Ә.Ш.Юсупова, Г.Ә.Нәбиуллина, 
Э.Н.Денмөхәммәтова, Г.Р. Мөгътәсимова  

Татар теленнән практикум
Гомуми мәгълүмат, күнегүләр, коммуникатив биремнәр, контроль тестлар

Казан — 2009

Эчтәлек

Беренче бүлек. Татар теле турында гомуми мәгълүмат
Икенче бүлек. Күнегүләр. Биремнәр
Фонетика. Орфография.
Лексикология
Сүзьясалышы
Морфология
Синтаксис  һәм пунктуация.
Текстлар 
Өченче бүлек. Теоретик материалны кабатлау өчен сораулар
Контроль тестлар
Дүртенче бүлек.  Сөйләм телен үстерү
Сөйләм этикеты формалары
Бишенче бүлек. Татар теле -  таблицаларда

БЕРЕНЧЕ БҮЛЕК
Татар теле турында гомуми мәгълүмат

ФОНЕТИКА
Фонетика турында төшенчә. Сөйләм авазлары. Сөйләм органнары. Авазларның ясалышы. Сузык һәм тартык авазлар, алар арасындагы аерма.
Сузык авазларның саны һәм составы. Рәт гармониясе, ирен гармониясе /Сингармонизм законы/. Сузыкларның кыскаруы /редукция/.
Дифтонглар. Татар телендә аларның үзенчәлеге. Язуда бирелеше.
Тартык авазлар. Аларның саны һәм составы. Тартык авазларны төркемләү. Яңгырау һәм саңгырау тартыклар, «к», «г», «в», хәрефләре белән бирелә торган тартыкларның үзенчәлекләре. Сөйләмдә тартыкларның үзгәреше, охшашлануы.
Интонация, аның төрләре. Иҗек. Татар телендә иҗек калыплары. Басым. Татар телендә сүз басымының урыны. Басым соңгы иҗеккә төшми торган очраклар. 
Орфоэпия һәм орфография. Татар телендә орфографик принциплар. Авазларны язуда күрсәтү. Алфавит. «ъ» һәм «ь» хәрефләренең дөрес язылышы.
Графика. Татар халкында язу тарихы.

ЛЕКСИКА
Лексика. Телнең сүзлек составы турында төшенчә. Сүзнең мәгънәсе.
Бер мәгънәле һәм күп мәгънәле сүзләр. Сүзләрнең туры һәм күчерелмә мәгънәләре. Омонимнар, аларның төрләре. Күп мәгънәле сүзләр һәм омонимнар. Антонимнар. Синонимнар.
Килеп чыгышы буенча татар теленең сүзлек составы: төрки-татар сүзләре, гарәп-фарсы, рус һәм европа телләреннән кергән алынмалар.
Кулланылыш сферасы ягыннан татар теленең сүзлек составы һәм аның үзгәрүе: тарихи сүзләр, архаизмнар һәм неологизмнар. Гомумкулланылыштагы сүзләр. Профессионализмнар. Диалектизмнар. Татар теленең диалектлары.
Татар телендә фразеологик әйтелмәләр.
Лексикография. Сүзлекләрнең төрләре: аңлатмалы һәм телара сүзлекләр. 
Ономастика. Аның тармаклары. 

СҮЗ   ЯСАЛЫШЫ
Сүз төзелеше турында төшенчә.
Сүзнең мәгънәле кисәкләре. Тамыр һәм кушымча.
Ясагыч һәм мөнәсәбәт белдерүче (модальлек белдерүче һәм бәйләгеч) кушымчалар. Аларның сүзгә ялгану тәртибе. Кушымчаларның вариантлары.
Тамыр һәм нигез. Сүзнең нигезе. Сүз ясалышы ысуллары. Сүзләрнең аваз составын үзгәртү.
Ясалышы ягыннан сүз төрләре.
Ясалма һәм кушма сүзләр.
Кушма сүзләрнең саф, кушма, парлы һәм тезмә төрләре.
Сүзләрнең мәгънәсен үзгәртү. Сүзләрне бер сүз төркеменнән икенчесенә күчерү (конверсия). Сүзләрне кыскарту.

МОРФОЛОГИЯ
Тел гыйлеменең морфология тармагы. Аның өйрәнү объекты, төркемнәре турында төшенчә. Татар телендә сүзләрне төркемнәргә бүлү.
Мөстәкыйль сүз төркемнәре /исем, сыйфат, сан, алмашлык, фигыль, рәвеш, аваз ияртемнәре/. Бәйләгечләр /теркәгеч, бәйлек/ Модаль сүз төркемнәре /хәбәрлек сүзләр, кисәкчә, ымлык/. Ымлыклар һәм аваз ияртемнәре.
Грамматик мәгънә һәм грамматик чара.

ИСЕМ
Исемнең мәгънәсе һәм грамматик билгеләре. Ялгызлык һәм уртаклык исемнәр. Исемнең сан, килеш, тартым белән төрләнеше. Исем ясалышы.
Исемнәрнең берлек һәм күплек саны. Исемнәрнең килеш белән төрләнеше. Исемнәрнең тартым белән төрләнеше. Тартымлы исемнәрнең килеш белән төрләнеше.
Сан, тартым һәм килеш кушымчаларын куллануда стилистик төрлелек.
Сүзгә исем ясагыч кушымча ялгану. Фамилия ясаучы кушымчалар. Исемнәрнең җөмләдә кулланылышы.

СЫЙФАТ
Сыйфатның грамматик билгеләре. Асыл һәм нисби сыйфатлар.
Сыйфат һәм сыйфатланмыш.
Сыйфат дәрәҗәләре /гади, чагыштыру, артыклык, кимлек/. Сыйфатларның исемләшүе.
Сыйфат ясалышы.
Сыйфатларның җөмләдә кулланылышы.

САН
Сан турында гомуми төшенчә. Сан һәм саналмыш.
Сан төркемчәләре: микъдар саны, тәртип, бүлем, чама, җыю саннары. 
Санның ясалышы. Саннарның дөрес язылышы. Саннарның җөмләдә кулланылышы.

АЛМАШЛЫК
Алмашлык турында гомуми төшенчә. Нинди сүз төркемен алыштырып килүенә карап, алмашлыкларның төрләре: исем, сыйфат, рәвеш алмашлыклары. Алмашлыкның төркемчәләре.
Алмашлыкның ясалышы һәм дөрес язылышы. Алмашлыкларның җөмләдә кулланылышы.

ФИГЫЛЬ
Фигыльгә гомуми характеристика. Аның барлык-юклык төрләре, зат-сан, заман белән төрләнеше. Фигыль төркемчәләре. Фигыль юнәлешләре: төп, төшем, кайтым, йөкләтү, уртаклык. Фигыльдә дәрәҗә белдерү.
Затланышлы фигыль формалары /хикәя, боерык, шарт, теләк/ һәм затланышсыз фигыльләр /сыйфат фигыль, хәл фигыль, исем фигыль, инфинитив/.
Хикәя фигыльнең заман формалары.
Сыйфат фигыльнең заман формалары. Сыйфатка һәм фигыльгә хас үзенчәлекләре.
Исем фигыльнең исемгә һәм фигыльгә хас үзенчәлекләр.
Хәл фигыльнең төрләре һәм кулланылыш үзенчәлекләре.
Ярдәмче фигыльләр. Фигыльләрнең ясалышы. Фигыльләрнең җөмләдә кулланылышы.

РӘВЕШ
Рәвеш турында төшенчә. Аның лексик-семантик, морфологик синтаксик билгеләре. Рәвеш төркемчәләре. Билге һәм хәл рәвешләре. Рәвешнең ясалышы.
Сыйфат һәм рәвеш өчен уртак һәм аермалы яклар.

АВАЗ ИЯРТЕМНӘРЕ
Мөстәкыйль сүз төркеме буларак аваз ияртемнәре. Аларның үзенчәлеге.

ЯРДӘМЛЕК  СҮЗ  ТӨРКЕМНӘРЕ
Теркәгечләр. 
Аларның функциясе.
Теркәгечләрнең төркемчәләре.
Теркәгеч сүзләр. Аларның үзенчәлеге.
Бәйлек һәм бәйлек сүзләр. Үзләреннән алда килгән сүзләрнең нинди килештә булуын таләп итүдән чыгып, бәйлекләрнең төркемчәләре.
Кисәкчәләр һәм аларның төркемчәләре.
Кисәкчәләрнең дөрес язылышы.
Хәбәрлек сүзләр турында төшенчә.
Ымлык.
СИНТАКСИС
Синтаксисның өйрәнү объекты.
Төп синтаксик берәмлекләр сүзтезмә, җөмлә, текст.
Җөмләдә сүзләр бәйләнеше: тезүле һәм ияртүле бәйләнеш. Тезүле бәйләнешне белдерүче чаралар. Ияртүле бәйләнешне белдерүче чаралар. Хәбәрлекле, ачыклаулы, аныклаулы мөнәсәбәт.
Сүзтезмә.  Сүзтезмәләрнең төрләре.

ГАДИ  ҖӨМЛӘ
Әйтү максатыннан чыгып җөмлә төрләре: хикәя, сорау һәм боеру җөмләләр. Тойгылы җөмлә.
Җөмләдә сүзләр бәйләнеше һәм аны белдерүче чаралар. Тезүле һәм ияртүле бәйләнеш. Җөмләдә сүзләр тәртибе. Логик басым.
Җөмләнең баш кисәкләре. Ия белән хәбәрнең төрләре. Ия белән хәбәрнең ярашуы.
Җөмләнең иярчен кисәкләре.
Иярчен кисәкләрнең төрләре: аергыч, тәмамлык, хәл кисәкләр, аныклагыч. Туры һәм кыек тәмамлыклар. Хәл кисәкләрнең мәгънә ягыннан төрләре.
Модаль кисәкләр: эндәш һәм кереш сүзләр. Аларның җөмләдәге урыны. Алар янында тыныш билгеләре.
Бер составлы (атау, фигыль, сүз) һәм ике составлы җөмләләр.
Тулы һәм ким җөмләләр.
Җөмләдә тиңдәш кисәкләр, алар янында тыныш билгеләре.
Аерымланган кисәкләр. Җөмләдә иярчен кисәкләрнең аерымлануы, алар янында тыныш билгеләре.
Җөмләдә сүз тәртибе: туры һәм кире (инверсия).

КУШМА  ҖӨМЛӘ
Кушма җөмлә турында гомуми төшенчә. Кушма җөмлә төрләре.
Тезмә кушма җөмлә. Теркәгечле һәм теркәгечсез тезмә кушма җөмлә. Алар янында тыныш билгеләре.
Иярченле кушма җөмләләр. Баш һәм иярчен җөмлә. Иярчен җөмләләрнең төзелеше һәм мәгънә ягыннан төрләре. Бәйләүче чараның төренә карап, татар телендә иярчен җөмләләр: аналитик һәм синтетик төзелешле иярчен җөмләләр.
Катлаулы төзелмәләр: күп иярченле кушма җөмләләр һәм аның төрләре, катнаш кушма җөмләләр.
Текст синтаксисы. Текстның бөтенлеге. Тезем.
Чит сөйләмле текст. Туры сөйләм. Кыек сөйләм. Уртак сөйләм. Татар телендә тыныш билгеләре.

СТИЛИСТИКА
Әдәби сөйләм һәм аның төрләре. Сөйләм стиленең төрләре һәм үзенчәлекләре: әдәби, публицистик, фәнни, рәсми, сөйләмә стильләр.
Стилистиканың нигезе буларак синонимия: тулы, мәгънәви һәм стилистик синонимнар. Синтетик һәм аналитик җөмләләрнең синонимлыгы.
Сөйләм культурасы. Сөйләм төгәл булсын. Сүз тәртибе һәм сөйләм төгәллеге. Сөйләмнең аңлаешлы, саф, җыйнак, аһәңле булуына ирешү.
Тел - иҗтимагый күренеш. Тел үсеше турында гомуми мәгълүмат. Татар әдәби теленең үсеше: гомумтөрки әдәби тел, борынгы төрки тел, иске төрки тел, гомуми иске төрки тел, иске татар әдәби теле, татар милли язма әдәби теле, хәзерге татар әдәби теле.
Ике теллелек. Хәзерге татар әдәби теленең үсеш үзенчәлекләре.

СҮЗГӘ ФОНЕТИК АНАЛИЗ ЯСАУ ТӘРТИБЕ
 Сүзне иҗекләргә таркатырга, басымын күрсәтергә.
 Сүздә аваз һәм хәреф санын билгеләргә.
 Авазларны һәм хәрефләрне рәттән санап чыгарга.
 Сузык авазларны рәттән санап чыгарга, әйтелешләрен билгеләп (рәте, иренләшү-иренләшмәү), сүзнең сингармонизм законына буйсыну-буйсынмавын ачыкларга.
Тартык авазларны рәттән санап чыгарга һәм әйтелешлә
рен билгеләргә (яңгырау-саңгырау, каты әйтелешлеме  - 
нечкә әйтелешлеме).
Аваз һәм хәрефнең бер-берсенә туры килмәгән очракларын билгеләргә һәм аңлатырга.

СҮЗ  ТӨРКЕМНӘРЕНӘ  МОРФОЛОГИК АНАЛИЗ  ЯСАУ  ТӘРТИБЕ
Исемгә морфологик анализ
Ялгызлык яки уртаклык исеме.
Ясалышы.
Берлектә яки күплектә булуы.
Тартым белән төрләнгән булса, аның заты-саны.
        Килеше.
Сыйфатка морфологик анализ
Сыйфатның ясалышы, төре.
Сыйфатланмышны билгеләү.
Дәрәҗәсе.
Рәвешкә морфологик анализ
Рәвешнең төркемчәсе.
Ясалышы.
Ачыклаган сүзе.
Алмашлыкка морфологик анализ
Алмашлыкның төркемчесе.
Ясалышы.
Төрләнсә, нәрсә белән төрләнүе.
Санга морфологик анализ
Санның төркемчәсе.
Ясалышы.
Төрләнгән булса, нәрсә белән төрләнгән.
Фигыльгә морфологик анализ
Фигыльнең төркемчәсе.
Ясалышы.
Саны.
Барлык-юклыкны билгеләү.
Зат белән төрләнгән булса, заты.
Заман белән төрләнгән булса, заманы.

СҮЗТЕЗМӘГӘ АНАЛИЗ ЯСАУ ТӘРТИБЕ
Сүзтезмәнең төзелеше: гади яки катлаулы булуы билгеләнә.
Иярүче һәм ияртүче сүзләрнең нинди сүз төркеме белән белдерелүенә карап, сүзтезмәнең төре билгеләнә.
Иярүче сүзне ияртүчегә бәйләүче чара билгеләнә.
Иярүче сүз белән ияртүче арасындагы мәгънә мөнәсәбәте
билгеләнә.

ГАДИ ҖӨМЛӘГӘ БИЛГЕЛӘМӘ БИРҮ ТӘРТИБЕ
Оештыручы үзәкнең санына карап, ике яки бер составлы җөмләләр билгеләнә.
Мәгънә тулылыгы өчен кирәк булган кисәкнең булу-булмавына карап, җөмләнең тулы яки ким булуы күрсәтелә.
Әйтү максатына карап җөмлә төре әйтелә.
Чынбарлыктагы күренешләрне раслау яки кире кагуына карап, раслау яки инкяр җөмлә күрсәтелә.
Иярчен кисәкнең булу-булмавына карап, җыйнак яки җәенке җөмләләр билгеләнә.
Аерым җөмлә кисәкләренә таркала алу яки алмавына карап, грамматик таркала һәм таркалмый торган төрләр күрсәтелә.
Җөмләдә тиңдәш яки аерымланган кисәкләр күрсәтелә.
Һәр җөмлә кисәге үзенә тиешле сызык белән сызыла:
	       ия
              хәбәр
                   аергыч
               тәмамлык 
               хәл
              аныклагыч
              эндәш сүзләр
             кереш сүзләр

КУШМА ҖӨМЛӘГӘ СИНТАКСИК АНАЛИЗ ТӘРТИБЕ
Хәбәрлекләр табыла һәм алар арасындагы мөнәсәбәт
билгеләнә (җөмләләр арасында ияртүле бәйләнеш булса, баш
җөмлә табыла).
Аерым компонентларның тезүле яки ияртүле бәйләнештә торган хәбәрлекләрнең чиге билгеләнә һәм бәйләүче чара күрсәтелә.
Җөмләнең схемасы төзелә.	
Җөмләгә билгеләмә бирелә.

ИКЕНЧЕ БҮЛЕК
Күнегүләр. Биремнәр

2.1. Фонетика. Орфография.

1. Күпнокталар урынына “Ъ” яисә “Ь” хәрефләрен куеп языгыз.

Тәк…дим, мәнфәгат…, иг…тибар, роял…, дөн…я, дәр…я, сәгат…, шигыр…, сәнгат…, бер…юлы, тугыз…еллык, күп…еллык, көн…як, пул…с, мөрәҗәгат…, гам..., бәгыр…, кәгаз…, тәнкыйт…, мәшгул…, һәр…яклап, асфал…т, мик…дар, шиг…ри, шагыйр…, ик…тисад, мәг…лүм, Дөб…яз, Ак…егет, җәмгыят…, дик…кат…, дәг…ва, гыйл…ми, с…езд, йөз…яшәр, мәг…рифәтче, мәкал…, мәшәкат..., җөр…әт итү, тәг…бир, тигез....яклы, табигат…, мәг…кул…, ниһаят.., волост…, бинокл…, стил…, шәфәк…., гаят…, фәкат..., Кор…ән, мәс…әлә, мәс…үл, Ях…я, п…еса, мәшрик..., бәг...зе, фәкат..., лөгат..., юн...сез, вәзгыят..., монафик..., кар...ера, ад...ютант, об...ект, суб...ект, тәкат..., шәл...яулык, таш...язма, мәг...шука, сөал..., яш...тәш, кул...яулык, кул...югыч, ук...яфрак, төн...як, буар...елан, бер...юлы.
 
2. ъ яисә ь билгесе бу сүзләргә нинди кагыйдә нигезендә куела? 

Ъ билгесе		аеру билгесе	
		[ъ], [ь] авазларын язуда белдерү өчен	
Ь билгесе		аеру билгесе	
		иҗекне нечкәртү өчен	
	5	авазны нечкәртү өчен	
1)	
1)	иг…лан
2)	кул…яулык
3)	ям…ле
4)	ик…рар итү
5)	мөстәкыйл…
6)	йөз…еллык
7)	шөгыл…ләнергә
8)	ал...пинист
9)	шәригат...
10)	төн…як
11)	июн…
12) җинаят… 
12)	вәг…дә, 
13)	гаяр...
14)	ун...еллык 
15)	вәгаз…
1)	
Истә тотыгыз: Кушма сүзләрдә икенче тамыр е, я хәрефләреннән башланса, аеру билгеләре  ь, ъ куела. Әгәр кушма сүзнең беренче тамыры калын булса - ъ, нечкә булса - ь куела. 

3. Күпнокталар урынына Х яисә Һ хәрефләрен куеп языгыз. Сүзләрнең мәгънәләрен аңлатыгыз.

Мө…әррир, мәш…үр, …өрмәт, мә…абәт, …алык, ә…әмият, …өкем, шә…си, …уҗалык, а…ыргы, җә…әннәм, бә…әс, …әлак, и…тирам, а…әң, и…тыяҗ, шө…рәт, и…тимал, ма…сус, и…ата, зәм...әрир, ми…нәт, җи…аз, мәр…әмәт, мә…рүм, мә…әббәт, да…и, мә…шәр, …әйкәл, нөс…ә, оҗма…, ру…и, рә…имле, җөм…үрият, …акимият, фати...а, …аләт, ….арап, пә...леван, …асият, …икмәт, җә…әт, …исапчы, …өнәр, …ава, …аман, …әвәс, …озурлык, гөна..., ...авалану, дә…шәт, зин…ар, мо....таҗлык, зи…ен, зә…әр, ил…ам, …осусый, …орафат, …әбәрдар, …әвеф, …ичшиксез, …ыянәт, …әйран, …әрәкәт, ә...ел, …әсрәт, иҗти…ад, ка…арман, шөб…ә, җәү…әр, …әвәскәр, …әлакәт, …өҗүм, …осусан, оҗма…, си…әт, фә…ем, солы…, бәр…ет, …өрлек, пө..тә, исла...., мә...кәмә, ...әрабә, тәсби..., я...үди, ...илаф, кә...вә, сә...рә, мөҗа...ид, ...өрәсән, али...ә, мә...әллә, ...әндәсә, ...арәм, мө...аҗир, шөб....әләнү, ба...адир, ...ирыс, ша...задә, имти...ан, мәз...әб, сә...әр.

4. Бирелгән кагыйдәләргә нигезләнеп, Җ, Й, Е, Ю, Я хәрефләренең дөрес язылышын истә калдырыгыз. Җ, Й, Е, Ю, Я хәрефләре кергән тагын нинди сүзләр беләсез?

