тиңдәш ияләр белән катлауландырылган җөмлә.
2) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, ике составлы, җәенке, тулы,  тиңдәш ияләр белән катлауландырылган җөмлә.
3) Хикәя, тойгылы түгел, раслау ике составлы, җәенке, ким,  тиңдәш аергычлар белән катлауландырылган җөмлә.
3) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, ике составлы, җәенке, тулы, тиңдәш аергычлар белән катлауландырылган җөмлә.

9. Әнә шул көннән бирле ботакта тирбәлә дә тирбәлә сыңар бияләй (Ф. Шәфигуллин).
1) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, ике составлы, җәенке, тулы,  тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
2) Хикәя, тойгылы, раслау җөмлә, бер составлы, җәенке, тулы,  тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
3) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, ике составлы, җәенке, ким,, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә. 
4) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, ике составлы, җәенке, тулы, җөмлә.

10. Иделне безнең беребезнең дә күргәне юк иде (М. Маликова).
1) Хикәя, тойгылы түгел, инкяр, бер составлы, билгеле үтәүчеле, җәенке, тулы, җөмлә.
2)  Хикәя, тойгылы түгел, инкяр бер составлы, билгесез үтәүчеле, җәенке, тулы,җөмлә. 
3) Хикәя, тойгылы түгел, инкяр , ике составлы, җәенке, ким җөмлә. 
4) Хикәя, тойгылы түгел, инкяр, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә.

11. Бар иде бит заманалар (М. Галиев).
1) Хикәя, тойгылы, раслау, ике составлы, җыйнак, тулы җөмлә.
2) Хикәя, тойгылы, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә. 
3) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, бер составлы, җәенке, ким җөмлә.
4) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, ике составлы, җәенке, ким җөмлә.

12. Сүз кыйбласын югалткан чагында утырам да кулыма Еники китабын алам (М. Галиев).
1) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, бер составлы, билгеле үтәүчеле, җәенке, тулы җөмлә.
2) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, бер составлы, билгеле үтәүчеле, җәенке, ким, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
3) Хикәя, тойгылы, раслау, ике составлы, җәенке, тулы, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
4) Хикәя, тойгылы түгел, раслау, ике составлы, җәенке, ким, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган җөмлә.
                                                                 
III. Җөмләләргә синтаксик анализ дөрес ясалганмы, тикшерегез. Кирәкле урыннарда билгеләмәне тулыландырыгыз.

1. Әнкәй мондый буранны “җен туе” ди. (Г. Гыйльманов)
Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә. Җөмләнең  баш кисәкләре: әнкәй - гади ия, ди гади фигыль хәбәр булып килә; җөмләнең иярчен кисәкләре: мондый – аергыч, буранны сүзен ачыклап килә, сүз тәртибе белән бәйләнә, буранны – туры тәмамлык, хәбәргә төшем килеше кушымчасы аша бәйләнә. 

2. Анда хатын-кызлар мүк җиләге җыя иде. (А. Хәсәнов)
Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә. Җөмләнең  баш кисәкләре: хатын-кызлар - гади ия, җыя иде кушма фигыль хәбәр булып килә; җөмләнең иярчен кисәкләре: анда – урын хәле, җыя иде фигылен ачыклап килә, янәшә килү чарасы аша бәйләнә, мүк җиләге – туры тәмамлык, хәбәргә янәшә килү чарасы аша бәйләнә. 

3. Туган илдән киткән сандугачлар
     Чит җирләрдә сайрый алмыйлар.(И. Юзеев)
   Хикәя, гадәти, ике составлы, җәенке, тулы җөмлә. Җөмләнең  баш кисәкләре: сандугачлар – гади ия, сайрый алмыйлар кушма фигыль хәбәр булып килә; җөмләнең иярчен кисәкләре: туган илдән – урын хәле, киткән сүзен ачыклап килә, сүз тәртибе белән бәйләнә, киткән – аергыч, чит җирләрдә – урын хәле, хәбәргә урын-вакыт килеше кушымчасы аша бәйләнә.                                               

4.  Хәкимҗан белән без, бөтен мәйданны бер әйләнеп чыкканнан соң, атлар янына килеп туктадык. (Г. Бәширов)
      Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, тулы, аерымланган вакыт хәле белән катлауландырылган. Җөмләнең  баш кисәкләре: Хәкимҗан белән без - тиңдәш ияләр, килеп туктадык кушма фигыль хәбәр булып килә; җөмләнең иярчен кисәкләре: бөтен – аергыч, мәйданны сүзен ачыклап килә, янәшә килү чарасы аша бәйләнә, мәйданны – урын хәле, әйләнеп чыгу фигыленә төшем килеше кушымчасы аша бәйләнә, бер – күләм хәле, әйләнеп чыгу фигыленә янәшә килү чарасы аша бәйләнә, атлар янына – урын хәле, килеп чыгу фигыленә янына бәйлек сүзе аша бәйләнә.                                                    

5. Элмәледән килгән чуаш кызларына төенчекләрен тотып кайтып китүдән башка чара калмаган иде инде.  (С. Хафизов)
     Хикәя, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, тулы. Җөмләнең  баш кисәкләре: чара - гади ия, калмаган иде инде кушма фигыль хәбәр булып килә; җөмләнең иярчен кисәкләре: килгән – аергыч, кызлар сүзен ачыклап килә, сүз тәртибе белән бәйләнә, чуаш – аергыч, кызлар сүзен ачыклап килә, янәшә килү чарасы аша бәйләнә, кызларына – кыек тәмамлык, кайтып китү фигыленә юнәлеш килеше кушымчасы аша бәйләнә, төенчекләрен – туры тәмамлык, тоту фигыленә ияреп килә, төшем килеше кушымчасы аша бәйләнә, тотып – рәвеш хәле, кайтып китү фигыленә ияреп килә, -ып хәл фигыль кушымчасы аша бәйләнә, башка – аергыч, чара сүзенә ияреп килә, янәшә килү чарасы аша бәйләнеп килә. 

IV. Җөмләләргә бирелгән билгеләмә дөресме? Хатаны табыгыз, астына сызыгыз. 

1)	Шәрык халыкларында ризык әзерләү, аны  табынга  чыгару — әллә  нинди хикмәтле  гадәтләрне  берләштергән,  югары  зәвыклы  сәнгать дәрәҗәсенә  күтәрелгән  бәйрәм (М. Галиев). 
Гади, бер составлы, үтәүчесез, җәенке, тулы, тиңдәш аергычлар белән катлауландырылган, хикәя, тойгылы түгел, раслау җөмлә; тиңдәш ияләр һәм аергычлар янында өтер куела, ия белән хәбәр арасында сызык куела, җөмлә ахырында нокта куела. 

2)	Безнең бакча башындагы  иң биек өянкене кистеләр. (М. Галиев).
Гади, хикәя, тойгылы түгел, раслау, бер составлы, гомуми үтәүчеле, җәенке, тулы җөмлә; җөмлә ахырында нокта куела.