җәй
җиләк
җимеш
җыен
җүләр
җыелма 
җисем 
җитез
җомга 
җил  җилбәзәк     җыр
	йөрәк
йөк
йөз
йокы
йомырка йомычка
йоткылык
йозак 
йолдыз
йөрү 
йола
	егет
егерме
ерак
ефәк
елан
елга
елмаю
ел 
	юан 
юкә
 ютәл
юрган
юл	ястык
ямьле             
яра
ябалак
яка
ягымлы
ягулык   
яшел
ярминкә
ялкын 
ярма	

                          [Җ]
Җөмләдән соң  и хәрефе килсә.
Өченче хәреф [й] булырга тиеш.
Димәк:  
Сүзнең икенче хәрефе, өченчесе [й], [я], [ю] булса, сүз башында җ хәрефе языла. 

                         [Й]
Икенче хәреф о, ө булса, сүз башында [й] языла. 

              [Е],  [Я],  [Ю]
Бу шартлар (1, 2) сакланмаса, сүз башында [е], [я], [ю] языла. 

5. Күпнокталар урынына Ж яисә Җ хәрефләрен куеп языгыз.

Ма…ара, …епшек, вө…дан, …әлләргә, …ирәбә, …илет, …авап, …айдак, …айлашу, …ентекле, …ан, ха…, …әймә, ху…алык, …әһәт, …омга, …итәкче, …ыелу, …итди, …имерек, ….илем, кал…а, ….илкендерү, мә...бүр, ...ор, ...иләк, ы....гыру, вы....ылдау, ...итештерү, бо...ыр, га....әп, га....из, ....аһил, ....айланма, әл....е-мөл....е, ....ыерчык, .....ән....ал, ....ыйнак, һө....үм, рән....ү, о...мах, мор...., мор...а, мог....иза, карал.....ым, ү....әт, зөбәр....әт, ...иткерү, ал....ыту, ба...а, ...гут, ....ираф, ....окей, ....әл, мохта...., а...гыру, а....даһа,  гө....елдәү, гө... килү,  ....улик, ...уылдау, мә....нүн, кәл...емә, мы....гу, ....етон, ...онглер, ....ария, шә....әрә, ....анвар, хан...а, ....әдвәл, ....әдитчелек, дәрә...ә, ...әлт, ....еназа, ....исем, һи...ри, пәрән....ә, имид...., та...., са....ин, картдри..., кин...ал.

6. Күпнокталар урынына тиешле Е яисә ЙО/Йө хәрефләрен куеп языгыз.

...гынты, ...мырка, ...дәргә, ...зтүбән, ...зем, ...кләмә, ...рык, ...марга, ...герме, ...лку, ...рт, ...гет, ...дрык, ...гу, ...зак, ...л, ...кы, ...лау, ...лдыз, ...лан, ...кларга, ...ла, ...рәк, ...фәк, ...мшак, ...гереш, ...герү, ...лга, ...зәргә, ...нчырга, ...лдам, ..з, ...лкылдау, ..зек, ...ткылык, ...лъязма, ...мык, ...рак, ...мгак, ...рагаю, ...гу, ...ш, ...тым, ...шаю, ... мыш.

 Бирелгән сүзләрне җөмләләрдә кулланыгыз: егу— йогу, йөкләү — йоклау, елкы— йолкы, ела— йола.

7. Күпнокталар урынына тиешле хәрефләрне куеп языгыз.

Кояш әллә нинди: инде сезне ...ылыта-...ылыта аптырадым, арыдым дигән кеби, зәг...ф... кенә нурларыны чәчеп, тирә-ягыны ...ылыта, йомшак кына итеп яктылыгыны тутыра. Ул инде, ...әйге көн кеби, башларыңнан миләреңне эретеп чыгарырлык булып мәр...әмәтсез кыланмый. Аның ...әзер шәфк...т...ле нуры мәр...әмәт...ле. Ул киң Кабан күле өстендә дә, элгәреге кеби, ялтыр-йолтыр иттереп, яш... батырның кылычыны уйнатуы кеби кыланмый. Аны да кызганган кеби, аны да киләчәк суыкларга чыдарга димләгән кеби, үзенең йомшак ...ылысы берлә кочаклап, елмая-елмая гына бә...илләшә, саубуллаша. Ул ...әзер, элгәреге кеби, агачларның яфракларында, алар матурлыгына көнләп, кыздырырга теләми. Ул аларның соры йөзләренә көлемсерәп карый, аларга дуслык ...аләмәте күрсәтә. ...ава да бүген тып-тын. Әллә ник...дәр очып йөри торган үрмәкүч ...епләре, ...илдән дә, эсседән дә курыкмаенча, әллә кая таба китәләр. Иске коймалар янындагы кызыл-кызыл «мар...алар» да бик ...аваланып кына кояшның ...ылысында рә...әтләнәләр, туйлар ясыйлар. Бөтен ...ава әллә нинди алма, кавын, карбыз, кабак исләре берлә тулган. Өйләрдән әллә нинди туклык исе чыга.
Кешеләрнең йөзләрендә эшлеклелек балкый (Г. Исхакый).

8. Сүзләрнең дөрес язылышын истә калдырыгыз.

Һава, һаман, һич, һәвас, һәлак, һөнәр, һөҗүм,  целлофан, цемент, цензура, цилиндр, цитата, цифр, чабак, чабата, чабу, чагу, чайкалу, чакрым, чак-чак, чал, чамасыз, чандыр, чиновник, чират, чияләнү, чумгалак,  чәнечкеле, чүлмәкче, чемпион,  щетка, щит, кабак, кабарту, кабель, кабер, кабинет, кавалерия,  кадерлем, казакъ, казино,  календарь, калфак, камин, канунлашкан, карнавал, карп, кисенте, кол, күренү,  куртка, кукуруз, вагон, ваемсыз, ваза, вакса, вакыт, валчык, валюта, Ватан, вафля, вәсвәсә, вөҗдан.

9. Тиешле хәрефләрне куеп языгыз.  Сүзләрнең әйтелеш һәм язылыш арасындагы мөнәсәбәтен аңлатыгыз. 

Иш(а/ә)р(а/ә), г(а/ә)л(а/ә)мәт, в(а/ә)к(а/ә)ләт, з(а/ә)в(ы/е)к, сәл(а/ә)мәтлек, мәк(а/ә)лә, к(а/ә)н(а/ә)г(а/ә)ть, к(а/ә)ләм, мөл(а/ә)ем, иш(а/ә)рә, мәг(а/ә)риф, г(а/ә)дәти, х(а/ә)йран, шәфк(а/ә)ть, ид(а/ә)рә, к(а/ә)нәфер, хәбәрд(а/ә)р, хәр(а/ә)бә, хәр(а/ә)м, х(а/ә)сиятле, к(а/ә)рдәш, дуст(а/ә)нә, сәг(а/ә)дәт, кин(а/ә)я, н(а/ә)з(а/ә)к(а/ә)т, тәг(а/ә)м, тәг(а/ә)ен, сәмр(у/ү)г, мәшг(у/ү)ль, к(о/ө)дрәт, г(о/ө)зер, г(о/ө)наһ, г(о/ө)мер, м(о/ө)гтәбәр, г(о/ө)муми, г(о/ө)реф-г(а/ә)дәт, м(о/ө)г(а/ә)ллим, нарас(ый/и), инк(ый/и)лаб, к(ый/и)яфәт, г(ый/и)брәт, тәүф(ый/и)к, мант(ый/и)к, г(ый/и)лем, гаш(ый/и)к, хак(ый/и)кать, вак(ый/и)га, монаф(ый/и)к, г(ый/и)б(а/ә)рә, м(о/ө)н(а/ә)зарә, м(о/ө)г(а/ә)ен, шәр(ы/е)к, (а/ә)б(у/ү)нә, (а/ә)ф(а/ә)рин.

10. Бирелгән сүзләрне дөрес итеп укыгыз. Г хәрефе янында  о, ө хәрефләренең дөрес язылышын истә калдырыгыз. Белгән сүзләрегезне өстәп языгыз.

гозер
гомер
гомум
гомумән
гонҗә (бутон)
гореф
горур
госманлы

	гөбердәү
гөберле
гөбәдия
гөж
гөл 
гөлдер-гөлдер 
гөлҗимеш
гөмбә
гөмбәз
гөнаһ 
гөрләвек
гөслә
	
11. Сингармонизм законына буйсынган һәм буйсынмыйча килгән сүзләрне аерып төркемләгез.

Күңелдәгесен, ателье, бертоташтан, балаларыбыздан, көндәлектә, директор, өстәлгә, көлсу, килделәр, барасыңмыни, әйткәләштергәләдем, күзаллау, офис, дусларыбызга, ихата, хөрмәтле.

12. Сингармонизм законына буйсынмаган сүзләрне тикшерегез. Бу законның ни өчен сакланмау сәбәбен аңлатып, нәтиҗә ясагыз.

1	Рус-европа алынмасы		
2	Гарәп-фарсы алынмасы 		
3	Кушма сүз		
4	Кайбер кушымчалар белән бәйле очрак		

1)	
1)	гадәттәгечә	
2)	редактор	
3)	укыдылармыни	
4)	шифаханә	
5)	чәчтараш	
6)	бәянамә	
7)	мөстәкыйль	
8)	суүсем	
9)	автобиография	
10)	логика	
11)	вокализм	
12)	өчпочмак	
13)	зәңгәрсу	
14)	җиһаз	
15)	миңа	
16)	беркатлы	
17)	кадерле	
18)	университет	
19)	имтихан	
20)	төнбоек	

13. Күпнокталар урынына тиешле хәрефләрне куегыз. Тексттан сингармонизм законына буйсынмаган сүзләрне язып алыгыз. Бу законга ничә сүз буйсынмый? Сәбәпләрен аңлатыгыз. 

Абитуриент. Бу сүз миңа ят яңгырашы, аңлашылмавы белән ошаган иде. Университетка керү имтиханнары биргәндә, мин аны иңемдә таш кебек йөрттем дә, студент булгач, кагып төшердем. Кай арада укулар да башланды. Тәрәзәсеннән Идел, Ослан таулары күренеп торган аудиториягә ул сиздермичә генә, песи йомшаклыгы белән басып килеп керде. Җитез генә түргә узышлый, үзалдына сөйләнгән кебек итеп:      
—	Мин Мөхәммәт Сөнгатович Мәһдиев булам. Сезгә татар фольклорын укытачакмын, — диде дә кафедра янына барып кырын басты. Мин белгәнне сез белмисез, сез белмәгәнне мин беләм дигән вәк...р..лек белән әрле-бирле йөренә-йөренә сөйли дә башлады.
«Эллада... Грек мифлары... Кешелекнең гүзәл балачагы...»
Көтмәгәндә шулай безнең эраның аргы ягына «сикерүе» белән ул иг...тибарыбызны җәлеп итте. Профиль шәп. Маңгай өстеннән башланып, муенга к..д...р төшкән күперенке, пөхтә таралган чәч. Зур чалма кигән очракта да әллә каян күренеп торырлык нәселле борыны озынча йөзенә күркәмлек бирә. Бүтән бер заман булса, в...г...зь сөйләп, авызына каратып, табын сандугачы булып йөрисе ахун к...яфәтле. Кара костюмы гына бер-ике размерга зуррак шикелле — иңе салыныбрак тора. Г...д...ттә, сугышка к...д...р туганнарның шулай була: әткәсеннән йә абыйсыннан калган мул кием киеп үскәнгә күрәдер, алар тәнгә чат кына ятып торган өс киеменә күнегә алмыйлар...
—... Сиреналар утравыннан ишетелгән кызлар җыры күпме карабларны тукталырга мәҗбүр итә. Элладаның гаяр... ирләре шул утрауга төшәләр дә... г..ип булып, туган якларына мәңге әйләнеп кайта алмыйлар. Одиссей исә бу мәкерле утрауга җитәрәк, бөтен матросларын да трюмга бикли, үз-үзен мачтага бәйләп куя. Сихерле җыр-моң яңгыраган утрау яныннан алар, тукталмыйча, хәвеф-хәтәрсез генә үтеп китәләр...
Сүз к..әсенә бирелеп, Мөхәммәт ага, яхшы айгыр кебек, башын астан-өскә, өстән-аска чайкап-чайкап ала. Мут карашы белән текәлебрәк караса, чибәр кызларның күзендә тояклар уйнап ала. Мин авылның ид...рә капка төбендәге алгы аякларын биетеп торган райком айгырын күзалдына китерәм.	
Бәрхет тавыш, бернигә дә карамыйча, без авыл г...бадларын Олимп тавыннан Аллалары күзәтеп торган Эллада илендә, Эгей диңгезенең кипарислы ярларында йөртә (М. Галиев).

14. Бирелгән сүзләрнең дөрес язылышын тикшерегез.

Очырау, пычырату, әкерен, очырак, ихыласлылык, йомырка, йомыры, ачылу, йөгерек, килешү, аңышмастан, багыланыш, басылу, бөкере.

15. Сүзләрнең сингармоник параллельләрен билгеләгез. Бирелгән сүзләрне кулланып, җөмләләр төзегез. 

сыпыру —
дырылдау —
чырылдау —
чылтырау —
торгызу —

тыкылдау —
лыштырдау —
ярашу —
сылтау—
убу —

16. Бирелгән сүзләргә транскрипция ясагыз.

өмет	[                         ]	корым	[                         ]	
йөреш	[                         ]	корылма	[                         ]	
көмеш	[                         ]	кошчылык	[                         ]	
көлке	[                         ]	торгынлык	[                         ]	
көндез	[                         ]	торгызу	[                         ]	
бөреләнү	[                         ]	йомыш	[                         ]	
гөрелте	[                         ]	болын	[                         ]	
сөремле	[                         ]	борылыш	[                         ]	
бөрлегән	[                         ]	шомырт	[                         ]	
бөртекле	[                         ]	тормыш	[                         ]	
бөтнек	[                         ]	омтылыш	[                         ]	
төшемле	[                         ]	токым	[                         ]	
өстенлек	[                         ]	борыч	[                         ]	
бөркет	[                         ]	корыч	[                         ]	
чөгендер	[                         ]	очкын	[                         ]	

17. Бирелгән сүзләргә транскрипция ясагыз.
		
урынын	[                         ]	кереш 	[                         ]	
ылыслы	[                         ]	керемле	[                         ]	
кызыгып	[                         ]	беренчеләре	[                         ]	
кызыксынырга	[                         ]	сеңелесен	[                         ]	
кырыгынчы	[                         ]	күңелдәгесен	[                         ]	
				
18. Күпнокталар урынына тиешле хәрефләрне куеп языгыз. 

К...з килде… Урман ..ст...ннән й...г..р..п узган алтын б..л...т агачларның яфракларын сары т...скә манды. Усалрак җил искәндә, алар күз яшьләре сыман җир ...ст...нә тамдылар. Куаклардагы чикләвекләр дә тәмам саргаеп җиргә коелдылар. Менә б...рк...нн... ешлык араларын к...мд...р утап чыккандай, урман куелыгы шәрәлеккә ал..ш..нды… Үз...н...ң сары саг...шлары, м...ң карг...шлары белән тулган к...з. Күкләр дә хәзер җәйге к...ннәрдәге к...б...к д...б...рдәп-күкрәп каты итеп яшь коеп еламый, ә тавыш-т...нс...з гына, саб...р карч...клар к...б...к кенә балав...з сыга. (Р.Сибат).

19. Күпнокталар урынына Н яисә Ң хәрефләрен куеп языгыз. Сүзләрнең тамырын билгеләгез. Язылыш һәм әйтелеш арасындагы аерманы аңлатыгыз.

башла…гыч — башлаНа
иртә…ге — иртәН
со…гы — соҢ
күтәр..…ке —
өйлә...гән —
ты...гысыз —
кие...гән —

и...емдә —
алды....гы —
күпере...ке —
муе...га —
басы....кы —
я....арыш —
я...адан —
я....абаштан —
әйлә....геч — 
боры…гы —
кабары….кы —
уры…га —
түбә...ге —
салы…кы —
ме...герү —
бәйлә...гәнлек —
төше...ке —
баты...кы —
сузы...кы —
беркө...ге—

20. Күпнокталар урынына З яисә С хәрефләрен куеп языгыз. Сүзләрнең тамырын билгеләгез. Язылыш һәм әйтелеш арасындагы аерманы аңлатыгыз.

тиге...сез — тигеЗ
тө…сез — төС
сү…сез —
то…сыз —
кү...сез —
бәхә...сез —
ниге...сез —
э...сез —
мөге...сез —
ү...сүзле —
га….саклагыч — 
а…сыну —
а…сызыклау —
я...сы —
кы...сын —
ки...сен —
хи...сият —
наму...сызлык —
кү...сендерү —
ү...сендерү—

21. Күпнокталар урынына В яисә Ф хәрефләрен куеп языгыз. Язылыш һәм әйтелеш арасындагы аерманы аңлатыгыз.  

Моса...ир, детекти..., е...әк, архи..., тас...ирлау, җә...а, битара.., тара...дар, илти...атсыз, исра..., әтра...,  кыя...әт, җира..., де...ис, де...из, ха...алану, ку...шин, инса...лы, а...тор, а...торитет, бене...ис, кәе..., релье..., кәнә...и, о...сет, әх....әл, рис...ай, ди...ар,  дә...а, илти...ат, иза...ә, муа...икъ, хора....ат.

22. Күпнокталар урынына Н яисә М хәрефләрен куеп языгыз. Язылыш һәм әйтелеш арасындагы аерманы аңлатыгыз.  

Алы...ма, у...биш, у...бер, атла...май, икелә....мичә, кө....багыш.

23. Күпнокталар урынына тиешле НГ/ҢГ/Ң хәрефләрен куеп языгыз. Язылыш һәм әйтелеш арасындагы аерманы аңлатыгыз.  

Ча...ычы, чо....ыл, үзе...ә, зе....елдәү, и....ә-иң, мо.....ача, у......айсызлану, ты....ысыз, түбә......е, ма.....корт, ма......ай, тә.....әл, са.....ырау, сө......е, со......ы, со....ыннан, та.....ача, мо.....аю, ме......езү, кү....ел, өрә....е мә....е, я....ырау, гөрә...кә, а...кытырга я...гыр, өя...ке, я....ак, ә...әмә, ми...ерәү, и...күлек, чө...ки, ди....ез, у....ан.

24. Күпнокталар урынына В яисә У/Ү хәрефләрен куеп языгыз.

Өстә…енә, сора…, дә…амлы, аның кара…ы, ба…ырсак, рә…еш, ә…ерелү, әү…әл, …атык, дә…ер, …әгъдәләш…, яңгыра…ык, җемелдә…ек, берка…ым, ә…әләү, җәд....әл, са....ыктыру, г....елдәү, гөрелдә....ек, пәрә....ез, боз....аткыч, к...әт, һә....әскәр,  һа....алану, кәр....ан, к...алау, та..чык, тарла...ык, пәһле...ан, пәхлә....ә, ә....әрә килү, ә....еш-тә....еш, әзмә....ер, ә....мәкләү, ә...лия, ...әс...әсә, дерелдә...ек, елтыра...ык, ирдә...кә, ка...ем, ка...ыштыру.

25. Тиешле хәрефләрне куеп, җөмләләрне күчереп языгыз. Аерып бирелгән сүзләрнең аваз үзгәрешләрен билгеләгез.
1) Аның яш.....лек әрәмәсе тан....маслык булып үзгәргән. әле ...г...рме биш-утыз ел ...л...к кенә к.....м...шсу буенда шаулап үсеп утырган б....ек-б....ек тал-тирәкләрнең ....әзер ...з... дә юк. Ах, г....м...рләр! Куе тал...ык, балан....ык, г....л.....имеш куаклары белән капла...ган, сыер хәтле сыер к...реп югалырдай үлән шаулап үскән, ки...к казлар, башка күп т.....рл... к...ш-к...рт авазы белән ям.....ле булып .....әтердә сакла....ган әрәмәне б...т...нләй бозган...ар, үзгәрткән...әр, елга буена әллә ниткән к...р....лмалар т...з...п б...т...ргән....әр, саф сулы, м....ңл... к.....м....шсуны буып, болганчык бер сусаклагыч иткән....әр (Ә. Салах).
2) Менә тагын яз җитте. К...шк... ...з…н төн…әрдән соң, каты салкын…ардан, ачы буран…ардан соң тагын яз килде. Тәбәнәк, болаң…ыр күктә яг...мл... к...яш күренде; тирә-якны яктыга, ку....нычка күмеп, җирдәге барлык т…р...гә күз к...с...п, шаярып, кайнар укларын я…дырды. Калын кар астында бас...л...п яткан тигезлекләр, калкулыклар, урманнар, чок...р-чакырлар… әк...р...нләп-әк...р..нләп, а…ыр й…ктән арына бардылар. К...ш буена т...н...п торган ...ирнең ...ст… ...закламый өтәлә...гән тунын салып ташлады. Сыртларда яшел үлән...әр мыек т...ртт…. Яр буйларында тал б…р…ләре күзләрен ачтылар. Басулардан, үзән…әрдән ч...лт...рәп б...р...нче сулар акты. (Н.Фәттах).
3) Мин белә башлаган вакытларда әти илле яш…ләрдән узган киң …илкәле, таза гына бер кеше иде. Ко…ырт кара чәчендә бер генә б….рт…к агы да юк, та…ышы калын, вак кына т…шләре ап-ак булып т…з..леп кенә торалар. Әмма шул матур т…шләрнең …ем...лдәп яктырып кит…ен, әти к...шенең рә…әтләнеп к…л..ен бәйрәм кебек әллә нидә бер генә, бик тансы…а гына күрә идек (Г.Бәширов).

26. Дифтонглар кергән сүзләргә транскрипция ясагыз. Сүзләрнең дөрес язылышын истә калдырыгыз. 

Бөеклек, биеклек, гаилә, төер, төен, өерелү, өермә, аеруча, аерата, беркөе, мөлаем, раштуа, рәйхан, дуамал, биегәю, чуалыш, буенча, гаеп, боерык, киеренкелек,  тимераяк, яшәеш, яулык, җәенкеләнү, җәймә, даирә, суасты, гайрәт, дәүләт, киная, куәт.

27. Тексттан дифтонглы сүзләрне табыгыз,  дөрес язылышын аңлатыгыз. 

Хәят портретны бик пөхтәләп карарга тотынды. Аның йөрәкчеге уйнаклап тибә башлаган иде. Егетнең йөз кыяфәте һәм сынын тотышы портрет күрсәтүенә караганда, бик сөйкемле иделәр: ачык маңгай, кәкрәебрәк килгән шактый киң кашлар, очлары югарыга каратылып куелган куе вә озын мыек һәм күкрәген киерелдеребрәк, егетсымак торыш Хәятка мәхәббәтле күренделәр.
Егетнең кәләпүшеннән башка бөтен киеме иң соң мода белән Европача тегелгән нәрсәләр иде. Портрет иясе бу яктан да Хәятка ошады. 
Хәят портретны бик озаклап, бик нечкәләп карады, иң вак нәрсәләрне дә күзеннән төшереп калдырмаска тырышты. Шулай карый торгач, бервакыт аңар егетнең кәләпүше артыграк артка киелгән шикелле тоелды да, ул: «Кәләпүшне бераз алгарак киертәсе бар икән» дип уйлады. (Ф. әмирхан). 

28. Текстта я, ю, е хәрефләре кергән сүзләрне билгеләгез. әйтелеш һәм язылыш арасындагы аерманы аңлатыгыз, транскрипция ясагыз.
Урман ...лгасын аңлыйсың килсә, чишмәләргә бар. Кы...лардан бәреп чыккан урман чишмәләре, бер-берсенә кушылып, салкын, чиста, шифалы урман ...лгасына ә...ереләләр...
Урманны аңлыйсың килсә, әнә шул урман ...лгасын тап та шуның бу...нча кит. Аның юлы — авыр к...рәш ...лы, — каршында оч...раган ташларны кузгатып, и...күлекләрне тутырып, үзенең г...рур җырын җырлый-җырлый һаман йөгерә ул...
Кешеләрне аңлыйсың килсә, салкын чишмәне, ярсу ...лгалы урманнарны ө...рән. Чишмәләрдәге сафлык, ...лгалардагы ...рсу көрәш ру....ы, чәчәкләр, куаклар, агачлар фонтаны булып күккә ч...лгән кояшка мә...ә...әт хисе — кешене менә шушы сыйфатлар кеше итә дә инде...
Кешене аңлыйсың килсә, урманга бар. (Г. Гыйльман)

29. Сүзләрнең басымын билгеләгез. Басымның урыны үзгәрү мәгънәгә тәэсир итүен аңлатыгыз. Бирелгән сүзләрне кулланып, җөмләләр төзеп языгыз. 

карама — карама
вакланма — вакланма 
ташлама — ташлама
борылма — борылма
раслама — раслама
башкарма — башкарма
киңәшмә — киңәшмә
хәер — хәер 
тәмам — тәмам
хәзер — хәзер
алма — алма

30. Сүзләрнең басымын билгеләгез. 

Кайдадыр, ярамый, төлкедәй, бүгенгедәй, эшләмәскә, әйтегез, бәхетлемен, килгәнсең, күрермен, безнеңчә, дусларча, беркем, укымасын, чагыштыр, үскәнче, укыткандыр, беләләр, кайттыгызмы, телиләр, һәркем, әллә нинди, бернәрсә, һичкайда, бердәнбер.   

31. Паронимнарның мәгънәләрен аңлатыгыз. Бирелгән сүзләрне кулланып, җөмләләр төзеп языгыз.

Мәһабәт — мәхәббәт

Эзлексез — өзлексез

Тибрәнү — тирбәтү

 Җыр — җор

 Матдә — маддә

Тоела — тыела

32. Күпнокталар урынына бер яисә ике тартык хәреф куеп, сүзләрне языгыз. Морфологик принцип буенча сүзләрнең дөрес язылышын тикшереп карагыз.

Хезмәт...әш, төгәл...ек, элек...еге, хис...ез, бер...әт...ән, кул...анма, яшел....ек, җил...әтү, акыл....ы, бәхәс....ез, әкият...әгечә, камил...әштерү, әмәл..., ал....ану, от....ырыш, ел....ык, азак....ы, юл....ама,котчык...ыч,шак...аткыч.

33. Рус теленнән кергән сүзләр татар теленең нинди орфоэпик нормаларына нигезләнеп кабул ителгәннәр?

Җирәбә, мичкә, ядрә, чегән, чәйнек, кәбестә, кәрзин, плитә, өяз, эшләпә, урыс, бидрә, бүрәнә, пичәт, рәт, рәшәткә, тәлинкә, өстәл, эскәтер, ярминкә.

34. Бирелгән сүзләр составында булган хәрефләрне файдаланып, яңа сүзләр ясап языгыз.

балыкчы	укытучы
	ашъ-
яулык	бер-
тавыштан	күп-
почмак	үз-
бушаткыч	
бал	ук	аш

	бер	күп	үз	

 Ы хәрефе кергән татар сүзләрен һәм рус теленнән кергән 10 алынма сүз языгыз. Аларның әйтелешенә игътибар итегез.

[ы]	[ы]	
ылыс
	посылка	

Э хәрефе кергән татар сүзләрен һәм рус теленнән кергән 10 алынма сүз языгыз. Аларның әйтелешенә игътибар итегез.

[э]	[э]	
эшче
	электр	
 
О хәрефе кергән татар сүзләрен һәм рус теленнән кергән 10 алынма сүз языгыз.

[о]	[о]	
колын	адвокат

В хәрефе кергән татар сүзләрен һәм рус теленнән кергән алынма сүзләрне языгыз.
[в]	[в]	
савыт
	товар 	

35. Бирелгән сүзләрдәге хәреф һәм  аваз санын күрсәтегез.
ялкын
ашъяулык
сәнгать
җәмгыять
берьюлы

 36.  Җ хәрефенә башланган сүзләр языгыз.

 Җ			
Җ				
Җ					
Җ						
Җ							
Җ								
Җ								
Җ	ө	м	һ	ү	р	и	я	т	

37. Ң хәрефе кергән сүзләрне языгыз

			

						

							

38.  Һ хәрефенә башланган сүзләр языгыз.
Һөнәр,.................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

39.  К хәрефенә башланган сүзләрне дәвам итегез.

шәһәр – Казан, .......
ил – Канада, ........
елга – Кама, ........
тау – Карпат, ........
язучы – Ф. Кәрим, ........
композитор – Корсиков, ........
әдәби әсәр – “Кара йөзләр” , ........
чәчәк – кашкарый, ........
диңгез – Каспий, ........
җимеш - крыжовник, ........
хайван – куян, ........
машина – Каролла, ........ 

40. Билгеле бер хәрефкә башланган сүзләрдән генә торган хикәя төзеп языгыз.

............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

 41. Нечкә сүзләрдән генә торган хикәяне дәвам итегез. 

Бүген дәресләр, беткәч, без әнәс белән бергәләшеп, әлдермеш күленә киттек................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

42. Сүзләр нинди орфографик принцип нигезендә язылганнар? Сүзлектән файдаланып, аларның мәгънәләрен аңлатыгыз. Сүзләрнең дөрес язылышын истә калдырыгыз.

Ишарәт, җитди,  сурәт,  таләп, бәла, куәт, өскорма, коточкыч, төзелеш, халәт, хәрабә, тәгаен, таләп итү, вәкарь.

43. Сүзләрнең дөрес язылыш принципларын билгеләгез.

1	фонетик	
2	морфологик	
3	график	
4	тарихи-традицион	
5	дифференциацияләнгән	

1. урам
2. компьютер 
3. гореф-гадәт
3. хәреф
4. дуслар
5. клип
6. өшәнгән
7. бәхет
8.	 унбиш
9.	 яшенле
10.	менгезү
11.	адымлап
12.	 моңаю
13.	бәрабәр
14.	 дизайн 
15.	 канәфер
16.	 кадерле
17.	 бәла
18.	 ишарә
19.	 баерак
20.	 күңел
21.	сәламәт
22.	номинация
23.	иганә

44. Сүзләрдәге орфографик хаталарны табып төзәтегез.

Төнбоек, утыннык, тоссыз, дулкыннану, күреңгән, комлак, көмбагыш, сузыңкы, соңго, соңонда, тыңгысыз, акрынлап, икеләммичә, икейөзлелек, баштубән, газүткәргеч. 

 45. Язылыш принцибы ягыннан тикшереп, төркемдәге артык сүзләрне билгеләгез.

1. Каталог, квартал, диспансер, колледж, договор, шәһәр.
2. Чишмә, урман, салкын, аңларга, ягымлы, сөенгән.
3. Беренче, сәлам, мәгариф, бәрабәр, бәла.
4. Башлангыч, эзсез, унбер, сузынкы, студент.
5. Абитуриент, ди-джей, принтер, спектакль, дәрәҗә.

 46. Сүзләргә тиешле хәрефләрне куеп, текстны күчереп языгыз. 

...Өметгали — әйбәт студент. Иптәшләре аны и...тирам итәләр. Д...н...ялар имин, яшәү рәхәт. Ник, Баграт шикелле, киләчәк куанычы белән каударланып яшәргә? Йә булмаса, Габдра...ман шикелле, үткән көннәрне саг...нып о...танырга?
С...нау вакытында бишле алу — Өметгалигә зур бәйрәм. Өметгалинең өчлесе башкаларның дүртлесе...нән татлырак була. Ул өчлегә дә чын кү...елдән шатлана белә. Ник шатланмаска: т...рышып, к...ч түгеп, укып алган ...әләл өчле бит ул.  Икеле билгесен безнең дустыбыз алмый һәм алачак та түгел. Чөнки ул ....әр лекцияне ә...әмият биреп тыңлый, конспект яза, ...әр сынауга ...ентекләп әзерләнә.
Сәләте алай зур булмаса да, Өметгали ышанычлы студент иде. Ул ...ази...асын ...иренә ...иткереп үтәүче әйбәт ук...тучы булачак... Аның бар к...че, бар сәләте к...ндәлек мәшәкат...кә, бүгенге көн өчен яшә...гә т...т...лып бара иде. Бүгенге көндә безнең төп бурычыбыз уку булганлыктан, Өметгали д...н...яда укудан башка нәрсә барлыгын белми дә, белергә теләми дә. (М. Юныс).

	47. Өй эше 
1)  Түбәндәге сүзләрнең русчага тәрҗемәләрен бирегез: ...өкүмәт, ...аким, ...исапчы, ка...арман, шә...ес, ә...лак, зә...әр, ...окук, ә...әмият, мө...әррир, а...әң, мө...ер.
2) Түбәндәге сүзләрнең татар телендәге синонимнарын табыгыз: ...атирә, пө...тә, ба...адир, мө...им, мәр...әмәт, дә...шәтле, шө...рәт, җә...әт.
3)  Түбәндәге сүзләрнең мәгънә аермасын җөмләләр мисалында күрсәтегез:
4) мә...әббәт --- мә...абәт, б) ша...ит---- шә...ит, в) ....әлвә ---- ...әлфә.
5) Түбәндәге сүзләр белән сүзтезмәләр төзегез: да...и, бә...ет, бә...а, ...өрмәт, ...езмәт, шә...ес.
6) Китерелгән сүзләрнең  кимендә 10-12 сен  кулланып, берәр темага кечкенә генә хикәя төзегез.
7) Һәр иҗеге т+с+т калыбы булган өч иҗекле сүзләр языгыз. Мәсәлән, тар-кат-кан, бар-мас-лар, сак-лан-ган, бар-ган-нар, мәк-тәп-ләр.
8) Бер җөмлә языгыз, аның һәр сүзендәге һәр иҗеге т+с  калыбына туры килсен.
9) 7 сүздән торган җөмлә языгыз, һәр сүздә сузыклар нечкә булсын. Мәсәлән, Син бүген иртә белән тәмле чәй эчеп килдеңме?
10) ау, әү тезмәсенә тәмамланган сүзләр языгыз. Мәсәлән, икәү                      эшләү,  карау,  утрау. 

Тестлар
1. Кайсы төркемдәге сүздә хата бар?
А) тәкъдим, җәмгыять, галәмәт
Б) игълан, шөгыль, юньле
В) игьтибар, вәкаләт, мөгаллим
Г) мөрәҗәгать, кодрәт, канәгать
Д) мөстәкыйль, гыйлем, табигать
Е) мәгълүм, мәнфәгать, канәфер

2. Кайсы төркемдәге сүздә хата бар?
А) мөхәррир, халык, һәйкәл
Б) хуҗалык, әһәмият, нөсхә
В) хакимият, һөнәр, никах
Г) хәрәкәт, җөмһүрият, ихтирам
Д) ахирәт, хөкүмәт, җәхәт
Е) һәят, җиһаз, холык

3. Кайсы төркемдәге сүздә яисә сүзләрдә ъ билгесе языла?
А) дәр...я, интерв...ю
Б) гам...сез, бәгыр...
В) ик...тисад, тәк...сир
Г) вәзгыят..., тә...сир
Д) мәс...әлә, фел...етон
Е) мең...яфрак, өч...яклы

4. Кайсы төркемдәге сүздә яисә сүзләрдә ь хәрефе языла?
А) яш...тәш, ниһаят...
Б) әт...кәй, бад...ян
В) мик...дар, ун...еллык
Г) вәг....дә, ар..як
Д) ниг...мәт, шиг...рият
Е) ад...ютант, шәфәк...

5. Кайсы сүздә җ хәрефе языла?
А) ко...ан
Б) ы...гыру
В) ....улау
Г) тира....
Д) мы...гу
Е) мә....бүр

6. Кайсы сүздә ж хәрефе языла?
А) а...аган
Б) вө.....дан
В) хан...а 
Г)шә...әрә
Д) мәр...ән
Е) мөһа....ир

7. Кайсы сүздә һ хәрефе языла?
А) ....өкем
Б) мәсли...әт
В) рә...имле
Г) ....орафат
Д) ....аләт
Е) фә...ем

8. Кайсы сүздә х хәрефе языла?
А) мә...кәмә
Б) җәү...әр
В) шөб...ә
Г) ша...задә
Д) ә...ел
Е) пә....леван

9. Кайсы төркемдә төшеп калган хәрефләр урынына ь генә языла?
1) шөгыл…, тәүфыйк…, вал…с
2)шәл…яулык, бандерол…, тәк…ва
3) төн…як, асфал…т, хәвеф…-хәтәр
4) шәфкат…сезлек, зәгыйф…, җөр…әтләнү

10. Күп...яклы сүзе ничек языла?
А) ъ билгесе белән
Б) ь билгесе белән
В) өстәмә хәрефсез

11. Бер...ара сүзе ничек языла?
А) ъ билгесе белән
Б) ь билгесе белән
В) өстәмә хәрефсез

12. Кайсы сүздә яңгырау аваз саңгыраулаша?
1) иҗтимагый
2) унбер
3) борынгы 
4) дәрәҗәле

13. Кайсы төркемдә сүзләрдәге күпнокталар урынында бер үк аваз әйтелә?
1) …акыт, з…онок, ад…окат, дә…ам
2) нә…ел, нәүми…, компо…итор, зарар…ыз
3) та…ышланмагыз, …акчыл, дә…, сә…дә
4) кита…, …измән, шыр…ы, җәяүлә…

14. Кайсы рәттә барлык төшеп калган хәрефләр урынына бер үк аваз кайсы рәттә әйтелә?
1) сәяси тот…ын, берту…таусыз сөйләү, гашый… булу
2) и…тимагый фикер, …аваплы эш, га..әпләнеп калу
3) мәҗүси халы…лар, лае… булу, һәвәс…әр җырчы
4) җа…ил булу, на…акка рәнҗетү. …акыйкый әгъза

15. Кайсы төркемдә төшеп калган хәрефләр бер үк авазны белдерәләр?
1) …үңелле очрашу, сәнгать …ичәсе, төнья… полюс
2) зәвык…ы…  кием, …аңгырау аваз, лакму… кәгазе
3) бә..етсез адәм, …аталы язма, яраткан …өнәр
4) тә…дим итү, җа…аплы вазифа, бердәнбер нөс..ә

16. Кайсы төркемдә төшеп калган хәрефләр урынына ь генә языла?
1) шөгыл…, тәүфыйк…, вал…с
2)шәл…яулык, бандерол…, тәк…ва
3) төн…як, асфал…т, хәвеф…-хәтәр
4) шәфкат…сезлек, зәгыйф…, җөр…әтләнү

17. Кайсы төркемдә басымы соңгы иҗеккә төшмәгән сүз бар?
1) икенче, укытучы, ашадык
2) дустым, кояштай, килделәр
3) кайт, кунак, китап
4) язгач, диктант, бишле

18. Кайсы сүздә аваз һәм хәреф саны тәңгәл килә?
1) канәгать
2) юаныч
3) зәгыйфьләнү
4) кулъяулык

19. Басымның урынына бәйле рәвештә мәгънәсе үзгәрә торган сүзне табыгыз.
1) җырлама
2) карама
3) ашказаны
4) савыт-саба

20. Кайсы төркемдә сүзләр әлифба тәртибендә тәкъдим ителгәннәр?
1) абый, дустым, елак, җитте, йолдыз, кәбестә, килделәр, олы
2) абый, дустым, килделәр, кәбестә, елак, йолдыз, җитте, олы
3) абый, дустым, елак, килделәр, кәбестә, йолдыз, олы, җитте
4) абый, җитте, йолдыз, елак, кәбестә, килделәр, олы, дустым

21. Кайсы төркемдә күпнокталар урынына һәр очракта да ъ билгесе языла?
1) ад…ютант, пак…, тәк…дим, низаг…
2) кул…язма, иг…тибарсыз, дәг…валы, вәг…дәсез
3) күп…яклы, иг…лан, зәг…фран, дик…кат…
4) көн…озын, куш…аяклап, ел…язма, гыйс…янчы

22. Кайсы сүздә хәреф һәм аваз саны тәңгәл килә?
1) дәгъва
2) инсаният
3) канәгать
4) алъяпкыч

23. Кадер сүзенең беренче авазына кайсы характеристика туры килә?
1) шаулы, йомык, саңгырау, кече тел авазы
2) шаулы, йомык, саңгырау, тел арты авазы
3) шаулы, өрелмәле, саңгырау, кече тел авазы
4) шаулы, йомык, яңгырау, тел арты авазы

24. Кайсы сүздә йоткылык авазы әйтелә?
1) маэмай
2) тәнкыйть
3) шаһит
4) шөбһә

25. Кайсы сүздә  басым өченче иҗеккә төшә?
1) кайтмадыгыз
2) туганнарча
3) каршылагыз
4) үзенчәлекле

26. Күтәрелмә дифтонгы булган сүзне табыгыз.
1) сулагай
2) юатырга
3) өйдәш
4) дәүләт

27. Һәрвакыт үзләре бәйләнгән сүздән соң гына килә торган кисәкчәләр төркемен табыгыз.
1) да, түгел, -тыр, -чы, ук
2) иң, та, хәтта, әллә, - дыр
3) әле, инде, соң, -мыни, лә
4) үтә, -чы, лабаса, әллә, ук

28. Ассимиляция кичергән сүзне табыгыз.
1) айлапкыч
2) күренгән
3) табагач
4) сеңелем

29. Бирелгән сүзләрдә ничә тартык хәрефе языла?