3)	Чын алтынны таныр өчен, аз микъдары да җитә (Ш. Галиев).
Гади, хикәя, тойгылы түгел, раслау ике составлы, җыйнак, ким, аерымланган максат хәле белән катлауландырылган җөмлә; аерымланган максат хәле янында өтер куела, җөмлә ахырында нокта куела. 

4) Сәгатьләр буе кош сайравын тыңлап йөрим, кесәмә салып алып килгән җимне сибеп китәм, яисә, берәр хикәямне кертеп җибәреп булмасмы дип, озаклап күзәтәм, сөйләшәм, әйе-әйе, кошлар белән сөйләшәм (Г.Гыйльман). 
Гади, хикәя, тойгылы түгел, раслау, ике составлы, җыйнак, ким; тиңдәш хәбәрләр, аерымланган максат хәле, кереш сүз белән катлауландырылган җөмлә; тиңдәш хәбәрләр, кереш сүз янында өтер куела, җөмлә ахырында нокта куела. 

5) Һавага, күбәләк өере шикелле, ап-ак шомырт чәчәкләре тузгып очты (М. Галәү).
Гади, хикәя, тойгылы түгел, инкяр, ике составлы, җыйнак, тулы җөмлә; аерымланган рәвеш хәле ике яктан өтер белән аерыла, җөмлә ахырында нокта куела. 
V. Җөмләләргә бирелгән тулы синтаксик анализны тикшерегез. Хаталарны табып, төзәтегез.

1. Фидая сүзне үрчетмәде, тынып калды. (М. Маликова)
Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы, тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган. Җөмләнең  баш кисәкләре: Фидая – гади ия, үрчетмәде, тынып калды – тиңдәш хәбәрләр, гади һәм кушма фигыль хәбәрләр булып килә; җөмләнең иярчен кисәкләре: сүзне – тәмамлык, үрчетмәде фигылен ачыклап килә, төшем килеше кушымчасы ярдәмендә бәйләнә.

2. Бер үк бакчада үсәләр
    Миләш белән алмагач.  (Р. Җамал)
Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, җәенке, тулы, тиңдәш ияләр белән катлауландырылган. Җөмләнең  баш кисәкләре: Миләш белән алмагач - тиңдәш ияләр, үсәләр гади фигыль хәбәр булып килә; җөмләнең иярчен кисәкләре: бер үк – аергыч, бакчада сүзен ачыклап килә, сүз тәртибе чарасы аша бәйләнә, бакчада – урын хәле, үсәләр фигыленә ияреп килә, урын-вакыт килеше кушымчасы аша бәйләнә.

3.Аланның барлык почмакларын айкап чыктым. (Г. Бәширов)
Хикәя, гадәти, раслау, ике составлы, тулы, җәенке. Җөмләнең  баш кисәкләре: айкап чыктым кушма фигыль хәбәр булып килә, иясе кулланылмаган; җөмләнең иярчен кисәкләре: аланның – аергыч, почмаклар сүзен ачыклап килә, иялек килеше кушымчасы аша бәйләнә, барлык – аергыч, почмаклар сүзен ачыклап килә, почмакларын – урын хәле, айкау фигыленә ияреп килә, төшем килеше кушымчасы аша бәйләнә.
       
VI  Җөмләләргә туры килгән билгеләмәләрне тәңгәлләштерегез.

1)	Сүзнең көче искиткеч зур икән (Ә. Еники).	А) гади, бер составлы,гомуми үтәүчеле, җәенке, тулы, хикәя, тойгылы түгел, раслау җөмлә 	
2)	Ике уйла, бер сөйлә (Мәкаль)	Б) гади, ике составлы, җәенке, тулы, хикәя, тойгылы түгел, раслау җөмлә	
3) Сүзләр, Күк гөмбәзендәге йолдызлар мириадасы кебек, күренә дә, күренми дә, беленә дә, беленми дә, сүнә дә, сүнми дә, ерак та, якын да, үлә дә, үлми дә (М. Галиев).	В) гади, ике составлы, җәенке, тулы,  тиңдәш хәбәрләр белән катлауландырылган, хикәя, тойгылы түгел, инкяр җөмлә. 	
4) Умырзая, җыйдык, кошлар сайравын тыңладык, рәхәтләнеп ял иттек (Г. Мөхәммәтшин).	Г) гади, ике составлы, җәенке, ким, хикәя, тойгылы түгел, раслау җөмлә	

Теоретик cораулар
 
1.	Әйтү максаты ягыннан җөмләләрнең нинди төрләре була?
2.	Хикәя җөмлә нинди билгеләргә ия?
3.	Сорау җөмләгә нинди билгеләр хас? 
4.	Сорау нинди чаралар ярдәмендә белдерелә?
5.	Боеру җөмләгә нинди билгеләр хас? 
6.	Боеру мәгънәсе нинди чаралар ярдәмендә белдерелә?
7.	Тойгылы җөмләләр нинди үзенчәлекләргә ия? 
8.	Тойгылы җөмләдә тойгы нинди чаралар ярдәмендә белдерелә?
9.	Раслау һәм инкяр җөмләләр бер-берсеннән нинди билгеләре белән аерылалар?
10.	Инкяр җөмләләр ничек формалаша?
11.	Җөмләләрне бер һәм ике составлы төрләргә бүлү нәрсәгә нигезләнгән?
12.	Бер составлы җөмләләр нинди төрләргә бүленәләр?
13.	Бер составлы  фигыль җөмләләрдә үтәүче ничек белдерелергә мөмкин?
14.	 Бер составлы фигыль җөмләләрнең хәбәрләре нинди грамматик формаларда киләләр?
15.	Номинатив җөмләләр ничек формалаша?
16.	Сүз җөмләнең төп үзенчәлеге нәрсәдән гыйбарәт?
17.	Атау җөмләләр нинди максатларда кулланылалар?
18.	Атау җөмлә белән күзаллаулы баш килешле әйләнмәләр арасында нинди аерма бар?
19.	Грамматик кисәкләрнең кулланылуына карап, җөмләләр нинди төрләргә бүленәләр?
20.	Җыйнак җөмләдә нинди грамматик кисәкләр була?
21.	Җәенке җөмләләр җыйнак җөмләләрдән ничек аерыла?
22.	Раслау һәм инкяр җөмләләргә нинди үзенчәлекләр хас?
23.	Инкяр җөмләләр нинди төрләргә бүленәләр?
24.	Җанлы сөйләм телендә раслау һәм инкяр мәгънәләрне белдерү өчен нинди чаралар кулланыла?
25.	Тулы һәм ким җөмләләр бер-берсеннән нинди билгеләре белән аерылалар?
26.	Җөмләнең кайсы кисәкләре кулланылмаска мөмкин? Кулланылмаган кисәкне ничек билгеләп була?
27.	Ким җөмләләрнең нинди төрләре була?
28.	Ким җөмлә белән өстәлмә бер-берсеннән ничек аерылалар?
29.	Гади һәм кушма җөмләләр бер-берсеннән нинди билгеләре белән аерылалар?
30.	Кушма җөмләләрне нинди калыпларга нигезләнеп билгелибез?