А	Бер хәреф	
Б	Ике хәреф	

1.	
1.	гру....а (п — пп)
2.	о...онент (п — пп)
3.	апе....яция (л — лл)
4.	криста... (л — лл)
5.	нове...а (л — лл)
6.	пара...ель (л —лл)
7.	коло....а (н — нн)
8.	со...ет (н — нн) 
9.	ка....икатура (р — рр)
10.	те...аса (р — рр)
11.	ко....идор (р — рр) 
12.	ко...еспондент (р — рр)
13.	и....унитет (м — мм)
14.	и...играция (м — мм)
15.	програ...а(м — мм)
16.	се...ия (с — сс)
17.	прогре...(с — сс)
18.	бизне...мен (с — сс)
19.	пре...а (с — сс)
20.	про...ессор ( ф — фф)
21.	 су...икс (ф — фф)

30. Сингармонизм законына буйсынмаган сүзне табыгыз.
А) киңәшче
Б) хөрмәтле
В) шәһәрләр
Г) хәер-фатиха
Д) туганнар
Е) әйткәнебезчә

31. Хаталы сүз булган рәтне табыгыз.
А) шомырт, кырыгынчы, башлангыч
Б) өтерге, сеңлем, соңгы
В) дөреслек, керем, кысыңкы
Г) көндез, күңелдәгесен, борылыш
Д) төзелеш, арыганлык, беренчеләр
Е) әкрен, кызыксынып, борынгы

32. Хаталы сүзне табыгыз.
А) саңгырау
Б) иренләшү
В) тупланма
Г) коңгырт
Д) яңак
Е) мангай

33. Хаталы сүзне табыгыз.
А) яңгырау
Б) сузынкы
В) яңарыш
Г) иртәнге
Д) соңга
Е) кабарынкы

34. Очрашу  сүзе кайсы орфографик принцип нигезендә язылган?
А) фонетик
Б) морфологик
В) график
Г) тарихи-традицион

35. Төшенке сүзе кайсы орфографик принцип нигезендә язылган?
А) фонетик
Б) морфологик
В) график
Г) тарихи-традицион

36. Галәмәт сүзе кайсы орфографик принцип нигезендә язылган? 
А) фонетик
Б) морфологик
В) график
Г) тарихи-традицион

37. Фонетик принцип нигезендә язылган сүзләрдән торган рәтне сайлап алыгыз. 
А) дуслык,  бала
Б) малай,  повесть
В) башкала, шигырь
Г) дәва, тәэсир
Д) язучы, көнбагыш

38. Морфологик принцип нигезендә язылган сүзләрдән торган рәтне сайлап алыгыз. 
А) өянке, табигать 
Б) кәләпүш, хатирә 
В) мөнәсәбәт, композитор
Г) максат, күңел
Д) бөтенләй, сүзчән

39. График принцип нигезендә язылган сүзләрдән торган рәтне сайлап алыгыз. 
А) садә, сурәт
Б) дәфтәрләр, кием-салым
В) пижама, традиция
Г) галиҗәнап, диңгез
Д) исәнлек, филармония

40. Кайсы төркемдәге сүздә хата бар?
А) хезмәттәш, берәттән, оттырыш
Б) төгәллек, кулланма, юллама
В) котчыккыч, элеккеге, шаккаткыч
Г) хиссез, ассызыклау, намуссызлык

41. Кайсы төркемдәге сүздә хата бар?
А) семинар, контроль
Б) хобби, директор
В) принтер, викторина
Г) ди-джей, аукцион
Д) фойе, перпендикуляр
Е) брюнет, тавтология
Ж) презентация, экскурсия
З) президент, империя

42. Ничә сүздә хата бар?

? сүздә	
Зинаһарлап, зарурият, йөгерүче, анысы-монысы, җыенысы, барысыннан, әлерәк, баштүбән, беравык, берәм-сәрәм, бишпочмак, аккүбәләк, дәрмән, ярымүткәргеч, гаҗәп, афәт, майдан, тәмәм, әманәт, әмма.

42.Түбәндәге текстта ничә орфографик хата бар?

? хата	

Чишмә янына төшүгә, мондагы матурлыктан, көмеш дулкын булып талгын җилдә тибрәлүче талларның лепердәвеннән, челтерәп аккан чишмә җырыннан йөрәгем кысылып куйгандай булды. Ирексездән үзебезнең авылны, тау астындагы чишмәләрне, уйнап үскән болыннарны, авылдашларымны искә төшөрдем. Кеше кулы тимәгән саф табигатътә була торган шундый кабатламмас гүзәллекне тагын кайда да булса күрә алырмын дип башыма китергәнем дә юк иде. Күрәсең, күңел тамырлары белән туган ягына береккән кеше башка якларда да үз ягына охшаш матурлыкка битарав кала алмый торгандыр. Ул синдә иң газиз, иң самими кичерешләрне яңартып, үзеңнең тормыш чишмәң башланган җирне онытмаска чакыра, меңнәрчә күзәнәкләреңгә сеңгән туган җир моңын сүндермәскә өнди торгандыр, һәр кеше үзе бер чишмә түгелмени?! Ул туган җиренең шифалы сулары белән туенып торганда, аннан көч алганда гына яшәү көчен, башка чишмәләргә кушылганда да үз пакълеген саклый ала торгандыр. Дистәләрчә, йөзләрчә, меңнәрчә чыганаклар кушылганда гына күәтле елгалар, дәрьялар барлыкка килә. Әнә шул сулар, һәр чишмәнең үзенә генә хас моңы бергә кушылып, дулкыннар күәтен, аларның мәгърур шавын тудыра да инде. Чишмәләрсез, чыганакларсыз дәрья була алмый.
Чишмә суы арыган беләкләргә көч бирде, кипкән иреннәребезнең сусынын басты. Уйларымнан иптәшләремнең шау-шуы бүлде. Юлда талчыккан егетләр-кызлар су сибешә-сибешә улакка үрелде, тын үзәнне аларның уен-көлкесе басып китте (Ф. Латыйфи).

43. Фамилияләрне әлифба тәртибендә урнаштыруда хатасы булган төркемне табыгыз.
1) Әбүбәкиров, Әхсәнов, Булатова, Исәнгөлева, Сафуанов, Сәфәргалиев, Фәтхуллова, Хәйриев
2) Галиев, Гомәрова, Җамалиев, Җиһангиров, Закирова, Зиннуров, Камалиев
3) Әхмәтшина, Мөхәммәтшин, Нурмиев, Нәҗмиева, Сафиуллина, Солтанов, Төхфәтуллин
4) Нәбиуллин, Ногманов, Саматова, Сөнгатов, Тәфкилев, Хөснуллин, Шакирова, Шәмсевәлиев.

Фонетика һәм орфографияне кабатлау өчен биремнәр

1. Җөмләләрне укыгыз һәм аваз үзгәрешләре кичергән берәмлекләрне табыгыз. Аларның төрен ачыклагыз.

Мәсәлән, борынгы сүзендә ирен гармониясе (беренче иҗеккә карап, калган иҗектәге сузыклар да иренләшкән) һәм кече тел ассимиляциясе (регрессив, контактлы ассимиляция) бар. 

Хәзер милли-икьтисади фикернең чыганакларын өйрәнүне җитди киңәйтеп җибәрү һәм баету, аның теоретик  дәрәҗәсен, эчтәлеген тулырак ачу өчен яңа мөмкинлекләр туды. Мәсәлән, бу – күренекле икьтисадчы галим, педагог, язучы Муса Акъегетнең фәнни мирасын һәм иҗтимагый–сәяси эшчәнлеген һйрәнгәндә, тикшергәндә дәлилле күзәтелә. Муса Акъегет фикеренчә, проблеманы хәл итүнең иң кулай вариантын сайлап ала белү аның бик күп якларын, нечкәлекләрен бер үк вакытта өйрәнү һәм исәпкә алу нәтиҗәсендә генә мөмкин булачак. (Ф. Газизуллиннан)

2. Сүзләрне иҗекләргә бүлегез һәм иҗек калыпларын, төрләрен билгеләгез.

Үрнәк: мәгълүмат сүзендә 3 иҗек бар: [мәѓ-лү-мәт]. Беренче һәм өченче иҗекләр – ябык, икенче иҗек – ачык. Иҗек калыплары: ТСТ-ТС-ТСТ. 
Мәгълүмат, яшерен, елга, ашъяулык, тау, аю, төньяк, тәкъдим, дәү әни.

3. Түбәндәге сүзләрнең басымын билгеләгез.

Китапханә, җырлармын, җыештырмагансыз, үзйөрешле, суыткыч, йөрмәгез, төрекчә, барыбыз да, шундый, синдәй, башваткыч, ләкин, кайчандыр, никтер. 

4. Текстка транскрипция ясагыз.

90 нчы еллар башында Финляндиядә яшәүче татарлар белән казанлылар арасында җанланып киткән элемтәләрнең күбесе нәкъ Айнур исеме белән бәйле дисәм, хата булмас. Казан дәүләт университетына килеп, ике ел ана теле, милли әдәбият өлкәсендә гыйлем өсти Айнур. Театр, концертларга йөри. Аны безнең татар дөньясы төрле яктан кызыксындыра. Болар аның йөрәгендә генә түгел, фотограф-рәссам буларак, альбомнарында да урын ала. Үзенең нәселе чыккан Сергач якларын, Казан каласын һәм дә үзе туган Финляндия илендә яшәүче милләттәшләренең гореф-гадәтләрен, көнкүрешен кинога төшереп, бу фильмнарны Хельсинкиның үзәк телевидениесеннән күрсәтүгә ирешә ул. 
(З. Шакирҗан)

5. Түбәндәге сүзләр арасыннан [W] авазы кергәннәрен табыгыз һәм аның нинди хәреф белән белдерелүен аңлатыгыз.

Алтын Урда, тәбрикләү, гүзәл, тавыш, вәзир, вәкаләтле вәкиллек, тәүге, әүвәл, сәүдә, Варшава, табышмак, вакытлыча, матбугат, авырлык, гәүдә, кавын.

6. Түбәндәге сүзләрнең нинди орфографик принципка нигезләнеп язылуларын ачыклагыз.

Үрнәк: Китап сүзе фонетик принцип нигезендә языла.
Яңа, кыйммәт, аккош, сәлам, контроль, тәкъдим, юлчы, борынгы, унбиш, шагыйрь, цирк, хосусый, металл, Ижевск, өчпочмак, ямьсез.

7. Татар теленең “Орфографик сүзлеге”ннән файдаланып, “ь” һәм “ъ” билгеләре куелуның һәр очрагына бишәр мисал языгыз.

“ь” билгесе авазны йомшак әйтү өчен языла:
“ъ” билгесе авазны каты әйтү өчен языла:
“ь” билгесе иҗекне нечкә уку өчен языла:
“ъ” билгесе иҗекне каты уку өчен языла:
“ь” билгесе аеру вазифасын үти:
“ъ” билгесе аеру вазифасын үти:
“ь” билгесе һәмзә урынына языла:

8. Дифтонглар – нәрсә алар? Күтәрелмә һәм төшерелмә дифтонглар кергән унар сүз языгыз.

9. Җөмләдәге сүзләргә фонетик анализ ясагыз.
Як-якта, яшел стенадай булып, арыш басып тора; ерак та түгел, арыш арасында ялгыз көнбагышның сары башы күренә (И.Гази)

2.2. Лексикология

1. Сүзләрнең синонимик парларын туры китереп языгыз. Аларның мәгънә төсмерләрен аңлатыгыз.

1.	алыш-биреш                                  исән 
2.	сәламәт                                          сату (сәүдә)
3.	чират                                              аксак
4.	өлкән                                              иген 
5.	нечкә                                              никадәр 
6.	ашлык                                            олы
7.	кызык                                             рәсем 
8.	күпме                                             нәзек
9.	чатан                                             нәүбәт
10. сурәт                                            мәзәк

2. Сүзләрнең антонимнарын табыгыз һәм аларның кайсы сүз төркемнәренә каравын әйтегез.

җыйнак – 
җиңел – 
үлем – 
өз – 
өзү – 
әшәке – 
әкрен – 
яңа – 
яшьлек – 
якты – 
яраклы – 
якын – 
юк –
югалту – 
юан – 
юаш – 
эчке – 
эссе – 
эволюция – 
шатлык – 
чыгу – 
чишү – 
көн – 
кыйммәт – 
кыен – 
кушылу – 
куе – 
карт -	чиста – 
чи – 
хәерче – 
хуплау – 
фәкыйрь – 
файда – 
уң – 
уңайлы – 
тук – 
тыгыз – 
туры – 
тозлы – 
тискәре – 
тиле – 
текә - 
таркату – 
тар – 
сүтү – 
симез – 
сүрән – 
сөенеч – 
сорау – 
пар – 
оптимизм – 
күтәрү – 
күп – 
караңгы – 
каты – 
	
      3. Бирелгән фразеологизмнарның мәгънәләрен аңлатыгыз, синонимнарын табыгыз. Аларны кулланып, 10 җөмлә төзеп языгыз.

күзгә бәрелеп тору – 
беткән баш беткән – 
телсез калу – 
авызга сулар килү – 
башын салу – 
көймәсе комга терәлү – 
юлыңа ак җәймә - 
бәхет йөзлеге белән туу – 
кызыл әтәч җибәрү – 
авырткан җиргә кагылу – 
кеше кубызына бию – 
кесәгә сугу – 
борын төбендә генә  –
бусагасын төшерү – 
дүрт куллап – 
озын сүзнең кыскасы – 
күңелдә төер калу   –
санга сукмау – 
төшеп калганнардан түгел – 
уртак тел табу – 
колакларны торгызу – 
тел очында гына тору –

  4. Кара сүзе кергән фразеологик берәмлекләрнең мәгънәләрен аңлатыгыз. Рус телендә бирелгән эквивалентларын дөрес итеп урнаштырыгыз. Әлеге лексик берәмлекләрне кулланып, җөмләләр төзеп языгыз.

кара буяу – темный лес 
кара гына бер кызый – баня по-черному
кара айгыр – темницы
кара урман – черная краска
кара мунча – смуглая девушка 
кара өй – темная лошадка (вороной)
кара халык – голосовать против
кара им – черное золото
карадан киенү – темные силы
кара көнгә җыйнау – надеть темную одежду 
кара  көчләр – на черный день (беречь) 
кара ягу – хмурая, темноликая
йөзе кара – обвинять ( в чем -то)  - беречь как зеницу 
кара алтын - нефть – черная магия 
кара шар салу – необразованный 
күз карасыдай саклау – очернить

5. Мәкальләрне язып бетерегез.  

Өең кысан булса да, 
Олы өйгә ни кирәк, 
Җәен актан киен, 
Ялгыз ял күрмәс,
Яхшы тел яз кебек,
Батыр даны ил төшендә, 
Картлар сүзен капчыкка сал,
Туры әйткән котылган,
Күп сүзнең
Сөйдергән дә тел, 

6. Җөмләләрдә кулланылган гарәп-фарсы алынмаларын табыгыз. әйтелеш һәм язылыш арасындагы аерманы билгеләгез.

1) Әле дә ул тарих китабын бер читкә алып куйды, ләкин яза алмады, алдына салган ап-ак кәгазьне дә читкә этәрде һәм өстәлгә яшереп куйган дәфтәрен алды, каләменә үрелде. (М. Хәбибуллин). 2) Тәбрик кулларын юмакчы булып иелгән иде, бабасы рөхсәт итмәде. (Ә. Баянов). 3) Хәтерләргә тырышып карыйм, юк, зиһен мондый исемне өстерәп чыгара алмый. (Ә. Баянов). 4) Ә бит хан кызы үзе дә бик яхшы укый, иллә нигәдер һәрчак мөгаллименнән укытасы килә (М. Хәбибуллин). 5) Шагыйрь әйтмешли, җил дә исми, яфрак та селкенми. (Ф. Латыйфи). 6) Багышлаулар мирасына күз салсаң, татарның чал әреме — Хәсән Туфаннан башлап, бүген исеме туып кына килә торган яшь каләм ияләренә кадәр Аңа мәдхия язмаган шагыйрь, йөрәктән чыккан сүзен әйтмәгән әдип, галим-голәмә, сәнгать белгече юктыр, мөгаен. (М. Галиев). 7) Хәйран калды ул аларны күреп — Кремль манаралары Силингөрдә үскән мәһабәт чыршыларны хәтерләтте (Р. Мөхәммәдиев). 

7. Гарәп-фарсы алынмалары нигезендә ясалган фигыльләрнең мәгънәләрен аңлатыгыз, аларны сүзтезмәләрдә кулланыгыз. Сүзләрнең дөрес язылышын истә калдырыгыз.

1) Икърар итү, шөкер итү, тәэсир итү, вәгъдә итү, шәфкать итү, тәнкыйть итү, шикаять итү, иҗтиһат итү, хыянәт итү, мәслихәт итү, гафил итү, тәкъдим итү, тәэмин итү.
2) Мәрхүм булу, балигъ булу, даими булу, мәгълүм булу, һәлак булу, пәйда булу, канәгать булу, гашыйк булу, фәкыйрь булу, разый булу. 
3) Тәүбә кылу, хөрмәт кылу, гөнаһ кылу, шөкер кылу, карар кылу, сәҗдә кылу, риваять кылу.

8. Гарәп-фарсы телләреннән кергән сүзләрнең дөрес язылышын истә калдырыгыз. Аңлатмалы сүзлектән файдаланып, сүзләрнең мәгънәләрен аңлатыгыз.

Мөхәррир, мәхәббәт, тәкәббер, ләззәт, җәллад, тәкәллеф, тәэссорат, маддә, тәвәккәл, җәһәннәм, кыйммәт, мәхәллә, тәхәллүс, валлаһи, бәллүр, бәддога, сөннәт, милләт, мәккә, мөкәммәл, иттифак, рәссам, вәссәлам, гыйззәтле, дәҗҗал, кыйсса, мөдәррис, мөкаддәс, билләһи. 

    9. Мәкальләрдә кулланылган гарәп-фарсы алынмаларының дөрес язылышын тикшерегез. Хаталарны төзәтегез.

Дәрьядагы балыкның бәхәсе юк.
Гибрәт  аласың килсә, чит илгә бар.
Исеме җисеменә муафик булсын.
Тәүфик белән бәхет табыла.
Мәкәл сүз — акыл сүз, акыл сүз — мәгкуль сүз.
Азга кәнәгать итмәгән күбен күрмәс.
Тәкәтлегә тау баш игән.
Тырыш тәкдирне җиңә.
Гарьле гәрьләнгәнче, гарьсез ашап туяр.
Яман белән җәнәттә булганчы, яхшы белән җәһәнәмдә бул.
Хатын-кызны бизәктән дә бигрәк әдәп, нәзәкәт бизи. 
Мәслихәтле эш төпле була. 
Үзеңне хурлатсаң да, халкыңны хурлатма, халкын яклаган һур булмас.
Акылның кәдере — әдәп белән, байлыкның кәдере — юмартлык белән, куатнең кадере — бахадирлык белән. 

10. Гарәп-фарсы алынмалары хәзерге көндә нинди сүзләр белән алышынган? 

Вакф – 
Мәкам – 
Шигарь – 
Имтияз – 
тәхәллүс – 
зәнҗи – 
сәрмая – 
иганә - 
химаяче –

11. Рус-европа теленнән кергән сүзләрнең басымын дөрес куеп укыгыз, мәгънәләрен аңлатыгыз. Дөрес язылышын истә калдырыгыз.

1) Авиапочта, автобаза, акула, анализ, антоним, аппликация, аптека, арена, архитектор, агрономия, бантик, барометр, консул, контур, корпус, космос, кризис, кухня, кушетка,  ландыш, лексика, лекция, линия, лирика, лозунг,  люцерна, марка, масса, мастер, милиция, бронза, буйвол, бухгалтер, ванна, варенье, велосипед, вентилятор, гербарий, глобус, минус, митинг,  океан, орфография, палуба, Польша, папка, паспорт, пауза, пенсия,  пирамида, пластинка, платформа, полюс.
2) Прожектор, пружина, республика, санаторий, сессия, госпиталь, груша, дамба, делегация, диагноз, диаметр, дивизия, дизель, зона, инкубатор, кабина, слесарь, смена, снайпер, сода, станция, староста, стачка, сумма, схема, табель, таблетка, теория, теплица, термос, терасса, титул, тополь, троллейбус, коллиграфия, камера, каска, квитанция, керамика, клиника, кнопка, кодекс, команда, комедия, конкурс, фигура, флейта, фундамент, химия, центнер, цитата, циркуль, шахта, экскаватор, экскурсия, элеватор, электрик. 

12. Алынма сүзләрнең татар телендәге эквивалентларын табыгыз.  
Файдалану өчен сүзләр: мөһимлек, мөхтәрият, дәрәҗә, абүнә, дәлил,  тәнәфес,  белдерү.
абонемент - 
автономия – 
авторитет  - 
актуальлек – 
антракт –  
аргумент – 
афиша –  

      13. Рус-европа телләреннән кергән сүзләрне татар телендәге синонимик парлары белән алыштырып языгыз. 
правление – 
председатель – 
результат – 
традиция – 
коляска – 
работник –  
художник – 
семья – 
километр – 
адвокат – 
пожар – 
группа – 
считовод – 
почтальон – 
духи – 
выговор – 
часовой – 
	пограничник – 
блокнот –  
характер –
подполье – 
больница –  
кресло – 
специальность – 
грузовик – 
дисциплина – 
энергия – 
беседа – 
конфликт – 
стена – 
кружок – 
детдом – 
автобиография – 
 следователь –	
       14. Лингвистик терминнарны дөрес язарга өйрәнегез.

Антология, агглютинатив, афоризм, гипербола, лексикография, предикат, лексикология, этимология, семасиология, вокализм, дифтонг, проклиза, энклиза, синекдоха, фразеология, фонема, эквивалент, сингармонизм, паремиология, редукция, филология, морфология, фонетика, грамматика, метафора, метонимия, омоним, омограф, омоформа, синтетик, аналитик, синтаксис, ономастика, терминология, топонимика.

       15. Түбәндәге географик атамаларның рус телендәге эквивалентлары белән танышыгыз, алар белән җөмләләр төзегез.
 
Пакъстан – Пакистан
Әл. Җәзаир – Алжир
Маҗарстан – Венгрия
Гыйрак – Ирак
Сүрия – Сирия
Лөбнән – Ливан
Өрдүн – Иордания
Фәлистыйн – Палестина
Кувәйт – Кувейт
Алмания – Германия
Мисыр – Египет
Фәрәнсә - Франция

      16. Күпнокталар урынына тиешле хәрефләрне куеп, алынма сүзләрне языгыз.

Проз...ик, п...рп...нд...куляр, пр....мьера, пр...т...нзия, т...ор....тик, брош....ра, бр...нет, в....рн....саж, к....лейд....скоп, п...н....рама, с....м...нтика, хр....ст...матия, ст....п...ндия, с...м...нар, д....л...катес, пр...з...д...нт, эксп....р...м....нт, апр....б...ция, к....мп...нент, фо...е, в...н...грет, ж...тон, лан...шафт, н...т...риус, р...клама, ц...м...нт, эстаф....та, т...бр, ди...та, мод...льер, стату...тка, к...тт...дж, паци...нт, кли...нт, ...нтузиазм, г...потеза, аг...нтство.

      17. Күпнокталар урынына тиешле хәрефләрне куеп, алынма сүзләрне языгыз.

Програм...а, пер...он, хок...ей, проф....ес....иональ, пр....огрес...., кол....ектив, дискус...ия, ил....юстрация, гер....барий, метал..., ак...ардеон, ак...ред...итация, кор...упция, бас...ейн, проф...ес...ор, трол...ейбус, ал...юм....ин, дес...ант, ком...ентарий, гал...ерея, эф...ект, парал....ель, ап....етит, ин....овация, кор...идор, автор...етит, антен....а, ат....естат, брил....иант, процес..., тер....итория, прод....юс...ер, кристал..., дел...егация, кал....играфия, комис....ия, ком...едия, тер...ас...а, ван...а, санатор...ий, кос...мос, канцеляр...ия, груп...а, хоб...и, тун....ель, ко...оквиум, ком...уникация.

 18.  Түбәндәге  сүзләр белән җөмләләр төзеп языгыз. 

Минерал, минераль, материал, материаль, идеал, идеаль                                          интеллектуал, интеллектуаль,    скульптор, скульптур.             
 
 19. Орфографик хаталарны табыгыз.

Абревиатура, абитуриент, авантюра, авторалли, аглютцинотив, адвербиаль, аккампанимент, аккузатив, акселирация, аллитирация, альвеола, альянс, апеляция, аппендицит, апровация, артериосклероз, ассимиляция, ассистент, товтология,  синьора, ревиранс, ориенталистика, кульминация, гипер, коледж.

      20. Бирелгән искергән сүзләр сезгә танышмы? Аларның кайсы өлкәләргә каравын аңлатыгыз.  Мондый архаизмнарны кайда очратырга мөмкин?

Маҗарстан – Венгрия
Рум – Рим
Хәзәр диңгезе – Каспий диңгезе
Азак диңгезе – Азов диңгезе
Шам – Сүрия
Кәфа – Феодосия шәһәре
тыйб – медицина
сәясәт – политика
җәгърафия – география
моназарә - дискуссия 
бәйнәлминәл – халыкара, интернационал
голяма – галим
гарб – Көнбатыш (Запад)
шималь – Төньяк (шимал йолдызы – полярная звезда)
җәнүб - Көньяк
голүм – белем
гуаһ  - свидетель, шаһит
дәрелфөнүн – университет
динар – алтын акча
дирәм – көмеш акча
инкыйраз – юкка чыгу
ислах – реформа 
иттифак – берлек, союз
канун – закон
мәгъриб – Көнбатыш

       21. Бирелгән сүзләр рус теленә төрки телләрдән килеп кергән. Рус телендә кулланыла торган төрки-татар чыгышлы тагын нинди сүзләр беләсез, этимологик  сүзлекләрдән карап, язып килегез.
 
деньга – тәңкә
алый – ал
арбуз – карбыз 
барсук – бурсык
бахча – бакча
беркут – бөркет
бешмет – бишмәт
богатырь – баһадир
бяз – бүз
изъян – зыян
казна – хәзинә
казначей – хәзинәче
каракуль – кара тире
карандаш –   кара таш
 карга – карга
 кузов – кызау
 кумыз – кымыз

      22. Диалекталь сүзләр әдәби телдәге варианты белән китерелә. Шуларның кайсыларын уңышлы дип саныйсыз?

Алҗапма – алъяпкыч
алын – ал
ызба - өй
кучат - әтәч
йан күү – сусау
нүеш – мүк
нүгез – мөгез
пырагун – тыкрык
умит - эскерт
аран – абзар, сарай
ылан – бала 
күгеләк – бөрлегән
риссуя – бик күп
ләкилә - токмач
ындыр – бакча
мазорлык – зират
кычык-эт
мурта-умарта
пает  - сарай
ут – чүп үлән

        23. Өй эше. Диалектизмнар кулланып, үзегезнең төбәктә генә әзерләнгән ризыкның  рецептын язып килегез.
      
      24. Сүзлек диктанты языгыз.

Тәкъдим, зинһар, хисап, вәгъдә, мәнфәгать, сәгать, катгый, куәт, әһәмият, мәгълүм, могҗиза, гомуми, мөгаен, мәрхәмәт, микъдар, нәзакәт, гадәти, мәшәкать, күпьеллык, шәфкать, нәкыш, пакълек, рәхим-шәфкать, кагыйдә, мәшгуль, вазифа, мөгаллим, мөнәсәбәт, шартнамә, хөрмәт,  нәшрият,  әдәбият, имтихан, җәмәгать, сәламәтлек, кадер, дөнья, төньяк, бәхәс, гамәл, хәзер, харәм, боерык, беркем, васыятьнамә, басмаханә, үзкыйммәт, хуҗалык, кардәш, кодрәтле, тәэмин итү, мәсьәлә, һичбер, газиз, гомер, ниһаять, гаять, мөһим, тарих, кадер, җәмгыять, горур, ягъни, гаделлек, гасыр, һәркем, канәгать, кулъязма, гаеп, ризык, мәдәният, иҗтимагый, вәгазь, һөнәр, нигъмәт, игълан, гариза, хокук, мөстәкыйль, ихтыяҗ, гаҗиз, тормыш-көнкүреш, гыйлем, гомумән, каләм, галәм, мөлкәт, вәкаләт, мәгариф.

25.  Сүзлек диктанты языгыз.

Бәян, кыйтга, инкыйраз, хакимият, мохтаҗ, милләтпәрвәр, лөгать, зәмһәрир, хәрабә, тәгаен, берьюлы, көнчыгыш, суүсем, тынгысыз, соңгы, әңгәмә, үзсендерү, әүвәл, сурәт, холык, афәт, ахирәт, вәзгыять, аһәң, вөҗдан, гаделлек, гайрәтле, гыйбрәтле, тәгълимат, җәһәт, зарури, ихтыяр, каһарман, тәкәббер, каһарман, халәт, тугры, тарафдар, мөрәҗәгать, мөлдерәмә, мөдир, илтифат, иганәче, идарә, әһел, әхлак, җиһаз, җөрьәт итү, киная, касыйдә, инкыйраз, таләп итү, сырхау, тәңгәл, тәкъдир, тәнкыйть, тәкатьсез, бәла, гашыйк, параллель, профессор, бәллүр, комментарий, эффект, ксерокопия, кафетерий, кульминация, комплимент, коррекция, корректура, конферансье, коэффициент, мэрия, инновация, презентация, менталитет, номинация, диета, гигиена, дуэт, проект, маэстро, интерьер.

Тестлар

1. Әҗәт сүзенең лексик мәгънәсе нинди?
1) бурыч
2) сиңа бирәчәк акчалар яки әйбер
3) берәү тарафыннан зарурый рәвештә үтәлергә тиешле эш
4) түләп кайтару шарты белән бирелә-алына торган яки бирелгән-алынган нәрсә, бирәчәк яки алачак

2. Килеп чыгышы ягыннан төрки-татар сүзе булган лексик берәмлекне табыгыз.
1) мунчала
2) китап
3) сыерчык
4) малай

3. Кайсы җөмләдә синонимнар бар?
1) Сәгать, зырылдап, торырга кирәклекне искә төшерде, берничә минуттан соң шалтыраган телефон моны кабат искәртте.
2) Без эшкә барганда, ул инде кайта торган иде, без кайтканда – ул ял итә.
3) Бүлмәбез бик зур күренсә дә, бүлмәбез инде, болай уңайлырак.
4) Тугры дуслар сикәлтәле юллар үткәндә дә, турыларында да кирәк.

4. Көзге яфрак һәм матур көзге сүзтезмәләрендәге аерып бирелгән берәмлекләр ничек атала?
1) синонимнар
2) омонимнар
3) антонимнар
4) паронимнар

5. Архаизмны табыгыз.
1) ярлык
2) санак
3) кучат
4) углым

6. Кар сүзенең номинатив мәгънәсен табыгыз.
1) явым-төшемнең пространствоны каплап алган тоташ массасы
2) болытлардан ява торган кристалл сыман яки төрле формадагы ак төстәге атмосфера явым-төшеме
3) суның салкын температурадагы халәте
4) су, боз

    7. Фразеологик синонимнардан гына торган рәтне табыгыз.
1) очына чыга алмаслык, очсыз-кырыйсыз, чамадан тыш, чиксез
2) һушсыз, һуштан язып, аң югалтып, аңсыз калып, истән язып
3) акыл иясе, акыллы баш, башы йомры, акыл сатучы, якты акыллы
4) эз яшерү, эз җыю, җеп очын яшерү, эздән яздыру

8. Телара сүзлекне табыгыз.
1)”Татар теленең аңлатмалы сүзлеге”
2) “Татар теленең синонимнар сүзлеге”
3)”Татарча-русча антонимнар сүзлеге”
4)”Татар телендә медицина терминнары сүзлеге”

Лексикологияне кабатлау өчен биремнәр

   1. Түбәндәге сүзләрне бер мәгънәле һәм күп мәгънәле берәмлекләргә аерыгыз.

  Бер, дус, урам, тел, кер, кадак, кара, йөз, таш, төш, сүзлек, йөк, корал, йозак, балдак.

2.	Күп мәгънәле сүзләргә һәм омонимнарга бишәр мисал языгыз. Алар бер-берсеннән ничек аерылалар? Аңлатыгыз.

3.	Күчерелмә мәгънәле сүзләрне табыгыз, аларның төрен билгеләгез.

Гөлләрнең былбылы булу өчен җырчы булу гына аз, опера сәхнәсе генә аз. Халык җырлары, романслар, композиторлар иҗат иткән чын җырлар кирәк. Бу яктан караганда, Зиләнең җыр иҗаты чәчәкле болынга тиң. Аларны җанны рәхәтләндереп тыңлау, теләгән кадәр ләззәт алу өчен айлар, еллар кирәк булыр иде. Аның җырларын тыңлаган саен бер хакыйкатькә ныграк төшенә барасың: чын җырчы өчен ике гомер кирәк икән: берсе – җырларга өйрәнү өчен, икенчесе - җиренә җиткереп, рәхәтләнеп, тамашачы күңеленә “сандугач оялатырлык” итеп җырлау өчен. (“Сөембикә” журналыннан)

4.	Омонимнар нинди сүзләр алар? Омонимнарның һәр төренә бишәр мисал языгыз һәм ни өчен шулай төркемләвегезне аңлатыгыз.

5. Бирелгән сүзләрнең синонимнарын табыгыз, доминанта сүзне билгеләгез һәм синонимик рәт төзегез. Сүзтезмәләр ярдәмендә синонимнарның мәгънә төсмерен ачыклагыз.
Үрнәк: яшәү- гомер итү, гомер кичерү, тереклек итү, көн күрү, дөнья куу. Татарстанда яшәү; туган җирдә гомер итү; озын гомер кичерү; хайваннарча тереклек итү; авыр шартларда көн күрү; байлар кебек дөнья куу.
Күп,  батыр, уңган, тиз, көч.

     6. Бирелгән сүзләрнең синонимнарын табыгыз, һәрберсен антонимы белән алыштырыгыз.
Үрнәк: бәйсез  (бәйле) – хөр (тоткын), азат (бәйле), ирекле (ирексез), мөстәкыйль (бәйле).
 Яшь, керү,  иртән, юмарт, ихлас.

     7. Тексттагы сүзләрнең килеп чыгышлары ягыннан кайсы телгә нисбәтле булуларын ачыклагыз.

1999 елда татар сынлы сәнгатенең аксакалы Бакый Урманче музее ачыла. Ул Щапов урамындагы 20 нче йортта урнашкан.
Өч катлы музей йортында Бакый Урманченың сынлы сәнгатьнең барлык өлкәләрендә иҗат иткән эшләре урын алган. 
Бакый ага – татарның Кол Гали, Мәрҗани, Насыйри, Тукай, Дәрдмәнд, Җәлил кебек шәхесләренең образларын һәм үзенең замандашларының йөздән артык график портретларын, скульптуралар, меңнәрчә этюд, пейзаж, шамаилләр эшләгән автор (И.Минһаҗевадан).

     8. Бирелгән сүзләрнең кайсы төркемгә нисбәтле булуын ачыклап языгыз.
Тарихи сүзләр:
Архаизмнар:
Неологизмнар:
Диалекталь сүзләр:
 Күмхуҗ, становчы, сәхабә, метагалактика, санак, плеер, вәзир, дәресханә, сыйхәт, (шифа) эстәү, вә, фалиҗ, кәшәтаяк, дастук, тал пипие, бәпчү, болгавыр, сканер, интерфлот, импичмент.

9. Тел сүзе кергән 10 фразеологик берәмлек уйлап языгыз. Һәрберсенең нинди мәгънә белдерүен аңлатыгыз.

2.3. Сүзьясалышы

1. Ике баганадагы сүзләрне бәйләп, кушма сүзләр ясап языгыз. Сүзләрнең мәгънәләрен аңлатыгыз.

су 
фото
кул
ак
аю
көн
таш
хәтфә
баш
бил
бал
бер
биш
өй	рәсем
язма
үсем
тамга
колак
бүз
бау 
чыгыш 
кала
гөл
ара
итәк
алды
урынлы

2. Парлы сүзләрнең басымнарын дөрес куеп укыгыз. Парлы сүзләрнең нинди мәгънәле сүзләрдән ясалуын аңлатыгыз. Бирелгән сүзләрне кулланып,  җөмләләр төзеп языгыз. 

кадер-хөрмәт
шау-шу
хәер-сәдака
ким-хур
ару-талу
әйләнү-(бәйләнү) тулгану
ярым-ярты
рәхим-шәфкать
шик-шөбһә
абына-сөртенә
чит-ят
бата-чума

3. Тиешле компонентларны өстәп, парлы сүзләр ясап языгыз. Сүзләрнең мәгънәләрен аңлатыгыз.

дус-
савыт-
җир-
аң-
җиләк-
агач-
туган-
иске-
яше-
күрше-
иге-
явым-
аты-
таныш-
апалы-
күргән-
вак-
керделе-
рәхим-
моң-
бәла-
юк-
кирәк-
кардәш-
агай-
әвеш-
карчык-
имеш-
күз-
тирә-
кайгы-
гореф-
алыш-
көн-
керем-
күрше-

 4. Бирелгән сүзләргә тиешле  урыннарда -лык/-лылык (-лек/-лелек) кушымчаларын  ялгап, яңа сүзләр ясагыз. 

Ак..., кеше..., туган......, әдәп.., кирәк..., изге...., сәламәт..., шат..., гадел..., гаеп..., даһи...., нәзакәт...., сәламәт...., ун..., дәһшәт..., бердәм..., билге..., туры..., вәкарь..., савап...., канәгать..., бай........, еш....., очрак...., гомер......, аң..., зарур....., матур.....

 5. Җәяләрне ачып, кушма сүзләрне дөрес итеп языгыз. Сүзләрнең дөрес язылышын аңлатып, нәтиҗә ясагыз. 

Авиа (билет), авиа (база), авиа (модель), авиа (десант), авто (машина), авто (граф), авто (биография), авто (төягеч), агро (химия), агро (техника), аэро (дром), аэро (вокзал), аэро (план), аэро (порт), аэро (чана), био (графия), био (станция), био (сфера), био (физика), гидро (терапия), гидро (энергия), гидро (техника), гидро (логия), гидро (инкубатор), гидро (метеорология), зоо (парк), зоо (ветеринар), зоо (техник), зоо (логия), кино (студия), кино (тасма), кино (прокат), кино (картина), кино (пленка), кино (журнал), кино (актриса), кино (кадр), микро (ашлама), микро (биология), микро (космос), микро (климат), мото (спорт), мото (каток), радио (постановка), радио (репортаж), радио (трансляция), радио (физика), радио (сөюче), радио (телефон), радио (телеграмма), теле (механика), теле (монтаж), теле (хроника), теле (күргәзмә), теле (граф), теле (аппаратура), фото (студия), фото (күргәзмә), фото (рәсем).

 6. Җәяләрне ачып, кушма, парлы, тезмә сүзләрне дөрес итеп языгыз.

Ярым (утрау), ярым (боҗра), ярым (йорты), ярым (шар), ярым (үткәргеч), ярты (килограмм), ярты (еллык), ярты (гасыр), ярты (лаш), ярты (йорты), ярты (акыл), ярты (юлда), ярты (сәгать), әйләнә (тирә), ярым (әйләнә), әйлән (бәйлән). 

 7. Җәяләрне ачып, кушма, парлы сүзләрне дөрес итеп языгыз.

Төн (боек), төн (як), төн (буе), өч (почмак), өч (буын), өч (аяк), өч (томлык), өч (яклы), өч (көнлек), өч (айлык), өченче (көн), туры (сүзле), туры (почмаклык), көн (батыш), гала (концерт), халык (ара), ярым (утрау), премьер (министр), пед (институт), радио (тапшыру), көн (як), хатын (кыз), су (саклагыч), гореф (гадәт), көн (озын), бер (юлы), авто (узыш), авто (үз) (бушаткыч), радио (элемтә), аяк (үрә), аяк (өсте), милләт (ара), үз (йөрешле), һич (сүзсез), биш (урынлы), биш (еллык).

8. Һөнәр, юл, эш сүзләре кергән тамырдаш сүзләрне дәвам итегез. 

1. Һөнәр, һөнәрче, ......................................................................................
2. Юл, юлчы, ..............................................................................................
3. Эш, эшче, ................................................................................................

9. Өй эше. Тамырдаш сүзләр сүзлегеннән файдаланып, күп, үз сүзләре нигезендә ясалган яңа сүзләр язып килегез. Бу сүзләр ничек язылалар? 

күп

үз

  10. -намә, -ханә компонентына нигезләнеп язылган сүзләрнең мәгънәләрен аңлатыгыз. Сүзләрнең дөрес язылышын истә калдырыгыз.

Кануннамә, бәянамә, солыхнамә, васыятьнамә, шартнамә, шикаятьнамә, шәһадәтнамә, кайгынамә, эшнамә, шаһитнамә, котлаунамә, низамнамә, ышанычнамә, шәфкатьнамә, теләкнамә, сәяхәтнамә.
Остаханә, ашханә, даруханә, шифаханә, сырхауханә, чәйханә, сыраханә, кярханә, мирасханә, кәсепханә, гыйбадәтханә, мосафирханә, һөнәрханә, ятакханә.

11.  Кыскартылма сүзләрнең аңлатмасын языгыз.

БТИҮ —
ТИҮ —
КДУ —
ҮДН —
ТР —
ҮТМ —
БТК —
ТДН —

2.4. Морфология

1. Ялгызлык исемнәренең дөрес язылышын билгеләгез.