Гади җөмлә синтаксисын кабатлау өчен 
контроль тестлар
I вариант

1. Синтаксис нәрсәне өйрәнә?
1)	сүзләр байлыгы
2)	сүзләрнең ясалышы
3)  сөйләм төзелешен
4)	сүзләрне төркемләү 

2. Сүзләр бер-берсенә буйсынмыйча, үзара тигез хокукта булсалар, мондый бәйләнеш ... бәйләнеш була.

3. Иярүче сүзнең ияртүче сүз белдергән төшенчә турында яңалык хәбәр итүе нигезендә ... мөнәсәбәт оеша.

4. Ике мөстәкыйль мәгънәле сүзнең ачыклаулы мөнәсәбәткә керүе нигезендә  ... барлыкка килә.

5. Аныклаулы мөнәсәбәтне белдерүче чараны күрсәтегез. 
1)	аныклаучы теркәгечләр
2)	тезүче теркәгечләр
3)	санау интонациясе
4)	каршы кую интонациясе 

6. Җөмләдә сүзләр нинди тәртиптә урнашалар?
1)	сүзләр урнашу ирекле
2)	сүз тәртибе әһәмиятле түгел
3)	сүзләр билгеле бер тәртиптә тезеләләр
4)	хәбәр һәрвакыт алда килә

7. Оештыручы үзәкнең санына карап, җөмләләр нинди төрләргә бүленәләр?
1) тулы һәм ким
2) бер составлы һәм ике составлы
3) гади һәм кушма
4)	җәенке һәм җыйнак

8. Мәгънә тулылыгы өчен кирәкле җөмлә кисәкләренең берсе кулланылмаса, бу җөмлә ... дип атала. 

9. Билгесез үтәүчеле фигыль җөмләләрдә баш кисәк нинди фигыль формалары аша белдерелә?
1)	2 зат хикәя фигыльнең берлек формасы
2)	3 зат хикәя фигыльнең күплек формасы
3)	-ып бул формалы фигыль  
4)	инфинитив 

10. Сүз җөмләнең төп сыйфатын күрсәтегез.
1)	бер сүздән тора һәм җәенкеләнә ала
2)	бер сүздән тора һәм җәенкеләнә алмый
3)	бер исемнән тора
4)	бер хәбәрлек сүздән тора

11. Хикәя җөмлә ... интонациясе белән әйтелә.
12. Ким  җөмләдә нинди кисәк кулланылмый?
1)	 баш кисәк
2)	иярчен кисәк
3)	теләсә кайсы җөмлә кисәге 
4) модаль кисәкләр 

13. Аныклагыч — җөмләнең ... кисәге.

14. Төзелеше буенча хәбәрнең нинди төрләре була?
1)	гади, катлаулы, тезмә
2)	гади, кушма, тезмә
3)	гади, кушма 
4)	гади, тезмә

15. Фразеологик төзелешле фигыльләр белән бирелгән хәбәрләр ... фигыль хәбәрләр була.

16. Туры тәмамлыкны белдерүдә кайсы чара кулланылмый?
1)	төшем килешендәге исем
2)	баш килешендәге исем
3)	исем + белән бәйлеге 
4)	инфинитив 

17. Аергыч ... белән белдерелгән җөмлә кисәген ачыклап килә. 

18. Хәлләр  ... белән белдерелгән җөмлә кисәген ачыклап киләләр?

19. Процессның яки билгенең булу-булмау вакытын белдергән хәл кисәге ... дип атала. 

20. Процессның яки билгенең булу-булмау  рәвешен белдергән хәл кисәге  ... дип атала. 

21. Сөйләүченең чынбарлыкка, тыңлаучыга, җөмлә эчтәлегенә мөнәсәбәтен белдерә торган кисәкләрне  ... дип атыйлар.

22. Җөмләдә сүзләрнең кире тәртибе ... дип атала.

23. Сөйләм төбәлгән затны, әйберне белдергән сүзләр ... дип атала. 

24. Модаль кисәкләргә кайсы җөмлә кисәге керми?
1) эндәш сүз
2) кереш сүз
3) аныклагыч

25.	Әйтү максаты ягыннан җөмләнең төрен билгеләгез.
  Хуш, бу елгы җәем! (Г. Исхакый)
1)	хикәя җөмлә
2)	сорау җөмлә
3)	боерык җөмлә
4) тойгылы җөмлә

26. Боерык җөмләне табыгыз.
1) Сезнең юлыгыз хата түгелме? (Г.Мөхәммәтшин)
2) Хәлимов, син кая барасың?(М. Мәһдиев)
3) Шаулама, йокласын. (М. Әмир)
4)Ут аламыни безне! (М. Әмир)

27. Җыйнак җөмләне табыгыз.
1)	Монда да без бөек Тукайга бурычлы. (Г.Бәширов)
2)	Бүгенге эшне иртәгә калдырмыйлар. (М.)
3)	Болар — кызыллар иде, матурлар иде. (Г.Ибраһимов)
4)	Ислам кинәт торды да, дәшми-тынмый китеп барды. (М.Хәбибуллин)

28. Җөмләнең төрен билгеләгез.
Боз әле калын түгел. (М. Әмир)
1)	раслау
2)	инкяр

29. Оештыручы үзәгенә карап, җөмләнең төрен билгеләгез.
Агыйдел акчарлакларының, бер карасаң, әллә кайларга өндәгән дәртле, икенче карасаң, онытылган сагышларны искә төшерә торган моңлы җырларын оныта алмассың (Г. Мөхәммәтшин). 
1) бер составлы
2) ике составлы

30. Тәмамлык кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Габдулланы чыбылдыклы бүлмәгә алып керделәр (Ә. Фәйзи).
2) Ишектән юл кешесе килеп керде.
3)	Теге вакыт әнисе килгән иде (Г. Ибраһимов)
4)	Таҗи шул уйлар белән чәй яныннан торып китте (Г. Гобәй)

31. Вакыт хәле кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Иртәдән бирле түбә кыекларыннан тамчы тама. (Г. Әпсәләмов)
2) Бар җырымны илгә багышладым. (М. Җәлил).
3) Умартачы кинәт авырып китте. (Г. Бәширов)
4) Җәйге төннең гадәтенчә төн бераз салкын иде. (Г. Тукай)

32. Максат хәле кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Киткән урманга утынга ялгызы бер ат җигеп. (Г. Тукай).
2) Ялтырап кояш чыкты. (Г. Мөхәммәтшин)
3) Аның әрнүдән йокылары кача иде. (Г. Ибраһимов)
4) Шатлыгыннан аның күзләре ут кебек яна иде. (Ф. Агиев)

33. Иянең төрен билгеләгез.
Ат кузгалагы биек булып үсә. 
1)	гади ия
2) тезмә ия

34.Кереш сүз кайсы җөмләдә кулланыла? 
1) Билгеле, бу кап-кара урманда һәр ерткыч  та бар (Г. Тукай)
2) Әйтерсең лә бөтен җир өстен ак кар каплаган.
3) Чү! Тау башында Нәби тавышы ишетелде (М. Мәһдиев)
4) Ярар!... — дип карт бер җилкенеп алды (М. Госманов)

35. Ким җөмләне табыгыз.
1)	Көн матур иде.
2)	Көз.
3)	Күрмәдем.
4) Бүген дәрес соң бетте. 

36. Җөмләнең төрен билгеләгез.
Ерак түгел моңаеп
Утыра ромашка кызы. (М. Җәлил)
1) гади
2) кушма 

37. Ике составлы җөмләне табыгыз.
1)	Умырзая җыйдык, кошлар сайравын тыңладык, рәхәтләнеп ял иттек. (Г.Мөхәммәтшин)
2)	Аның күзләренә ак төшкән. (М.Гафури)
3)	Күңелемнең сине көткән чагы.
4) Аның бертуктаусыз каядыр йөгерәсе, чабасы килә, нидер эшлисе, кырасы-ватасы килә. (Н. Фәттах)

38. Сүз җөмләне сайлап алыгыз.
1)	И кызым.
2)	Ярар.
3)	җәйге җылы төн (Г. әпсәләмов)
4) Көз.

39. Җөмләнең төрен билгеләгез. 
Олыларны хөрмәт итәргә кирәк.
1)	Атау җөмлә
2)	Фигыль җөмлә
3)	Сүз җөмлә

40. Җөмләгә туры килгән дөрес билгеләмәне табыгыз.
Илен яклап утка кергәннәрне
 Дошман яуда җиңаламени?! (Р. Әхмәтҗан)
1) Сорау, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, тулы.
2) Сорау, тойгылы, раслау, ике составлы, җәенке, тулы.
3) Сорау, гадәти, инкяр, ике составлы, җәенке, ким.
4) Хикәя, гадәти, раслау, бер составлы фигыль, җәенке, ким.

II вариант

1. Тезүле бәйләнешне белдергән чараларны билгеләгез.
1)	тезүче теркәгечләр
2)	ияртүче теркәгечләр
3)	мөнәсәбәтле сүзләр
4) бәйлек һәм бәйлек сүзләр

2. Сөйләмнең иң зур берәмлеге ....

3. Ияртүле бәйләнештәге сүзләр ... төрле мөнәсәбәттә була.

4. Бер сүзнең икенче сүзне аныклап, өстәмә төгәллек биреп килүе нигезендә ... мөнәсәбәт оеша.

5. Аныклаулы мөнәсәбәт нигезендә ... барлыкка килә.

6. Җөмлә нинди мөнәсәбәт нигезендә барлыкка килә?
1) хәбәрлекле
2) төгәлләүле
3) аныклаулы

7. Хәбәрлекле мөнәсәбәтне белдерүче чаралардан кайсысы артык? 
1)	бәйлекләр, бәйлек сүзләр
2)	урын-ара килеш кушымчалары
3)	сүз тәртибе
4)	сүзләрне кабатлау

8.	Оештыручы үзәге бер генә булган һәм икенчесен өстәп булмый торган җөмлә... җөмлә дип атала.

9. Бер составлы фигыль җөмләләрнең төркемнәрен билгеләгез.
1)	билгеле үтәүчеле, гомуми үтәүчеле, үтәүчесез
2)	билгеле үтәүчеле, билгесез үтәүчеле, гомуми үтәүчеле, үтәүчесез
3)	үтәүчеле, үтәүчесез

10. Баш кисәге фигыль белән бирелгән җөмлә ... дип атала.

11. Билгеле үтәүчеле фигыль җөмләләрдә баш кисәк кайсы грамматик формада килә алмый?
1)	инфинитив
2)	-асы формалы сыйфат фигыль + иде 
3)	-ган формалы сыйфат фигыль + бар/юк 
4)	хәл фигыль 

12. Әйтү максаты буенча җөмләләр  нинди төрләргә бүленәләр?
1)	хикәя, сорау, боеру
2)	тойгылы, тойгысыз
3)	раслау, инкяр
4)	гади, кушма

13. Чынбарлыктагы күренешләргә мөнәсәбәттә җөмләләр нинди төркемнәргә бүленәләр?
1)	раслау, инкяр
2)	тойгылы, гадәти
3)	хикәя, сорау, боеру, тойгылы
4)	тулы, ким

14. Баш кисәкләрдән тыш, иярчен кисәкләре дә булган җөмлә ... җөмлә дип атала.

15. Кайсы иярчен кисәк исемне ачыклап килә?
1)	тәмамлык
2)	аергыч
3)	хәлләр
4)	аныклагыч

16. Билгеле бер кисәккә караган һәм шул кисәккә карата бер үк мәгънә мөнәсәбәтендә торган сүзләр ...  дип атала.

17. Хәлләрнең кайсы төре аерымланмый?
1)	 вакыт хәле
2)	 урын хәле 
3)	күләм хәле
4)  максат хәле

18. Процессның яки билгенең булу-булмау сәбәбен белдергән хәл кисәге ... дип атала. 

19. Процессның яки билгенең күләмен, дәрәҗәсен белдергән хәл кисәге  ... дип атала.

20. Модаль кисәкләргә  ... керә. 

21. Эндәш сүз ничәнче затка карый?
1)	беренче
2)	икенче
3)	өченче
4)	төрле

22. Аныклагычлар ияртүче кисәккә ... теркәгечләр ярдәмендә бәйләнәләр.

23. Тиңдәш кисәкләрне үзара теркәүче чараларга кайсылары керми? 
1)	ияртүче теркәгечләр
2)	тезүче теркәгечләр 
3)	санау интонациясе 
4) каршы кую интонациясе 

24. Җөмләнең төрен билгеләгез.
Класс шауларга тотынды. (М. М.)
1)	җыйнак
2)	җәенке

25. Җөмләнең төрен билгеләгез.
Телләр белгән — илләр белгән. (Мәкаль)
1)	раслау
2)	инкяр

26. Инкяр җөмләне табыгыз.
1)	Безгә китәргә кирәк.
2)	Көн салкын.
3)	Хәерле иртә, күтәрелеп килүче кояш.  (Г. Рәхим)
4) Бу турыда әнигә  әйтте юк. (М. әмир)

27. Бер составлы җөмләне табыгыз.
1)	Туры сүз таш яра (Мәкаль).
2)	Яхшы сүз балдан татлырак (Мәкаль).
3)	Ике уйла, бер сөйлә (Мәкаль).
4)	Тел кылычтан үткен (Мәкаль).