 (Т, т) атарстан (Р, р) еспубликасы
 (К, к) азан  (Д, д) әүләт (У, у) ниверситеты
 (Җ, җ) иңү (К, к) өне
 (Х, х) алыкара (Х, х) атын-кызлар  (К, к) өне
 (М, м) инистрлар (С, с) оветы  (Р,р) әисе
 (Д, д) әүләт (Д, д) умасы 
 (Р, р) оссия (Ф, ф) едерациясе (П, п) резиденты
 (С, с) аратов (ө, ө) лкәсе
 (И, и) дел (Е, е) лгасы
(Г, г) алиаскәр (К, к) амал (И, и) семендәге (Т, т) атар (Д, д) әүләт ( А, а) кадемия (Т, т) еатры

2. Җәяләрне ачып, ялгызлык исемнәренең дөрес язылышын күрсәтегез.  

1) (Р, р)еспублика (Д, д)әүләт (Х, х)акимиятенең (Ю, ю)гары (В, в)әкиллекле, (З, з)аконнар (Ч,ч)ыгаручы һәм (К, к)онтроль (О, о)рганы  булып (Т, т)атарстан (Р, р)еспубликасы (Д, д)әүләт (С, с)оветы  — (Т, т)атарстан (Р, р)еспубликасы (П, п)арламенты исәпләнә.
2) (Н, н)урихан (Ф, ф)әттах 1994 нче елда «(С, с)ызгыра (Т, т)орган (У, у)клар» роман-трилогиясе өчен (Т, т)атарстан (Р, р)еспубликасы (Г,г). (Т, т)укай (И, и)семендәге (Д, д)әүләт (П, п)ремиясенә, 1998 нче елда (Т, т)атарстан (Р, р)еспубликасы (Х, х)алык (Я, я)зучысы дигән абруйлы исемгә лаек булды. 
3) (Б, б)өтендөнья (Т, т)атар (К, к)онгрессы (Б, б)ашкарма (К, к)омитеты, (Т, т)үбән (Н, н)овгород (Т, т)атарларының (К, к)азан (Ш, ш)әһәрендәге «(Я, я)кташлык» (Җ, җ)әмгыяте, «(К, к)азан» (М, м)илли-мәдәни (Ү,ү)зәге һәм «(Т, т)атарстан» (Ж, ж)урналы (Р, р)едакциясе  (Р, р)әшит (В, в)аһапов (И, и)семендәге (Т, т)атар (Җ, җ)ыры (Ф, ф)естивален гамәлгә кую турында карар кабул итте.
4) (И, и)җат (П, п )ортретын ачу тантанасында (Т, т)атарстан (П, п)ремьер-(М, м)инистры (У, у)рынбасары (Д, д)әүләт (С, с)оветы (Р, р)әисе (У, у)рынбасары, (М, м)әдәният (М, м)инистры, (И, и)җат (Б, б)ерлекләре (Р, р)әисләре, (Ә, ә)дәбият-сәнгать  (Ә, ә)һелләре катнашты.
5) (К, к)азан (Д, д)әүләт (У, у)ниверситетының (Н, н). (Л, л)обачевский (И, и)семендәге (Ф, ф)әнни (К, к)итапханәсенең (К, к)онференцияләр (З, з)алында татар халкының күренекле тарихчысы, археолог, этнограф, телче һәм педагог (Г, г)айнетдин (Н, н)әҗметдин улы (Ә, ә)хмәровның тууына 135 ел тулуга багышланган (Ф, ф)әнни (К, к)онференция булды. Аны (К, к)азан (Д, д)әүләт (У, у)ниверситеты, (Т, т)атарстан (Ф, ф)әннәр (А, а)кадемиясенең (Т, т)арих (И, и)нституты, (Т, т)ел, (Ә, ә)дәбият һәм (С, с)әнгать (И, и)нституты үткәрде.  (Матбугаттан)

        3. Исемнәргә күплек кушымчасы ялгап языгыз. Кушымчаларның дөрес язылышын аңлатып,  нәтиҗә ясагыз.

дус —
урман —
җиләк —
кош —
келәм —
төн —
деталь  —
санаторий—
шигырь —
идея —
кафе —
крепость —
сәгать —
календарь —
традиция —

 4. Бирелгән үрнәк буенча исемнәрне тартым кушымчалары белән төрләндереп языгыз. Дөрес язылышын аңлатыгыз.

китап	китабым	китабың	китабы	китабыбыз	китабыгыз	китаплары	
хисап 							
сәркатип							

җиләк	җиләгем	җиләгең	җиләге	җиләгебез	җиләгегез	җиләкләре	
тарак							
сандык							
кунак							
халык							

сарай	сараем	сараең	сарае	сараебыз	сараегыз	сарайлары	
ай							
туй							
көй							
чәй							
     
тау	тавым	тавың	тавы	тавыбыз	тавыгыз	таулары	
шау							
яу							

Истә тотыгыз! -п, -к, -й, -ау хәрефләренә беткән сүзләргә тартым кушымчалары ялганганда, түбәндәге аваз үзгәрешләре барлыкка килә:
п          б   
к            г   
й          е
ау           ав.

5.  Исемнәрне тартым белән төрләндереп языгыз.

әни							
абый 							
хоккей 							
жюри 							
лекция							

6. Өй эше. Түбәндәге сүзләрне тартым кушымчалары белән төрләндереп җөмләләр языгыз.
1)	Йөк, каймак, уймак, дуслык, төп, сәбәп, мәктәп, джип.
2)	Бердәмлек, сыеклык, урак, аяк, әдәп, әдип, җеп, принцип.

7. Бирелгән үрнәк буенча исемнәрне сан, килеш, тартым кушымчалары белән төрләндереп языгыз. 

Үрнәк: Фамилия — фамилияләр 
Фамилия — фамилия-нең, фамилия-гә, фамилия-не, фамилия-дән, фамилия-дә
Фамилия — фамилиям, (-без, -гез, -ләре), 
Фамилия — фамилия-ләр-ебез-не,  фамилия-ләр-егез-гә, фамилия-ләр-е-ннән 

   1) Лекция, технология, администрация, консерватория, территория, декорация, фантазия, репетиция, рецензия, композиция, конференция, аудитория, иллюстрация, антология, аннотация, ария, эволюция, каллиграфия, диссертация, декларация, академия, санитария, иллюзия.
   2)     Учреждение, предприятие, положение, сочинение.
   3)     Галерея, ассамблея, аллея, батарея, траншея, лоторея. 
 4) Лицей, хоккей, мавзолей, профилакторий, санаторий, гербарий, планетарий, дельфинарий, аллюминий, комментарий.

 8. Исемнәрне сан, килеш, тартым кушымчалары белән төрләндерегез. Бирелгән сүзләрне кулланып, 10 җөмлә төзеп языгыз. 

1) Модель, медаль, июль, гастроль, рояль, автомобиль, патруль, фестиваль, акварель, ансамбль, мораль, вексель, дуэль, бандероль, деталь, вермишель, коктейль, карамель. 
2)  Власть, волость, нефть, повесть, промышленность. 
3)	 Ноябрь, декабрь, январь, лагерь, календарь, секретарь. 
4)  Банк, очерк, митинг, лозунг, маркетинг,  киоск, бланк, парк.
5) Интеллигент, концерт, доцент, конкурент, парламент, документ, менеджмент, абонемент, темперамент.
    6) Дирижер, диспансер, центнер, офицер, режиссер, диспетчер, тренер, лидер, мэр, тенор, шофер, актер. 
    7) Баһадир, Җиһангир, сувенир, анализ, грузин.

Истә тотыгыз: 
1) Әгәр сүз -ль, -ь, -ие; -е  гә бетсә, нечкә кушымча ялгана. 
2) Соңгы иҗектә -и хәрефе булганда, сүзгә калын кушымчалар кушыла.
Җиһангир + га, сувенир + ны, анализ + га һ.б.
3) Соңгы иҗектә  -е хәрефе булганда сүзләргә калын кушымча ялгана:   интеллект + ны, концерт + ка.

9. Исемнәрне сан, килеш, тартым кушымчалары белән төрләндереп языгыз. 

Маскарад, йод, период, рекорд, съезд, аккорд, логопед, рейд, бильярд, фонд, метод, масштаб, монолог, диалог, каталог, айсберг, коттедж, колледж, манеж, престиж, пляж, монтаж, тираж, массаж; коралл, металл, балл, кросс, грамм, грипп, нарцисс, компромисс; какао, кресло, пальто, цунами, жюри, ателье, кафе.

  10. Тиешле хәрефләрне куеп, җөмләләрне күчереп языгыз. 

1)	Тормыш һәм андагы конфликт(лар/ләр) авырлыгын үз иңнәреннән төшерергә, дуслар җилкәсенә күчерергә, аңлы рәвештә кызгандырырга тырышкан кеше көчсез (Ә. Баян)
2)	Садыйк абзый (хуҗаның исеме шулай иде) шәһәрдәге  ниндидер бер учреждение(да/дә) эшли икән (А. Шамов).
3)	Стенага элгән календарь(ның/нең) ертылмаган соңгы ун көне (М. Җәлил).
4)	Варис алдына җәеп салган календар(ы/е)(ның/нең) бер битенә нәрсәдер язып куйды (М. Хәсәнов).
5)	Тимербулатов көнен-төнен чаба, завод(лар/ләр)(да/дә), конструкторлыкбюролар(ы/е)(нда/ндә), предприниматель (лар/ләр)(да/дә) була (А. Расих).
6)	Татар халкында әни белән ипи сүзе бергә йөри, аларның мәгънә кондиция(лары/ләре) бертигез (М. Мәһдиев).
7)	Репетиция(лар/ләр) таңга кадәр сузыла, артистлар, уеннарын режиссер(га/гә) ошата алмыйча, манма тиргә баталар (Г. Бәширов).
8)	Президент шәхес хокуклары һәм ирекләренең, республикабыз суверенитетының, Конституция(ны/не) һәм законнарны үтәүнең, шулай ук халыкара шартнамәләрнең гаранты булып исәпләнә.

 11.  Күп нокталар урынына тиешле Н яисә Л хәрефләрен куеп языгыз. Борын авазларына беткән сүзләргә кайсы очракта нинди кушымчалар ялгануын аңлатып, нәтиҗә ясагыз. 

Исән…ек, иркен…ек, кысан....ык, печән…ек, ун…ык, җитештерүчән…ек, калын….ык, үзән….ек, салкын…ык, өлгергән…ек, озын...ык, дошман…ык; бәйрәм…әр, галим...әр, көн…әр, моң…ар, урман…ар; урам…ан, болын…ан; дым…арга, дим…әргә, җилем...әргә, ирен...әшергә, көн....әштерергә, очкын....анырга, дулкын...анырга, борын…арга, алтын...арга, тың...арга, иң…әргә, соң...арга, аң...арга, дошман...ашырга, сабын...арга, барган…ар, язган...ар, киткән...әр, әйткән...әр; ун…арча, ун…аган, мең…әгән, ун…ап, берәм...әп, телем…әп, бөтен....әй.

12. Фигыльләрдән  инфинитив формасын ясап языгыз.

яз	язарга	чайка		
тот		уз		
тиш		рөхсәт ит		
сыз		көт		
чиш		кит		
гиз		сиз		
төш		йок		
чап		йом		
ту		кил		
ку		ю		
ик		биз		
үп		кыл		
тын		кап		
эл		ат		

13. Үтәргә — үтергә, төзәргә — төзергә, сызарга — сызырга, бизәргә — бизергә, китәргә — китергә, ашарга — ашырга фигыльләре белән җөмләләр төзеп языгыз.

14. Фигыльләрне исем фигыль формасына куеп языгыз.

азай — азаю
авырай —
күбәй —
арзанай —
ое —
 кечерәй —
 зурай —
 ю —
 у —
 ку —

15. Бирелгән үрнәк буенча исем фигыльләрне тартым белән төрләндереп языгыз.

яшәү	яшәвем	яшәвең	яшәве	яшәвебез	яшәвегез	яшәүләре	
уку							
җиңү							
сорау							
туу							
юу							
сөю							
сөйләү							

16. Тартым кушымчасы белән килгән исем фигыльләрне дөрес итеп языгыз.

Уку...ы күңелле, гафу үтенү...ем, бурычны түләү...ең, шәл бәйләү...е, аларның сорау...лары, сезгә килү...ебез, агачка үрмәлә...ең, йомышны үтәү...ләре, сиңа әйтү...ем, дикторның сөйләү..е, безне сәламләү...егез, вакыйганы тасвирлау...ым, халыкның туплану...ы, халыкны туплау...ы. 

 17. Исем фигыльләрне күрсәтелгән грамматик формаларга куеп языгыз. Төшеп калган хәрефләрне билгеләгез. 

 Көзге авыл… Ишегалды — минем олы д....н....ям. Монда ....әммә җан иясе үз г....мендә… Көр сыерның м....грәп куй (3 з., б. с., ис. ф.). Тук казларның, утырган җиреннән генә түшен биетеп, борын эченнән генә гаң-гаң килеп г.....пләш (3 з., к. с., ис. ф.). Ю.....ш танаулы сарыкларның мекер-мекер печән уртла (3 з., б. с., ис. ф.). Г....нҗәлә койрыклы әтәчнең күрше тавыкларын койма ярыгыннан күзәтеп, баскан урынында тәк.....т.....сез тыпырда (3 з., б. с., ис. ф.)… Мендәр өстеннән уянып чыккан песинең ак тәпиләре белән салкын җиргә басарга теләмичә, баскыч биеклегеннән әлеге  малларга — «кара ......алыкка» түбәнсетеп карап тор (3 з., б. с., ис. ф.). Әнә шулай ишегалды яши, оз....н кышка әзерләнә. Кышкы аклыкка күзне ияләштерер өчен, күктән к.....м...ш сыкы тузаны сирпелә. Нинди рәхәт, күкрәккә иркен к.....м...ш .....ава ургылып керә (М. Галиев.).

18. Үрнәк буенча фигыльләрне теләк формасына куеп языгыз. Теләк формасындагы фигыльләрне кулланып, 6 җөмлә төзегез.

бар — барыйм — барыйк
укы — 
ю —
у  —
буя —
ки —
көй —
ти —
төя —
төй —
сөй —
куй —
ку —
көйлә — 
якынай —
елмай —
бае —

Истә тотыгыз. 
Берлек санда
I  мин төйим                               I  мин төям                              
II  син төйисең                          II  син төясең                           
III  ул төйи                                  III  ул төя                                                
Күплек санда
I  без төйибез                              I  без төябез                              
II  сез төйисез                            II сез төясез                               
III  алар төйиләр                      III  алар төяләр                        
 Берлек санда
II   син төй                                 II  син төя!                                            
III ул төйсен                              III ул төясен!
Күплек санда
II  сез төегез                              II сез төягез!                                                                             
III  алар төйсеннәр                   III алар төясеннәр!                                    

 19. Бирелгән үрнәк буенча фигыльләрне билгеле киләчәк заман хикәя фигыль формасына куеп языгыз.

Үрнәк: уйна — уйнаячак

бие —
борчы —
елмай —
киме —
укы —
төя —
ю —
ти —
төй—

20. Исемнәрдән нисби сыйфатлар ясап языгыз. Кушымчаларның дөрес язылышын аңлатыгыз: — кайсы очракта –ый, кайсы очракта -и языла?

илаһ…
ихтыяр…
табиг… 
сыйнф…
тәнкыйд…. 
тарих… 
хыял… 
әхлак…. 
икътисад…. 
гомум…. 
инкыйлаб…
җәмгыяв…. 
рух….
гыйльм…. 
шигър…
хисс..
хәбәр...
гакл....
нәзар...
сәнәг...
тәрәкк...
фан...
зарур...
шәхс...
канун...
хосус....
гамәл...
даим...
фәнн...
һөнәр... 
даһ...
хакыйк...

 21. Бирелгән үрнәк буенча сыйфатларны чагыштыру дәрәҗәсенә куеп языгыз. 

Үрнәк: бәләкәй — бәләкәйрәк     
бай —     
сай —
ачык —     
ак —                                                                        
биек —
суык —
аксак —                                 
зур —
зәңгәр —
тар —         
сәер — 
кайнар — 
киң —
гади —
озын —
салкын —
кызу —
кыю —
ямансу —
кызыл —

22. Бирелгән үрнәк буенча сыйфатларны артыклык дәрәҗәсенә куеп языгыз.
Үрнәк: ак —ап-ак     

кара —
зәңгәр —
яшел —
күк —
көлсу —
тигез —
чуар —
сары —
караңгы — 
түгәрәк —

яңа —

23. Артыклык дәрәҗәсендәге сыйфатлар ничек язылалар? Җәяләрне ачып, сүзләрне аерым яки сызыкча аша языгыз.

Чып (чын), чалт (аяз), түм (түгәрәк), чем (кара),  шыр (тиле), дөм (караңгы), тома (сукыр), кап (караңгы), сап (сары), өр (яңа), җете ( кызыл), тип (тигез), чуп (чуар), зуп (зур), вак (вак), куе (яшел), сыек (зәңгәр), коңгыр (кара), аксыл (сары), иксез (чиксез), очсыз (кырыйсыз).

24. Җөмләләрдә кулланылган сыйфатларның дөрес язылышын билгеләгез.

1)	Ачу хәтәр, ачудан гайбәт хәтәр ...рәк икән (Т. Галиуллин).
2)	Сугыш бетеп, армиядән кайткач та, үз өенә кермәстән, туп (туры) Гөлсем апаларга кагылды (Г. Әпсәләмов).
3)	Кар суы, чишмә суы кебек тәмле булмаса да, салкын, чиста була, керне ныг...рак агарта, чәчне әйбәт...рәк йомшарта иде (М. Маликова).
4)	Үзеннән бер башка сәләтлерәк укучысын әзерли алмаган остазны үзеннән ун башка сәләтсез...рәк укучысы таптап китә (М. Галиев).

25. Кешеләргә хас сыйфатларны белдергән кушма сүзләр языгыз.

б	е	р	к	а	т	л	ы	

								

										

26. Кирәкле кушымчаларны кулланып, бирелгән сүзләрдән ясалма сыйфатлар ясап языгыз.

Акыл, бәхет, ташлама; физика, химия, педагогика, техника; объект, субъект,  акционер, аудитор, менеджер, продюсер, фермер.

 27. Бирелгән сүзләргә -карь/-кәр/-кяр кушымчасы өстәп языгыз. Аңлатмалы сүзлектән карап, мәгънәләрен аңлатыгыз.

гас...
яд...
ин...
сәнгать...
хезмәт...

 28. Хәл фигыльләрне чагыштыру дәрәҗәсенә куеп языгыз.

елмаеп —
уйлап —
җылынып —
ашыгып —
киңәшеп —
куанып —

29. Җөмләләрдәге фигыльләрне күрсәтелгән формаларга куеп языгыз. Дөрес язылышын аңлатыгыз. 

Бала уйна ….. (билгеле кил. заман). Ул бие…. (билгеле кил. заман). Бала борчы…. (билгеле кил. заман). Без бие.. (хәз. заман). Малай йөр….(билгеле кил. заман). Су кими…. (билгеле кил. заман). Кыз укы…. (билгеле кил. заман). Без ю….. (теләк фигыль). Кояш байый…. (билгеле кил. заман). Пальто ки….. (теләк фигыль). Ул төя...... (билгеле кил. заман).

30. Би- алкушымчасына башланган сүзләрнең мәгънәләрен аңлатыгыз. Аларны кулланып, җөмләләр төзеп языгыз.

биниһая
бихәбәр
биһуш
бихисап
бичара
бимазалау
бинахак
бихак
битараф

31. Бирелгән саннарны сүзләр белән языгыз. Дөрес язылышын аңлатып, нәтиҗә ясагыз.

15		982		
20		679		
34		1001		
78
119
143		2025
15456
20917		

32. Үрнәк буенча саннарны бүлем саны төркемчәсенә куеп языгыз.

Үрнәк:  җиде — җидешәр
дүрт —
ун —
сиксән —
 җитмеш —
туксан —
йөз — 
мең—

 33. Тексттагы саннарны сүзләр белән языгыз.

Бүген дөньяда 6809 «тере» тел бар, аларның яртысы сигез илгә: Индонезия, Мексика, Бразилия, Камерун, Һиндстан, Кытай, АКШ һәм Рәсәйгә туры килә. Иң күп телле ил — Һиндстан, аның халкы 845 диалектта сөйләшә. Аның артыннан Папуа — Яңа Гвинея килә (монда 600 ләп тел бар).
Планетада иң таралган тел булып кытай, инглиз һәм испан телләре санала. Киң кулланыла торган телләрнең беренче унлыгына Пекин диалектындагы кытай теле (бу телдә 875 млн кеше сөйләшә),  һинди (366 млн), бенгал (207 млн),  португал (176) млн), рус (167 млн),  япон (125 млн), немец (100 млн) һәм корея (78 млн) телләре керә.
Бүген дөньядагы телләрнең 90 процентының (аларны 100 меңнән кимрәк кеше генә белә) киләчәге өметле түгел. ә менә бу телләрнең берничә йөзе, гомумән, үлем чигендә тора: әйтик, 357 телдә бүген 50 шәр кеше генә сөйләшә, ә 46 телне, гомумән, берәр кеше генә белә! Галимнәр раславынча, тел яшәсен  һәм үссен өчен, бу телдә 1 миллионнан артык кеше сөйләшү зарур икән
( Матбугаттан).