28. Җөмләнең төрен билгеләгез. 
Урамда салкын.
1)	Атау җөмлә
2)	Фигыль җөмлә
3) Сүз җөмлә

29. Аерып бирелгән җөмләнең төрен билгеләгез. 
— Син бүген безгә киләсеңме?
— Әлбәттә!
1)	Атау җөмлә
2)	Фигыль җөмлә
3)	Сүз җөмлә

30. Бер составлы фигыль җөмләнең төрен билгеләгез. 
Хәбир абыйны эзләп килүем (А.Г.)
1) билгеле үтәүчеле җөмлә
2) билгесез үтәүчеле җөмлә
3) гомуми үтәүчеле җөмлә 
4) үтәүчесез җөмлә

31. Бу өзектә аерып бирелгән төзелмәнең төрен билгеләгез.
Моңа кадәр күренмәгән кошлар, таң калдырып, җыр башлап җибәрәләр. Волга ягыннан җиләс җил исеп китә. Апрель җиле, язгы җил… (И.Абдуллин). 
1)	ким җөмлә
2)	өстәлмә
3)	күзаллаулы баш килеш 

32. Җөмләнең төрен билгеләгез.
Шул вакыт кызларның берсе мине күреп алды (М. Хөсәен)
1)	гади
2)	кушма

33. Ияне табыгыз.
Рушадның исәбе малайларга тагын бер чиләк су китертү иде (М. Мәһдиев).
1)	исәбе
2)	Рушадның 
3)	чиләк 
3)	су

34. Хәбәрнең төрен билгеләгез.
Без аны сырып алдык (Г. Ибраһимов).
1)	гади фигыль хәбәр
2)	кушма фигыль хәбәр
3)	тезмә фигыль хәбәр
4)	тезмә исем хәбәр

35. Тәмамлыкның төрен билгеләгез. 
Сине көтеп күп вакытыбыз үтте.
1)	туры тәмамлык
2)	кыек тәмамлык

36. Рәвеш хәле кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Аннан соң ике ай буенча аерылышып торырга туры килде (М.Максуд)
2) Ул минем сүзләремә каршы бернәрсә дә әйтә алмады (М.Гафури)
3) Кыңгырау төсле чылтырап, тургайлар безнең теләкләрне кабатлар (Г.Гыйльман).
4) Ике арада кечкенә ишек кебек капка бар (Г.Ибраһимов)

37. Сәбәп хәле кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Бу ике кыз кечкенә вакыттан ук бергә уйнап үскәнгә күрә, бер-берсенә бик ияләнгәннәр иде (Ф. Әмирхан).
2) Акъәби аңа уйчан гына карап торды (Ә. Еники).
3) Сине шәһәргә алма сатарга озатырбыз (И. Гази).
4) Без бик ерак киттек (И. Гази).

38. Шарт хәле кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Үз бусагаңнан чыгып киттеңме, туган җиреңне аңлый башлыйсың, ныграк сагынасың, диләр (А. Гыйләҗев).
2) Кайчан кайтыр, шул вакыт килерсең (Сөйләмнән).
3) Мин эчемнән янсам да, тышымнан сер бирмәдем (Г. Ибраһимов)
4) Ара-тирә яшенле яңгырларга карамастан, һавалар берьюлы рәхәтләнеп, җылынып киттеләр (Г. Ибраһимов).

39. Аныклагыч кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Быел бөтен мәктәп, шул исәптән 7 класс укучылары, тулы өлгереш бирделәр.
2) Безнең егетләр — батырлар алар.
3) Халык  —  зур ул, көчле ул, дәртле ул, моңлы ул, әдип ул, шагыйрь ул (Г. Тукай).
4) Исемең калсын, үзең үлсәң дә, тарихларда укып ятларлык! (М. Җәлил)

40.  Билгеләмәгә туры килгән җөмләне табыгыз.
Гади, бер составлы, җәенке, тулы,  сорау, гадәти, инкяр җөмлә.
1) Син безгә кайчан киләсең?
2) Шунда әллә миңа да берәр уч сибәргә туры килмәсме? (Ш. Маннур).
3) Әллә соң аның җыры тау өстендә сакланды микән дә, һәр яз саен кар суларына ияреп авылга төшә микән? (М. Маликова).
4) Кая китте соң әле дога урынына шигырьне өстен күргән еллар? (М. Галиев).

III вариант
 
1. Сүзләр  бер-берсенә буйсынып, ияреп килсәләр, мондый бәйләнеш  ... бәйләнеш була.

2. Бер сүзнең икенче сүзне ачыклап килүе нигезендә ... мөнәсәбәт оеша.

3. Хәбәрлекле мөнәсәбәт нигезендә ... барлыкка килә.

4. Ачыклаулы мөнәсәбәтне белдерүче чаралардан кайсысы артык?  
1) килеш кушымчалары
2) фигыль формалары
3) бәйлекләр, бәйлек сүзләр
4)	зат-сан кушымчалары

 5. Аныклаулы мөнәсәбәттә булган сүзләр ничек урнаша?
1)	иярүче сүз ияртүче сүздән алда
2)	иярүче сүз ияртүче сүздән соң
3)	урыны төрлечә

6. Җөмләнең структур үзәген тәшкил итүче иң әһәмиятле кисәкләр булып ... кисәкләр  санала. 

7. Сүзтезмәне тәшкил итүче компонентлар кайсы чара ярдәмендә  бәйләнешкә керә алмый?
1)	кушымчалар
2)	 бәйлекләр, бәйлек сүзләр
3)	  ияртүче теркәгечләр
4)	хәбәр итү интонациясе

8. Бер составлы җөмләдә кайсы кисәк кенә була?
1) ия
2) хәбәр
3) бер баш кисәк
4)	бер хәбәрлек

9. Бер составлы җөмләләрнең төрләрен күрсәтегез.
1)	фигыль җөмләләр, исем җөмләләр 
2)	исем җөмләләр, сыйфат җөмләләр
3)	фигыль җөмләләр, сыйфат җөмләләр
4)	фигыль җөмләләр, исем җөмләләр, сүз җөмләләр 

10. Гомуми үтәүчеле фигыль җөмләләрдә баш кисәк кайсы грамматик формада килә алмый?
1)	2 зат боерык фигыльнең берлеге
2)	2 зат шарт фигыльнең берлеге
3)	3 зат шарт фигыльнең күплеге
4)	-ып бул формалы фигыль

11. Боеру җөмлә ... интонациясе белән әйтелә.

12. Баш кисәкнең икесе дә кулланылган җөмлә ... җөмлә дип атала. 

13. Җөмләнең  баш кисәкләренә ... керә.

14. Төзелеше буенча иянең төрләрен билгеләгез.
1)	гади, катлаулы
2)	гади, катлаулы, тезмә
3)	гади, тезмә
4)	гади, кушма

15. Бер фигыль белән бирелгән хәбәрләр ... фигыль хәбәрләр була.

16. Тәмамлыкның төрләрен күрсәтегез.
1)	туры һәм кыек
2)	гади һәм катлаулы
3)	гади һәм тезмә
4)	туры һәм күчерелмә

17. Үзенә процесс турыдан-туры кагылган объектны белдерә торган иярчен кисәк ...  дип атала.

18. Мәгънәләре ягыннан хәлләр ничә төрле була?
1)	алты
2)	җиде
3)	сигез
4)	ун
 
19. Процессның яки билгенең булу-булмау урынын белдергән хәл кисәге  ... дип атала. 

20. Процессның яки билгенең булу-булмау максатын белдергән хәл кисәге ... дип атала. 

21. Процессның яки билгенең булу-булмау  шартын белдергән хәл кисәге ... дип атала. 

22. Җөмләнең берәр кисәген җөмлә ахырына чыгарып, өстәп әйтү күренеше ... дип атала.