34. Басымын дөрес билгеләп, һич сүзе ярдәмендә ясалган алмашлыкларны укыгыз.  Аларның кулланылыш үзенчәлекләрен аңлатыгыз. Бирелгән алмашлыкларны кулланып, 10 җөмлә төзеп языгыз.

Һич 
һичкем
һичнәрсә
һичкайчан
һичнинди
һичбер
һичшиксез
һичничек
һичкайда
һичкемдә
һичберәү
һичберсе
һичвакыт
һичкая
һични

35. Өй эше. Бер, һәр сүзләре ярдәмендә алмашлыклар ясагыз. Кулланылыш үзенчәлекләрен аңлатыгыз. 

бер

һәр

 36. Бирелгән алмашлыкларның язылышына карап, таблицага урнаштырыгыз. Алмашлык төркемчәләренең дөрес ясалышын аңлатыгыз. 

кушылып	аерым	сызыкча аша	

Һәр (кем), һәр (кайда), һәр (төрле), һич (кем), һич (нәрсә), һич (бер) (нәрсә), һич (кайчан), әллә (кем),  әллә (нәрсә), кем (дер), ни (дер), бер (кем), бер (нәрсә) (дә), бер (кайда) (да), бер (кайчан)(да), һич (бер), һәр (кайсы), ни (дә) (булса), кем (дә) (булса), кайчан (да) (булса), ничә (шәр), кайда (дыр), әллә (ни), теләсә (кайсы), теләсә (кайчан), ни (дер), ул (бу), андый (мондый), алай (болай), һәр (бер), бер (кая), әллә (кем), бер (кадәр), бер (вакыт), бер (заман), һәр (даим), әллә (нишләү), кай (бер), бер (ни) (кадәр), шул (чаклы), шул (кадәр), бер (кем) (дә), бер (нинди) (дә), бер (җирдә), һәр (төштә), һәр (чак), ничә (тапкыр), ни (кадәр), ни (чаклы), ничә (ләп), менә (ничек),  кай (вакыт). 

 37. Җөмләләрдә кулланылган алмашлыкларның дөрес язылышын билгеләгез.

1) Хәят бер (ничә) минутлар шул хәлендә калганнан соң, хәтерендә кинәт бер (нәрсә) килеп төшкән кешенең ашыгычлыгы белән, тәрәзә яныннан китте дә ридикюленнән зур төргәк хат чыгарды (Ф. Әмирхан). 
2) Хәтфә күзләр әллә (кая), еракка, югарыга киттеләр, аларга Хәятның йөрәгенең буе җитми башлады. Аларның нуры да хәзер инде Хәят өстенә түгел, әллә (кая) читкә чәчри  иде (Ф. Әмирхан).
3) Бу — кәккүк! Кешеләрнең исләренә нинди (дер) бик мөһим нәрсәне төшерер өчен табигать тарафыннан яратылган күзгә күренмәс сәер кош! ...(Ә. Еники).
4) Әллә (кайчаннан) (бирле) эленеп тора инде сыңар бияләй өрәңге ботагында (Ф. Шәфигуллин).
5) Беренче карашка кар бик нык ята әле, бер(кайда) (да) чүмечләп-чиләкләп алырлык су күренми (М. Маликова). 

38. Җәяләрне ачып, бирелгән рәвешләрне языгыз. Ясалышларына бәйле рәвештә, рәвешләрнең дөрес язылышын аңлатып, нәтиҗә ясагыз.

Ашык (пошык), йөз (түбән), озын (озак), берсе (көнгә), тик (томалга), тирә (юнь), кызу (кызу), ялан (аяк), бер (көн), бер (өзлексез), тора (бара), көн (озын), бер (тавыштан), көпә (көндез), өр (яңадан), гомер (гомергә), елның (елына), әледән (әле), бер (сүзсез), вакыт (вакыт), бер (гәләшеп), ара (тирә).

 39. Модаль сүзләр ничек языла? Дөрес язылган вариантны билгеләгез.

чынлап ?  чыннап 
бәхәссез ? бәхәсез
һич шиксез ? һичшиксез
мәглүм ки ? мәгълүм ки
мөгаен ? мөгәен
шаять ? шәят
хәлбуки ?  хәлбүки
тәгаен ? тәгәен
ниһаять ? ниһәят

 40. Фразеологизмнарда куланылган кисәкчәләрне дөрес итеп языгыз. Әлеге мисаллар нигезендә, кисәкчәләрнең дөрес язылышын аңлатыгыз.

аз (гына) (да)
аз (да) (түгел), күп (тә) (түгел)
әйтергә (генә) ансат
әйттең (ни), әйтмәдең (ни)
әлеге (дә) баягы
әллә (ни) түгел
бер адым (да) артка чигенмәү
(бик) урынлы
дөнья кендеге(мени)
егет дисәң (дә) егет
менә (шул) (шул)
каплаган (да) куйган
җир йотты(мыни)
ни (булса) (да)
каян чыккан сүз (ди) (ул)
кая (гына) карама
өнем(ме), төшем(ме)
(иң) кимендә
(иң) аз дигәндә
кайсы яктан (гына) алып карама
кая (инде) (ул)
иртә(ме)-соң(мы)
(һич) югында
һич (тә) булмаса
шулаен шулай (да) 
шулай булмый (ни)
(ни) чарадан бичара
(ни) арада
(ни) гомердән бирле
(ни) җитте

41. Бирелгән җөмләләрдә кисәкчәләрне табыгыз, аларның дөрес язылышын аңлатыгыз.

1) Сибелә чәчәк җилләр (лә) искәндә,
өзелә үзәк исләремә төшкәндә. (Җыр).
2)	Тәрәзәмне ачып куйдым, 
Кил (сәнә), җил, кер (сәнә). (Х. Туфан).
3)	Бөгел (сәнә), каен иел (сәнә),
Аякларым җиргә тимәс (ме)? (Х. Туфан).
4)	Килеп җиттек (тә)(мени) (инде) диясе килә. (Г. Бәширов). 
5)	Яшь чагында мәҗлестә җырлап утыру өчен аннан (да) шәп кеше булмаган (дыр). (М. Мәһдиев). 
6)	Булмас (ла)! Туктале, ялган түгел (микән) бу? (Н. Фәттах).

42. Җәяләрне ачып, текстны күчереп языгыз. Сүзләрнең дөрес язылышын аңлатып, нәтиҗә ясагыз.
Менә тагын яз җитте. Кышкы озын төннәрдән соң, каты салкыннардан, ачы бураннардан соң тагын яз килде. Тәбәнәк, болаңгыр күктә ягымлы кояш күренде; тирә (якны) яктыга, куанычка күмеп, җирдәге барлык терегә күз кысып, шаярып, кайнар укларын яудырды. Калын кар (астында) басылып яткан тигезлекләр, калкулыклар, урманнар, чокыр (чакырлар)... әкренләп (әкренләп) авыр йөктән арына бардылар. Кыш (буена) тынып торган җирнең (өсте) озакламый өтәләнгән тунын салып ташлады. Сыртларда яшел үләннәр мыек төртте. Яр (буйларында) тал (бөреләре) күзләрен ачтылар. Басулардан, үзәннәрдән челтерәп беренче сулар акты.
Сулар акты... Аҗун яралганнан бирле сулар кая таба аккан булса, быел яз (да) сулар шул бер (якка) юнәлделәр. Инешләр, елгалар, ермаклар, ташулар...— барысы (да) Чулман атлы олуг суның кочагына омтылдылар... кушылдылар, көчәйделәр, ургып (шаулап), алга ыргылдылар. Чулман (исә), ераклардан, якыннардан җыеп алган язгы суны, сыяларны, бозны (карны) тагын ары алып китте. Кайда (дыр) кояш (баешта), кыялы ярлар (янында) олуг Чулман үзенең бөек туганын очратырга тиеш. Алар шунда кавышалар, бергәләшеп, кочаклашып, көн (ягына) юл тоталар. Кайнар ком, кояш илендә, тау (ташлар), камышлар илендә Әтил (Чулман) суын яман (сулап) иксез (чиксез) тиңгез, төпсез тиңгез көтеп ята. Хазар тиңгез көтеп ята. Анда изге Хазар җире, анда изге каган...
Сулар ага... Җир (йөзендә) сулар бер (туктаусыз) агалар (да) агалар. Җәй агалар, яз агалар, көз агалар... Агым (сулар) кешеләрнең чир (чорларын), кайгыларын, языкларын алалар (да) еракларга, упкыннарга, чоңгылларга ыргыталар. Агым (сулар), җир (өстенең) чүп (чарларын), үлекләрен юып алып, үзләрендә юк итәләр.   Шулай ел (да) җир яңара, җир яшәрә.
Җир яңара, җир яшәрә... Өзелмичә, туктамыйча, бөек Чулман кебек, Әтил кебек, көн (төн) җирдә тормыш ага.     
Яз килде, яз!... Киң Чулманга — кояш белән, ай (йолдызлар) белән яшьтәш Чулманга ашыгып төрле (яктан) сулар ага...(Н. Фәттах)

43. Да/дә, та/тә формасының теркәгеч, кисәкчә яисә кушымча буларак дөрес язылышын аңлатыгыз.

1)	Дөнья (да) әле бер (кемнең) (дә) яратудан баш тартканы юк. (Н.Фәттах).
2)	Тик шулай (да)  аның бу яктан, бу өйләр, бу кешеләр, мал-туарлар арасыннан беркая (да) китәсе килмәде (Н.Фәттах). 
3)	Болар барыннан (да) элек күңелдә өмет чаткысы уяталар. (Г.Ахунов). 
4)	Хәсән Туфан, гомер юлын (да) һәм иҗатын (да) нинди генә авырлыкларга, фаҗигаләргә юлыкмасын, туган җиренә, туган халкына, шигъриятенә булган ышанычын бер (кайчан) (да) җуймады (Г. Ахунов). 
5)	Ни сәбәптер, шул мизгел (дә) үк егетнең миңа төбәлгән күзләре һәм нечкә коңгырт кашлары белән мәрмәрдәй ап-ак маңгае минем игътибарымны җәлеп итеп (тә) өлгерде (Ә.Еники). 
6)	Әйтергә кирәк, безнең бүгенге дәрес (тә) гадәттәгедән башкачарак үтте (Ә. Еники). 
7)	Эх, шушы минутлар (да) хәзер аның курае (да) янын (да) булса икән, бер өздереп уйнап җибәрер иде, ичмаса (М.Латыйфуллин). 
8)	Шулар һәммәсе (дә) нинди бәхетле, нинди! Шул Казан (да) торалар, шул Казанның матур урамнарын (да), бакчаларын (да) йөриләр. (Г.Исхакый). 
9)	Без (дә) шулай: кышын юл (да) очраган кешенең бите - колагы өшегән булса, бер (кайчан) (да) моны әйтмичә узмыйлар (М.Мәһдиев). 
10)	Эч поша, яна йөрәк,
Хәсрәт эчен (дә), уй (да) мин, 
Ичмасам, иптәш (тә) юк бит, 
Тик икәү без: уй (да) мин. (Г.Тукай).  
11)	 Агыла (да) болыт агыла
Туган-үскән җирләр ягына;
Тәрәзәгә чиертер (дә) яңгыр
Нәрсә әйтер туганнарыма?!
Агыла (да) болыт агыла. (Х. Туфан). 

44. Нокталар урынына кирәкле килеш кушымчаларын куеп языгыз. 
1) Урман һава... сафландыра. 2) Дару үләннәре... бик күбесе урман... үсә. 3) Бер ялганласаң, икенче чын сүзең... дә ышанмаслар. 4) Аз эш күп сүз... яхшырак. 5) Унынчы һәм унберенче сыйныф укучылары... Ачык ишекләр көне...  чакырабыз. 6) Балалар җәйге ял... зур түземсезлек белән көтеп алдылар. 7) Сәяхәтчеләр иртән иртүк юл... чыктылар. 8) Мин 1990 ел... уникенче августы... Казанбаш авылы... туганмын. 9) Сыйныф җитәкчесе... сүз бирделәр. 10) Мин туган авылымның матурлыгы... сөенеп бетә алмыйм.

Тестлар

1.	Кайсы сүзгә –нар кушымчасы ялгана?
А) һәйкәл
Б) мәкалә
В) календарь
Г) пристань
Д) документ
Е) баһадир

2.	Кайсы сүзгә –нәр кушымчасы ялгана?
А) сәяхәт
Б) тиен
В) мәкаль
Г) ателье
Д) күңел
Е) фантазия

3.	Күплек кушымчасы кайсы очракта дөрес язылмаган?
А) тәрәзәләр, чәчәкләр, җырлар
Б) өметләр, лекцияләр, моңнар
В) шигырьләр, төркемләр, күзләр
Г) бураннар, территорияләр, сюжетлар
Д) китапханәләр, лицейлар, санаторийлар
 
4.	Хаталы сүзне табыгыз.
А) хисабы
Б) мөнәсәбәте
В) сарае
Г) мөрәҗәгатье
Д) берләшмәсе
Е) хуҗалыгы

       5. Сүзгә кушымчаларның дөрес ялганган вариантын табыгыз.
1) календар + е + быз
2) календар + ы + быз
3) календарь + ебез
4) календар + е +без

       6. Хаталы сүзне табыгыз.
А) укуы
Б) сәламләве
В) белдерүе
Г) соравы
Д) яшәүе
Е) килешүе

7. Хаталы сүзне табыгыз.
А) салкынрак
Б) әһәмиятлерәк
В) ачыграк
Г) тарырак
Д) баерак
Е) кыюрак

8. Хаталы сүзне табыгыз.
А) илаһи
Б) тәнкыйди
В) икътисади
Г) тарихи 
Д) җәмгыяви
Е) табиги

9. Кайсы сүзгә –ырга кушымчасы ялгана?
А) яз
Б) тот
В) кач
Г) уз
Д) кайт
Е) ач

9. Кайсы сүзгә –рга кушымчасы ялгана?
А) йом
Б) аңла
В) суз
Г) ту
Д) ю
Е) бар

 11. Дөрес кушымчаны сайлап алыгыз.

төш
	әргә
ергә	

кит
	әргә
ергә	

түз
	әргә
ергә	

көл
	әргә
ергә	

ку
	арга
ырга	
 
тын
	арга
ырга	

сыз
	арга
ырга	

тот
	арга
ырга	

12. Ясалма исемнәрнең дөрес язылышына бәйле артык сүзләрне табыгыз.

I.		II.		III.		
А) кар (бабай)
Б) тәрҗемәи (хәл)
В) мактау (кәгазе)
Г) кара (җимеш)
Д) мюзик (холл)
Е) метро (политен)
Ж) умарта (корты)
З) туры (сөйләм)
И) тутырган (тавык)
К) нарат (җиләге)
	А) кара (бодай)
Б) тере (суы)
В) мело (драма)
Г) ак (сакал)
Д) лиро (койрык)
Е) траги (комедия)
Ж) метео (станция)
З) микро (район)
И) сый (хөрмәт)
К) тере (көмеш)	А) угро (фин)
Б) очы (кырые)
В) нәсел (ыру)
Г) сый (хөрмәт)
Д) рәхим (шәфкать)
Е) пай (тәхет)
Ж) каралты (кура)
З) саф (сата)
И) керем (чыгым)
К) табан (асты)	

13. Ясалма сыйфатларның дөрес язылышына бәйле артык сүзләрне табыгыз. 

I.	II.	III.	
А) күп (почмаклы)
Б) калкан (сыман)
В) халык (ара)
Г) масса (күләм)
Д) бөтен (дөнья)
Е) пост (позитив)
Ж) мело (драматик)
З) ак (сакаллы)
И) мал (мөлкәтле)
К) ультра (миләүшә)
	А) рәтле (башлы)
Б) капма (каршы)
В) лиро (драматик)
Г) кара (кучкыл)
Д) озын (борынлы)
Е) русча (татарча)
Ж) бер (өзлексез)
З) озын (озак)
И) озынлы (кыскалы)
К) каурый (каурый)	А) кара (каршы)
Б) очсыз (кырыйсыз)
В) туры (сүзле)
Г) чал (чәчле)
Д) хәер (хаклы)
Е) олы (җанлы)
Ж) зур (күзле)
З) керделе (чыктылы)
И) яшькелт (зәңгәр)
К) ямь (яшел)	

14. Кайсы төркемдәге сүзләр кушылып языла?
А) таш ( күпер), тере (көмеш),  тимер (юл), халык (ара)
Б) тере (күзәнәк), тимер (капка), тигез (сулыш)
В) туй (төшем), тартып (сузып), хәер (фатиха)

 15. Кайсы төркемдәге сүзләр сызыкча аша языла?
А) җан (атар), ас (төшермә), шарт (намә)
Б) радио (тапшыру), фото (аппаратура), авто (реферат)
В) сау (сәламәт), таныш (белеш), тирә (юнь)

 16. Кайсы төркемдәге сүзләр аерым языла?
А) гидро (сфера), кино (студия), микро (климат)
Б) көпә (көндез), өр (яңа), ашык (пошык)
В) дөм (караңгы), хуш (исле), көмеш (сакаллы)

17. Бер сүзенең аерым язылган очрагын табыгыз.
1) Өйләрендә янгын чыгып, кыш уртасында (бер) нәрсәсез калдылар.
2) Килер шундый (бер) көн: барыбыз да зур бәйрәм табынына җыйналырбыз.
3) Алар барысы да (бер) иш, кабатлап әйтеп торасы да юк.
4) Әнисе кушканны да көтмичә, (бер) көнне Алсу үзе генә чишмәгә китте.

18. Сүзләрнең язылышын билгеләгез.

	кушылып языла	
	аерым языла	
	сызыкча аша языла	

1)	дөнья(күләм)
2)	премьер (министр)
3)	мөгез (борын)
4)	ватан (пәрвәр)
5)	контр (атака)
6)	төп (төгәл)
7)	аз (азлап)
8)	елдан (ел)
9)	ярты (ел)
10)	ярым (утрау)
11)	ультра (кыска)
12)	кара (алтын)
13)	угле (кислота)
14)	таш (күмер)
15)	көннең (көн) буе
16)	дөм (караңгы)
17)	ачыктан (ачык)
18)	ярты (еллык)
19)	икәүдән (икәү)
20) һич (югында)

       19. Кайсы сүздә хата бар? 
А) чып-чын
Б) чалт-аяз
В) тип-тигез
Г) аксыл-сары
Д) вак-вак

      20. Кайсы төркемдәге сүздә хата бар? 
А) һәркем, берничә
Б) кемдер, әллә кая
В) бервакыт, һичкем
Г) кайбер, кем дә булса
Д) ул бу, һәммәсе

21. Кайсы төркемдәге сүздә хата бар? 
А) тугыз йөз унбиш
Б) алтмыш җиде мең бер йөз ун тугыз
В) дүрт мең ике йөз унике
Г) тугыз йөз туксан тугыз
Д) бер миллион өч йөз алтмыш биш мең сигез йөз туксан

       22. Кайсы төркемдәге сүздә хата бар? 
А) барыйм, барыйк
Б) укыйм, укыйк
В) сөем, сөек
Г) елмайыйм, елмайыйк
Д) юыйм, юыйк

23. Кайсы төркемдәге сүздә хата бар? 
А) уйнаячак, китәчәк
Б) эшләячәк, юачак
В) укыячак, әйтәчәк
Г) бииячәк, сөйлиячәк
Д) барачак, төзеләчәк

Сүзьясалышы һәм морфологияне кабатлау өчен биремнәр  

1. Тәкъдим ителгән сүз ясалыш ысулларына унар мисал уйлап языгыз.

Морфологик ысул: 
Синтаксик ысул:
Морфологик-синтаксик ысул:
Лексик-семантик ысул:
Фонетик ысул:  

2.	Июль, капитал, авария, известь, фонарь сүзләрен тартым белән төрләндерегез. III зат берлектәге тартымлы исемнәрне килешләргә куегыз.
 
3.	Тексттан исемләшкән сүз төркемнәрен табыгыз, аларга морфологик анализ ясагыз, ни өчен исемләшүләрен аңлатыгыз.