23. Сөйләүченең сөйләм эчтәлегенә, төзелешенә һәм сөйләм обстановкасына мөнәсәбәтен  белдергән сүзләр ... дип атала.

24. Тиңдәш кисәкләрне үзара җыеп, берләштереп килгән сүз  ... була.

25. Җөмләнең төрен билгеләгез.
Кайчан кайттың? (Х.С.)
1)	җыйнак
2)	җәенке

26. Җәенке җөмләне табыгыз.
1)	Кошлар кайтты.
2)	Нигә капка ачык тора? 
3)	Сәгать ике.
4)	Яңгыр ява.

27. Раслау җөмләне табыгыз.
1)	Безнең өчен бу сорау — сорау түгел. (М. Мәһдиев)
2)	Су тирәнәя төште. (М. Әмир)
3)	Ат карышмады. (М. Әмир)
4)	Әбине һич онытасым юк. (Ф. Хөсни)

28. Оештыручы үзәгенә карап, җөмләләрнең төрен билгеләгез.
Ап-аяз  бер яз көнендә кырда йөрдем көн буе (Ш.Бабич). 
1) бер составлы
2)	ике составлы

29. Атау җөмләне сайлап алыгыз.
1)Сагындым, бик сагындым сине, Туган ил! (Г. Кутуй)
2) Эзләр.... Алар, чыннан да, ниләр генә сөйләми (Г. Хәсәнов)
3) Туган җир! Аның нәрсә икәнлеге аерылгач беленә (Ә. Баянов)
4) Кич. Кече тирән күл (М. Әгъләмов)

30. Бер составлы гомуми үтәүчеле фигыль җөмләне табыгыз.
1)	Киемеңә карап каршы алалар, акылыңа карап озаталар. (Мәкаль)
2)	Идел буендагы талларга хәтле яфракларын коеп, сусызлыктан көйрәп утыралар (К.Нәҗми).
3)	Тауга карап тау булып булмый. (Мәкаль)
4)	Ләкин ул чакта инде миңа бик тә кыен булыр. (Г. Рәхим)

31. Аерып бирелгән җөмләнең төрен билгеләгез.
Әдәп! Әдәпнең төбе яхшы гадәт (Мәкаль).
1)	атау җөмлә
2)	күзаллаулы баш килеш
3)	өстәлмә
4)	ким җөмлә

32. Тулы җөмләне табыгыз.
1)	Яңгыр ява.
2)	Аларны күрдеңме?
3)	Тиз генә ашадым да чыктым.
4)	Бүген дә күренмәделәр.

33. Хәбәрне табыгыз.
Хәлим аның сөйләгән сүзләрен колагына җыеп торды (И. Гази).
1)	сөйләгән
2)	җыеп 
3)	торды
4)	колагына җыеп торды

34. Аергыч кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Тизрәк уйлагыз да гариза языгыз («Казан Утлары»).
2) Галинең безгә киләсе бар.
3) Бу авылны Зәңгәр Чишмә дип атыйлар (Г. Ибраһимов).
4) Җиденче яшемдә мине мәктәпкә бирделәр (Ф. Әмирхан).

35. Урын хәле кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Йорт алдына матур итеп эскәмияләр ясап куйганнар (М. Насыйбуллин)
2) Абыйдан хат килде.
3) Синең бу эшең мактауга лаек.
4) Кесәңдәге хатны төшереп калдырма. 

36. Күләм хәле кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Ул — рухи яктан шактый көчле кеше (Сөйләмнән).
2) Саснага барып җиткәнмен (Г. Тукай).
3) Соңга калган өчен ул шелтәгә эләкте (И. Гази).
4) Үз гомерендә күп изгелекләр эшләде Миргали Сабирга (М. Әмир).

37. Кире хәл кайсы җөмләдә кулланыла?
1)	Күпме көтеп тә, аны очрата алмадым (С. Рәфыйков).
2)	Алар бик тырышып эшлиләр.
3)	Эшлим янып, җиң сызганып, илемне яратканга (Җыр).
4)	Капка төбендә суыктан таптанып торулар булмады түгел, булды (Ә. Еники).

38. Эндәш сүз кайсы җөмләдә кулланыла?
1) Җырларым, сез шытып йөрәгемдә
Ил кырында чәчәк атыгыз! (М. Җәлил).
2) Нихәл!
3) Күрәсең, хәлемне аңлап, әнинең йөрәге әрнегән булса кирәк (А. Расих).
4) Сиңа миннән киңәш шул (Г. Тукай).

39. Аерып бирелгән сүз кайсы җөмлә кисәге булып килә?
Кайтып җитсәм, бер туйганчы елыйм сиңа ятып, яшел чирәмем! (С.Сөләйманова). 
1)	вакыт хәле
2)	рәвеш хәле
3)	күләм хәле
4)	хәбәр

40. Билгеләмәгә туры килгән җөмләне табыгыз. 
Гади, хикәя, гадәти, раслау,  бер составлы исем, җәенке, тулы җөмлә.
1) Ишектән самаварын күтәреп, киленчәк керде (Г. Ибраһимов).
2) Безнең өйдә җылы, рәхәт (Р. Хафизова).
3) Яраткан бер гадәте бар иде бу кызның (Л. Ихсанова).
4) Әби безне авыл чыкканчы озата барды (Р. Хафизова).

Әдәбият

1.	Алпаров Г. Сайланма хезмәтләр. татар грамматикасы һәм гомуми тел белеме мәсьәләләре / Г. Алпаров. – Казан: К.Якуп исем. китап фабр., 1945. – 329б.
2.	Асылгәрәев Ш.Н. Татар сөйләменең синтагмаларга бүленеше: Эксперименталь-фонетик тикшерү:Филол. фән. канд...дис./ Ш.Н. Асылгәрәев . – Казан, 1968.
3.	Билялова А.А. Вариантность и факультативность в татарском языке (в сопоставлении с русским и английским языками). Автореф. дисс. канд филол. наук /А.А.Билялова.  -  Казань, 2004. - 18 с.
4.	Вәлиди Җ. Татар теленең грамматикасы / Җ.Вәлиди. — Казан, 1919. — 145 б.
5.	Гадельшин Л.С. Инфинитивная форма глагола в современнном татарском литературном языке: Автрореф. дис…. канд. филол. наук./ Л.С. Гадельшин — Казань, 1983. 
6.	Галлямов Ф.Г. Татар теле дәресләрендә синтаксис һәм пунктацион анализ. (Методик күрсәтмәләр) /Ф.Г. Галлямов. – Алабуга: Яр Чаллы типографисе, 1996. – 30 б.
7.	Галлямов Ф.Г. Татар телендә эллиптик җөмләләр /Ф.Г. Галлямов // Фән һәм мәктәп. — 1999. — №7/8. — Б. 141-143.
8.	Галлямов Ф.Г. Татар телендә сыйфат фигыльле аергыч конструкцияләр /Ф.Г. Галлямов // Милли Мәдәният. — 2002. — №2. — Б. 75-78.
9.	Галлямов Ф. Г. Повторы в современном татарском  языке /Ф.Г. Галлямов. — Казань: Школа, 2003. — 143 с.
10.	Галлямов Ф.Г.  Кушма җөмләләрне чагыштырып өйрәтү /Ф.Г. Галлямов // Мәгариф, — 2002. — №9. Б. 12-14.
11.	Галлямов Ф.Г. Синтаксис простого осложненного предложения в татарском языке. – Казань:Изд-во Кана. ун-та, 2006. – 292 с.
12.	Грамматические исследования: функционально-стилистический аспект. Морфология. Словообразование. Синтаксис. – М.: Наука, 1991. – 247 с.
13.	Зәкиев М.З. Җөмләнең дүртенче иярчен кисәге – аныклагыч / М.З. Зәкиев // Совет мәктәбе, 1962. - №9. – Б.32-35.
14.	Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле. Синтаксис / М.З. Зәкиев. – Казан: КДПИ, 1974. – 335 б.
15.	Зәкиев М.З. Хәзерге татар әдәби теле синтаксисы һәм пунктуациясе / М.З. Зәкиев.  – Казан: Тат. китап нәшр., 1984. – 256 б.
16.	Закиев М.З. Проблемы структуры простого предложения татарского языка / М.З. Закиев. – Казань: Изд-во КГПИ, 1987. – 102 с.
17.	Зәкиев М.З. Татар синтаксисы: Югары уку йортлары өчен д-лек / М.З. Зәкиев. – Казан: Мәгариф, 2008. – 399 б.
18.	Ибраһимов Г. Татар нәхүе. 5 нче басма / Г.Ибраһимов– Казан:Сабах, 1919. – 52 б.
19.	Ибраһимов С.М.  Татар телендә аналитик төзелмәләр /С.М. Ибраһимов . – Казан:КДУ, 1964. – 131 б.
20.	Ибраһимов С.М. татар телендә синтаксик синонимнар /С.М. Ибраһимов. – Казан: КДУ, 1976. – 168 б.
21.	Ибраһимов С.М. Синтаксик стилистика /С.М. Ибраһимов. —  Казан: КДУ, 1989. — 150 б.
22.	Ибрагимова Э.Р. Парадигмы простого предложения в татарском языке (в сопоставлении с аналогичными парадигмами русского языка). Автореф. дисс. канд филол. наук /Э.Р.Ибрагимова  – Казань, 1999. – 18 с.
23.	Кашапов М.Татар телендә синтаксик анализ төрләре / М.Кашапов, Р. Сәгъдиева. – Казан, 2000. — 40 б. 
24.	Кашапов М.Х. Татар теле синтаксисыннан лекцияләр/ М.Х.Кашапов.  —Казан: Gumanitariya, 2003. – 168 с.
25.	Курбатов Х. Татар теленең синтаксис һәм стилистика мәсьәләләре / Х.Курбатов. — Казан, . — 1956. 
26.	Мифтахова И.Г. Хәзерге татар әдәби теле синтаксисы. Методик кулланма./ И.Г.  Мифтахова. — Казан: КГУ, 2001. — 22 б.
27.	Набиуллина Г.А. Отражение синтаксических особенностей разговорной речи в пословицах / Г.А. Набиуллина //	Язык и этнос. Материалы Первой выездной академической школы для молодых лингвистов-преподавателей вузов РФ. — Казань: Школа, 2002. — С. 216-218.
28.	Нәбиуллина Г.Ә. Мәкальләрнең синтаксик үзенчәлекләре (гади җөмлә) / Г.Ә. Нәбиуллина //	М. Казембек и отечественное востоковедение. Доклады и сообщения научной конференции. — Казань: КГУ, 2001. — С. 263-268.
29.	Нәбиуллина Г.Ә.  Татар мәкальләрендә номинатив җөмләләр  / Г.Ә.Нәбиуллина //	Казан дәүләт университеты татар филологиясе һәм тарихы факультеты укытучыларының фәнни язмалары. — Казан: РПФ «Гарт», 2002. — 202-208 б.
30.	Нәбиуллина Г.А. Татар теленнән тестлар. Синтаксис / Г.Ә. Нәбиуллина. — Казан,  2005. — 46 б.
31.	Нәбиуллина Г.А. Кушма җөмләләрне билгеләү / Г.Ә. Нәбиуллина // Мәгариф. 2006. — №2. — 23-24 б.
32.	Нәбиуллина Г.Ә. Поэзиядә номинатив җөмләләрнең мәгънәви-стилистик кулланылыш үзенчәлекләре /Г.Ә.Нәбиуллина //Фәнни язмалар. 2007. — Казань: КГУ, 2008. -— 216-221 б.
33.	Нәбиуллина Г.Ә. Синтаксик белемнәрне тикшерү чарасы буларак тестлар технологиясе / Г.Ә.Нәбиуллина // Фән һәм тел. – 2009. -№2 (41). – 47-49б.
34.	Нәбиуллина Г.Ә. Тиңдәш кисәкләрне тикшерүнең кайбер мәсьәләләре /Г.Ә.Нәбиуллина // Cинтаксические конструкции: Сборник научных статей.  – Казань: Изд. Центр КГУКИ, 2009. – 98-103 б.
35.	Сабиров К.С. Татар телендә тыныш билгеләре /К.С.Сабиров. — Казан, 1956. — 182 б.
36.	Сагдиева Р.К. Аффиксы как средства  выражения конретизизующих отношений в татарском языке: Автореф. дисс. канд филол. наук. /Р.К.Сагдиева. – Казань, 2000. – 21 с.
37.	Сагитов  М.А. Структурно-семантические типы безличных предложении в современном татарском литературном языке: Автореф. дис... канд. филол. наук / М.А. Сагитов. – Казан, 1964. – 31с.
38.	Садыкова А.Г. Сопоставительно-типологические исследования именных композитов в разносистемных языках (на материале татарского и английского языков): Автореф. дисс. канд филол. наук.  / А.Г. Садыкова. – Казань, 1992. – 20 с.
39.	Сайкин Ш.Р. Синтаксик төзелмәләрнең аерымлануы, аның кыен очраклары /Ш.Р.Сайкин. – Казан: Тат. китап нәшр., 1980. – 159б.
40.	Сафиуллина Ф.С. Соотношение актуального и грамматического членения предложения и словорасположение в татарском языке /Ф.С.Сафиуллина // Татар тел белеме мәсьәләләре. Китап 5. – Казань: КДУ нәшр., 1972. – 43-85 б.
41.	Сафиуллина Ф.С. Татар телендә сүз тәртибе /Ф.С. Сафиуллина. – Казан, 1974. —150б.
42.	Сафиуллина Ф.С. Диалектный  синтаксис и синтаксис разговорной речи /Ф.С. Сафиуллина  // Советская тюркология. — 1978. — №4. — С.63-71
43.	Сафиуллина Ф.С. Синтаксис татарской разговорной речи / Ф.С. Сафиуллина. — Казань: КГУ, 1978. — 254 с.
44.	Сафиуллина Ф.С. Сүз иясе белән йөри / Ф.С.Сафиуллина. — Казан: Тат. китап нәшр., 1985. — 166 б.
45.	Сафиуллина Ф.С. Татар телендә тыныш билгеләре: Белешмә / Ф.С. Сафиуллина, С.М.Ибраһимов, Э.Х.  Вафина. — Казан, 1985. — 62 б.
46.	Сафиуллина Ф.С.  Җөмләнең гомуми кисәкләре – детерминантлар турында / Ф.С. Сафиуллина  // Совет мәктәбе, 1988. - №5 – 24-26 б.
47.	Сафиуллина Ф.С. Развитие синтаксического строя татарского литературного языка в советский период (простое предложение) /Ф.С. Сафиуллина . – Казань: КГУ, 1990. – 230с. 
48.	Сафиуллина Ф.С. Текст төзелеше: Югары уку йортлары өчен дәреслек-кулланма / Ф.С. Сафиуллина. — Казан, 1993. — 263б.
49.	Сафиуллина Ф.С. Хәзерге татар әдәби теле / Ф.С. Сафиуллина, М.З. Зәкиев. — Казан: Мәгариф, 1994. — 318 б.
50.	Сафиуллина Ф.С. Татар теле. 11 нче сыйныф / Ф.С. Сафиуллина, С.М. Ибраһимов. — Казан: Мәгариф, 1997. — 189 б.
51.	Сафиуллина Ф.С. Развитие синтаксического строя татарского литературного языка (XX век): Дис. в виде научного доклада... докт. филол. наук /Ф.С. Сафиуллина. -  Казань, 2000. – 116с.
52.	Сафиуллина Ф.С. Тыныш билгеләрен куюдагы үзгәрешләр /Ф.С. Сафиуллина // Татар теле, әдәбияты, тарихы – үткәне һәм бүгенгесе. – Казан:КДУ нәшр., 2000. –  285-304б.
53.	Сафиуллина Ф.С. Хәзерге татар әдәби теле. Күнегүләр. Югары һәм урта уку йортлары өчен /Ф.С. Сафиуллина. — Казан: Мәгариф, 2002. — 343 б. 
54.	Сафиуллина Ф.С. Хәзерге татар әдәби теле /Ф.С. Сафиуллина, М.З. Зәкиев. — Казан: Мәгариф, 2002. — 406 б.
55.	Сафиуллина Ф.С. Хәзерге татар әдәби теле синтаксисы. Методик кулланма /Ф.С. Сафиуллина, М.З. Зәкиев. — Казан, КГУ, 2002. — 31 б.
56.	Ситдикова Ф.Б. Способы передачи имплицитной информации в татарском литературном языке: Автореф. дисс. канд филол. наук. – / Ф.Б. Ситдикова Казань, 2007. – 19 с.
57.	Cинтаксические конструкции: Сборник научных статей / Отв. ред. Ф.С.Хакимзянов. – Казань: Изд. Центр КГУКИ, 2009. – 172 с.
58.	Татар телендә тыныш билгеләре: Белешмә / Төзүчеләре Ф.С. Сафиуллина, С.М.Ибраһимов. – Казан: Мәгариф, 2004. - 47б.
59.	Татар грамматикасы. Өч томда. Зәкиев М.З. Синтаксис. Т.III. – М.: Инсан; Казан:Фикер, 1999. – 510 б.
60.	Татарская грамматика. Т.III. Синтаксис. — Казань, 1995. — 576 с.
61.	Фидаева Л.И. Синтагматические отношения лексических единиц русского и татарского языков: Учеб. пособие /Л.И. Фидаева, Р.А. Юсупов. – Казань, 2002. – 179 с. 
62.	Хангилдин В.Н. Татар теле грамматикасы / В.Н.Хангилдин. — Казан, 1959. — 644 б. 
63.	Хангилдин В.Н. Татар теле культурасының кайбер мәсьәләләре  / В.Н.Хангилдин. — Казан, 1976.
64.	Шәкүрова М.М. Нокта тездем бер-бер артлы... / М.М. Шәкүрова, Ф.С. Хәкимҗан // Татар дәүләт гуманитар институтының гыйльми язмалары. - №9. – Казан:ТДГИ нәшр., 2001. – 105-118б.
65.	Шайхиева Г.М. Коммуникативно-прагматические аспекты обращения (на материале татарского языка): Автореф. дисс. канд филол. наук / Г.М.Шайхиева. –  Казань, 1999. – 22с.
66.	Янсаева Л. А. Диалектный синтаксис татарского языка (простое предложение). Автореф. дисс. канд филол. наук / Л.А.Янсаева - Казань, 2008. - 23с.

Эчтәлек

Беренче бүлек 
1.1.Сөйләм һәм җөмлә....................................................................................3
Синтаксик берәмлекләр турында гомуми төшенчә.........................................3
1.2. Cинтаксик бәйләнеш төрләре.................................................................5
Сүзтезмә...........................................................................................................13
1.3. Җөмләнең синтагматик кисәкләргә бүленеше...................................20
Белемнәрне тикшерү өчен сораулар..............................................................22 
Икенче бүлек 
2.1.Җөмләнең грамматик кисәкләргә бүленеше.......................................23
Җөмләнең баш кисәкләре...............................................................................24
Ия һәм аның белдерелүе................................................................................25
Хәбәр һәм аның белдерелүе..........................................................................27
Ия белән хәбәрнең җөмләдәге урыннары.....................................................33
Ия белән хәбәрнең ярашуы............................................................................35
Ия белән хәбәр арасына сызык кую очраклары............................................36 
Иярчен кисәкләр...............................................................................................41
Аергыч һәм аның белдерелүе.........................................................................42
Тәмамлык һәм аның белдерелүе...................................................................43
Хәлләр һәм аларның белдерелүе..................................................................44   
 Аныклагыч һәм аның белдерелүе.................................................................47                  
Модаль кисәкләр.............................................................................................49
2.2. Җөмләне катлауландыручы кисәкләр 
Тиңдәш кисәкләр..............................................................................................54
Аерымланган иярчен кисәкләр.......................................................................58
Җөмләдә сүз тәртибе......................................................................................62
Җөмләнең актуаль кисәкләргә бүленеше......................................................66
2.3. Экспрессив синтаксик төзелмәләр
Күзаллаулы баш килешле әйләнмәләр.........................................................68
Өстәлмәләр......................................................................................................69
Керешмәләр.....................................................................................................70
Парцелляцияләнгән төзелмәләр....................................................................72
Белемнәрне тикшерү өчен сораулар..............................................................73
Өченче бүлек. Җөмлә төрләре
Әйтү максаты буенча җөмлә төрләре............................................................75
Раслау һәм инкяр җөмләләр...........................................................................77
Бер составлы һәм ике составлы җөмләләр..................................................79
Тулы һәм ким җөмләләр..................................................................................84
Җыйнак һәм җәенке җөмләләр.......................................................................88
Гади һәм кушма җөмләләр..............................................................................89
Гади җөмләгә синтаксик анализ ясау тәртибе...............................................93
Белемнәрне тикшерү өчен сораулар, күнегүләр  һәм тестлар....................93
Гади җөмлә синтаксисын кабатлау өчен контроль тестлар...............102
Әдәбият..........................................................................................................115