Төш  вакытлары җитәрәк, көн кисәк үзгәреп китте. Тау-тау ак болытлар, куерып, салынкы кара кучкылга әверелде. Каты җил өй түбәсе саламнарын тузгыта; тирәкләр, яшь ботакларын җиргә чаклы иеп, зарланышкан сыман шаулаша башлады.  Аннары, шыбырдап, яңгыр яварга тотынды…
Яңгыр, кисәк кенә башланган кебек, кисәк кенә узып та китте. Кояш чыкты. Яшел яфраклар өстендә энҗе бөртекләредәй тамчылар җемелдәшә башлады. Иң эреләре, берәм-берәм тәгәрәшеп, җиргә коелды. 
Йомшак сары мамыклы бәбкәләрен ияртеп, казлар яңадан урамга чыкты. Алар шундый шук: әнә берсе күлләвеккә үк кереп китте, аның артыннан башкалары да калышмады. 
Көнчыгышка таба китеп барган яңгыр болыты өстендә, дугаланып, салават күпере сузылды (М.Галәүдән). 

4. Төрле төркемчәдәге саннар кертеп, җиде җөмлә төзегез. Кулланылган саннарны төзелешләре ягыннан тикшерегез.

5.	Бирелгән җөмләдәге сүзләрне, алмашлыклар белән алыштырып, ничә вариантта  тәкъдим итеп була? Мөмкин булган вариантларны языгыз. 
Үрнәк: Карт өянкеләрнең салынып төшкән ботаклары су эчәләр.-

Аларның салынып төшкән ботаклары су эчәләр; Карт өянкеләрнең шул ботаклары су эчәләр; Шул өянкеләрнең  салынып төшкән ботаклары су эчәләр һ.б.
Алсу дәрестән кайткач, бераз ял итәргә уйлады. 

       6. Сыйфат һәм рәвеш сүз төркемнәренең уртак һәм аермалы якларын табыгыз. Җавабыгызны мисаллар белән дәлилләп языгыз.

7. Бирелгән фигыльләрне төрле юнәлешләргә куеп языгыз.
1) кер      2) ю    3) укы       4) бел

8.	 Бирелгән сүзләрнең төрле сүз төркемнәренә нисбәтле булуын җөмләләр белән дәлилләгез.
Кер, бер, иң, ук, баш.

9. Җөмләдәге сүзләргә тулы морфологик анализ ясагыз.
Адәм баласы йөрәк теләгәнгә колак салып яшәргә тиеш. Җан теләгәннән баш тарту кешелекне киметә, ярлылата. Эш исә һөнәр түгел. Яшьме син, картмы – хәрәкәт ит, тормышың бәрәкәтле булыр, тәнең сырхаудан арына торыр (Ә.Баяннан). 

2.5. Синтаксис  һәм пунктуация

         1. Мәкальләрне укыгыз. Мәкаль нинди сүзләрдән тора? Сезнеңчә, сүзләрнең үзара бәйләнешендә нәрсә әһәмиятле? Сүз турында сез тагын нинди мәкальләр беләсез?

Сүз бер көнлек, тел гомерлек.
Авыз күрке - тел, тел күрке – сүз.
Сүзнең башыннан элек ахырын уйла.
Яхшы сүз балдан да татлырак.
Әйткән сүз – аткан ук.
Сүз сүзне тарта.
Сүз  - сүзнең ыргагы.
Сүз канатсыз, ләкин оча.
Сүзне сатып алмыйлар.

         2. Күренекле язучылар сөйләм һәм җөмлә турында нәрсә әйтәләр? Аларның фикерләре белән танышыгыз. 

Туган тел – Тукай теле, татар теле, татар әдәбиятыбызның теле. Менә Тукай теле нинди киң мәгънәдә кулланыла бездә... Бөтен язганнарыңның ахыр чиктә рухы бит телдә... (С. Хәким).
Кирәк икән шагыйрь халык сөйләшендәге формаларны, җөмлә әйләнешләрен дә шигырьгә шул килеш алып куя, буйсынмаса, буйсындыра, тел аның ихтыярында, шигырь могҗизалар ярата... (С. Хәким). 
Язучы Мин Шабай белән очрашу истә калган. Матбугат йорты алдында әрле-бирле йөри бу, иреннәрен кыймылдатып, үзалдына нидер пышылдый. Хикәя язуы икән. Тукталды да, кем өчендер әрнеп, кем беләндер бәхәсне дәвам иткәндәй:
- Сүзнең бит аның җаны бар. Авырттырып ничек җөмләнең тиешсез, җайсыз төшенә куясың? – диде (Ш. Галиев).
Күңелгә әледән-әле шундый чагыштыру килә: язучы өчен дә сүзләр, билгеле бер дәрәҗәдә, стройдагы солдатлар кебек торырга тиешләр түгелме соң?.. Һәм, гомумән, җөмләдә сүзләрнең үзара татулыгы, кардәшлеге ни дәрәҗәдә? Ахыр чиктә, җөмләнең эчке музыкасы, көче һәм “мускулы”  әнә шуннан – җөмлә эчендәге сүзләрнең берсе икенчесенә гармоник ябышып ятуыннан килеп туа бит инде (Ф Хөсни).
Хикмәт шунда ки, әйтәсе һәм күрсәтәсе килгән бөтен нәрсә - фикер һәм хистән алып, төскә һәм искә хәтле – үзенең иң дөрес, иң төгәл сүзен табарга тиеш. Язган чакта нәкъ менә шуны, ягъни әйтергә теләгәнең белән кәгазьгә төшкән сүзнең бер-берсенә ничек тә туры килүен өзлексез күзәтеп барырга мәҗбүр буласың да инде. Ләкин эш моның белән генә бетми бит әле, телнең, һичшиксез, яхшы телнең үзенә генә хас табигый агышы, аһәңе һәм ритмы да булырга тиеш – язганда, шуны гел генә тоеп, чамалап бару да язучыдан шулай ук нык таләп ителә (Ә. Еники).
Татар әдәби теле хәзер сүз хәзинәсенең муллыгы, аһәңлек мөмкинлекләре, синтаксик чараларының байлыгы белән теләсә нинди нечкә һәм тирән психологик кичерешләрдән башлап катлаулы философик төшенчәләргә кадәр барысын да тасвирлап бирә ала (Г. Бәширов).

3. Тиешле кушымчаларны куеп, җөмләләрне күчерп языгыз.
Без...() авыл...() әни...() иң матур...() – мин... () әнкәй. Бу уем...() дуслар...() Нәҗип белән Наил...() әйттем.  “Мин...() әни  матур... ()!” – ди... () Наил. Нәҗип тә бәхәсләш...(): “Мин...() әни матур ... ()!” – ди...() . Бәхәсләш... (), ул көн...() без сугыша ук башла...() . Ярый әле шунда без...() эзлә...() әниләр... () кил...() .  Барыбер, алар...() иң матур...) мин...() әнкәй иде (Р. Мингалимнән).
  
            4. Нокталар урынына белән, буенда, дип, кадәр бәйлекләрен куегыз.
Безнең мәктәптә язучылар ... очрашулар була.
Аралашуда һәр кешене шәхес ... танырга кирәк.
Синең моңа ... ярышларда катнашканың бар идеме?
Гадәттә, без бөтен җәйне елга ... су коенып үткәрә идек.

  5. Түбәндәге сүзләрне кулланып, 10-15 җөмләдән торган    хикәя төзегез.

Бәйрәм, туган көн, дуслар, барысы, бүләк, бүләк итү, котлау, бәйрәм итү, теләкләр, шатлану. 	

	 Дөнья, тел, чит тел, өйрәнү, сүзләр, грамматик кагыйдәләр, уку, язу, сөйләшү, әһәмиятле.   	

         6. Рәсем буенча 10-15 җөмләдән торган хикәя языгыз. Сөйләмегездә сүзләрне үзара бәйләү өчен, нинди чаралар кулландыгыз һәм ни өчен?

        7. Сөйләмнең башын уйлап языгыз.

Алар - минем әтием һәм әнием. Алар һәрвакыт минем янымда: бәйрәмнәрдә дә, иң авыр минутларда да.

       8. Сөйләмнең ахырын уйлап бетерегез.

Кыш. Көннәр бик салкын. Тышка чыксаң, салкын борынны чеметә.

      9. Сөйләмдә төшеп калган җөмләләрне уйлап языгыз.

Әбием безгә һаман бер сүзне әйтә:
- Балакайларым, тәмле телле, тәмле сүзле булыгыз. Тәмсез телле булсагыз, үзегезне беркем дә яратмас, - ди.

“Сүзләр бик күп, тик әбием әйткән тәмле сүз нинди була соң? (Ә. Бикчәнтәевадан).

  10. Кешеләр белән аралашканда, нинди кагыйдәләрне истә тотарга кирәк? Фикерләрегезне язма рәвештә белдерегез.

11. Җөмләләрнең урыннарын үзгәртеп, бәйләнешле сөйләм оештырыгыз.

Шомырт куагы тирәсендә бал кортлары очып йөри.
      Бал кортларының тату гөжләве, куанычлы бәйрәм ясап, аларның чәчәктән чәчәкккә очып-кунып йөрүләре җанга рәхәт сала.
Шомырт чәчәк аткан.
Алар басынкы гына шатланып гөжлиләр.
     Баскыч төбендәге тирәкнең баллы яфраклары кояшта ялтырап торалар. 
Иртән явып үткән кояшлы яңгыр бал төшереп киткән.
 Авылны хуш ис чорнап алган. (М. Юныс)

12. Туган җир, тел, зәңгәр, исем, күрешү, ихтирамлы, җәяү, җиде сүзләрен төрле формаларда кулланып, җөмләләр уйлап языгыз. 

Үрнәк: Мин туган җиремне бик яратам.

       13. Сүзләрне үзара бәйләп һәм дөрес тәртиптә урнаштырып,  җөмләләр төзегез.
Үрнәк: 
Иң, бәйрәм, халык, барлык, татар, сабантуй, ярату.

Сабантуй – барлык татар халкының иң яраткан бәйрәме.

Көн, кайту, туган як, яз, кош, әйләнү.

Якын, Яңа ел,  дуслар, без, бәйрәм, белән, быел, каршылау, теләү.

Казанлы, һәм, соклану, матурлык, шәһәр, башкала, кунак.

Заман,  яшәү, Идел, кушылу,  кабилә, борынгы, Чулман, җир, болгар, белән.

       14. Җөмләләрнең башын уйлап языгыз.

кайнар чәй эчтек.
тырышып укый.
һәрвакыт сәламәт булырсың.
төрле уеннарда катнашалар.
бик кызыклы булды.
гөлләргә су сибәргә кирәк.

       15. Җөмләләрнең ахырын уйлап, язып бетерегез.

1. Көчле яңгыр яуганга күрә,................................................................
2. Урманга баргач,................................................................................
3. Миңа бу турыда беркем дә әйтмәде,..............................................
4. Бүген урамда бик салкын,................................................................
5. Урамда яз..........................................................................................
6. Көне буе телевизор караганчы,.......................................................

        16. Мөмкин булган кадәр сүзләр өстәп, җөмләне киңәйтеп төзегез.

Үрнәк: Кошлар.
Кошлар сайрый.
Урманда кошлар сайрый.
Җәйге урманда кошлар сайрый.
Җәйге урманда матур кошлар сайрый.
Җәйге урманда матур кошлар сайрый, чишмә ага.
Җәйге урманда матур кошлар сайрый, челтерәп чишмә ага.
Җәйге урманда матур кошлар сайрый, челтерәп чишмә ага, урман шаулый.
Җәйге урманда матур кошлар сайрый, челтерәп чишмә ага, урман шаулый, яфраклар серләшә.

Бәйрәм.

Җәен.

       17. Җөмләнең беренче һәм соңгы сүзләре генә бирелгән. Җөмләләрне формалаштырып бетерегез.
 
Табигать     кирәк.
Сүзләр   игътибар итегез.
Казан  яши.
Әтием  кеше.

  18. Сүзтезмәләрне рус һәм үзегез өйрәнә торган бер чит телгә (инглиз, алман, француз) тәрҗемә итегез. Өч телдә синтаксик бәйләнеш булдыру өчен кулланылган чараларны чагыштырып нәтиҗә ясагыз.

Татар телендә
	Рус телендә	Чит телдә	
бакчада эшләү			
абыйның китабы			
салкын көн			
бүлмәгә керү			
телне өйрәнү			
ике атна көтү			
синең хакта сөйләү			

  19. Синтаксик берәмлекләрне сүзтезмәләргә һәм җөмләләргә аерып, таблицага номерларны дөрес итеп урнаштырыгыз.

Сүзтезмәләр		
Җөмләләр		

мин сезгә килдем
килгәч күрешү
күрешер өчен килү
тәрәзәдән карау
йорт тәрәзәсе ачык
абыем кебек акыллы
абыем – программист
татар язучысын
язучының әсәре
дәреслектәге күнегүләр
йортыбыз таштан

    20. Тезүле бәйләнештәге сүзләрне дәвам итегез.

1)Безнең бакчада ак,                                                         чәчәкләр үсә.
2) Мин Казан,                                                     шәһәрләрендә булдым.
3) Татар милли ашларын: өчпочмак,                         яратып ашыйлар.
4) Мәктәпкә баручы укучылар ни турындадыр үзара бәхәсләшәләр,
                                                                                                            .

    21. Буш шакмакларга кирәкле сүзләрне куеп языгыз.
 
Минем шахмат түгәрәгенә йөргәнемә                         дә             канәгать.  
Дустымның                   һәм                       җиләк җыюын мин сокланып карап тордым.
Минем Яшел Үзән шәһәрендә                                    ләкин                         .
Җәйге челлә вакыты булуга карамастан, урамда әле                әле               ява иде.    
Егет бүлмәгә йөгереп керде  һәм                                тик                        .      
                               
    22. Мәкальләрнең икенче яртысын сайлап алыгыз.

кеше холкын күзәт
телең белән узма
әйткәндә сүзеңчә эшлә
йөрсәң күрерсең
матурны бизисе юк
белгәнне яраталар
этсез куян тотып булмас
абына-абына Бохарага җитәрсең
киемеңне бизәмә
сүздә мактанма
авызындагы тешенә бакма	белемең белән уз 
майны майлыйсы юк
белмәгәнне өйрәтәләр
үзеңнекен төзәт
акылыңны бизә
эштә мактан
кулындагы эшенә бак
әйтмәгәндә уеңча эшлә
күрсәң белерсең
дуссыз гомер итеп булмас
ялгыша-ялгыша галим булырсың
	
    23. Ачыклаулы мөнәсәбәткә кертеп, иярүче яки ияртүче сүзләрне өстәп языгыз. 

кайту белән ?
    ? уйнау
мактап ?
арыганчы ?
   ?    күренү
   ?    һава
    ?   җитез
 көзен ?
	өч көн    ?
   ?    санау
   ?    елга
 искиткеч  ?
сөйлисе ?
бишәр  ?
моңа кадәр ?
    ? көн	
    24. Ике төркемдәге сүзләрне бер-берсе белән хәбәрлекле мөнәсәбәткә кертеп языгыз.
Үрнәк: яңгыр ява 

Яңгыр, без, мин, көн, җиләк, кызлар, әнием, китап
Яву, күп, кояшлы, өстәлдә, укучы, табибә, килү, дуслар.

     25. Шакмаклар куелган урынга аныклаулы мөнәсәбәттәге сүзләр өстәп языгыз.
Мин яраткан җырны –                                   җырла әле!

Бездән ерак түгел,                               , әбием яши.

Мин апама -                               бүләк җибәрдем.

Дусларым, бигрәк тә                               , биергә яраталар.

Без,                              ,  күренекле рәссам Б.Урманче музеена бардык.

     26. Җөмләләрне укыгыз. Аныклаулы мөнәсәбәттә торган сүзләрне бәйләүче чаралары белән бергә язып алыгыз. 

Бу вакыйга, ягъни минем мәктәпкә беренче баруым, хәтеремдә мәңге сакланыр. 		
Ул агач ... авылның, бигрәк тә бала-чага белән яшьләрнең һәм хатын-кызларның, иң яраткан урыны булып әверелде (М. Мәһдиев).		
Аерата төпчек кызлары - игезәкләр - сылу булып үсте (А. Гыйләҗев).		
Без, малайлар, арба артыннан ияреп йөрибез (Ф. Хөсни)		
Бу бит – бөтен группаның, бөтен курсның, хәтта факультетның уртак бәйрәме (Ф. Латыйфи).		
Ә киләчәк, матур киләчәк, мине үзенә чакырып, ашыктырып тора (Ф. Әмирхан).			
Миңа, ялларның иң күп көннәрендә зур шәһәрләрдә тора торган шәһәр баласына, бу кырда үсә торган мең төрле чәчәкләрнең берсенең дә исемнәре мәгълүм түгел (Ф. Әмирхан).		
Ә иң кечкенәсе - ике яшьтәгесе - тезләнгән килеш капланып яткан (М. Мәһдиев). 		

          27. Ике төркемдәге сүзләрне үзара бәйләп, сүзтезмәләр төзегез.
хатны
укырга
тәмле
урамга
басма буйлап
Казанда
Ватанны
бакчадагы
эзләгәнгә
әсәрдән
синеңчә
мамыктай 
укымаганга күрә
күп
бүгенгедәй	язу
тору
саклау
уйлау
өзек
хәтердә
табу
бару
йомшак
чәй
җиләк
йөгерү
чыгу
белмәү
сөйләү	

    28. Бирелгән берәмлекләрне сүзтезмәләргә, тезмә сүзләргә һәм фразеологизмнарга аерып языгыз.

Безнең йортыбыз, әнигә бүләк итү, озак көтү,  кул чабу, кул бармау, алтын куллы, музыка тыңлау, сүз тыңлау, күргән саен сөенү, күз ачып йомганчы, ак кар, ял итү, җәен ял итү, тагын бару, әһәмият бирү, бүләк бирү, сүз бирү, мактап әйтү, инглизчә өйрәнү,  барлыкка килү, боз тавы, сиңа таныш, биш чакрым юл, борынгы университет, Казан дәүләт университеты, искиткеч акыллы.

   29. Сүзтезмәләрнең синонимнарын языгыз.

сөйләп бару –
болынга юнәлү -
тавышка уяну –
юл аша чыгу –
арганнан соң ял итү –
җырдай тормыш - 
безгә дип калдыру -

    30. Ияртүче сүзгә иярү мөмкинлеге булган барлык иярүче сүзләрне кулланып, сүзтезмәләр уйлап языгыз. 
Үрнәк: 

  бару

автобуста

ашыгы
пп

юлдан

шәһәргә

тиз

минем шикелле

укырга

елгага таба

быел

әйтсә

безнең белән

 сөйләү

  болын

  табу

31. Түбәндәге сүзтезмәләрне кертеп, җөмләләр төзегез.
 
Китапханә абүнәсе, Татарстан мөхтәрияте,  абруйлы кеше, мөһим мәсьәлә, өстәмә салым түләү, эшнең дәлиле, спектакль белдерүе, бәйсез тикшерү алып бару.

       32. Түбәндәге мәгънә мөнәсәбәтләрен белдергән сүзтезмәләр уйлап языгыз.
Үрнәк: процессның коралын белдерә – каләм белән язу
Эшне башкару урынын белдерә; процессны башкаручыны белдерә; эшнең үтәлү вакытын белдерә; эшнең күләмен белдерә; предметның төсен белдерә; предметның материалын белдерә.
	
   33. Ияртүче сүзгә карап, сүзтезмәнең нинди төрләре булырга мөмкин? Мөмкин булган барлык төргә дә мисаллар китерегез.

   34. Түбәндәге сүзтезмәләрне татар теленә тәрҗемә итегез.

Ходить около леса, проходить мимо скамейки,  говорить прямо, сказать правду, считаться с решением, добиваться согласия, учиться в школе, пытаться спорить, решать задачу, ставить под сиденье, кататься с горки, давать в займы, варить быстро, исчезнуть навсегда, кричать громко, ходить прямо, убирать постель, просматривать газеты, любить Родину, получать право, руководить больницой,  называться лучшей, соломенная шляпа, каменный дом, один пуд пшеницы, город Елабуга,  Воздушный флот, река Кама, гречневая каша, скользкая дорога, память отца, письмо от матери, сказанное слово, три девочки, летний отдых.

 35. Өзекне игътибар белән укыгыз. Җөмлә санын күрсәтегез. Баш кисәкләрне бергә язып алыгыз. 

Мин авылыбызның ... Рамазан чишмәсе буенда утырам. Ул авыл уртасындагы таулык куеныннан агып чыга да, ун адымлап йөгереп баргач, кечкенә елгачык эченә кереп югала.
Елганы чыпчыклар төркеме сырып алган. Алар  чыркылдаша-чыркылдаша су чәчрәтеп уйныйлар. Томшыкларына тамчылар алып, күккә чөяләр дә, кабат кабып йотмакчы булып, югары күтәреләләр. Бераздан тагын әйләнеп кайталар! 
Чыпчыклар уенына мавыгып, чишмә төбенә килеп төшкән сандугачны күрми дә калганмын икән. Бу ялгыз кош елга суына да,  шунда чыркылдашып уйнаган чыпчыклар төркеменә дә исе китмичә, чишмәнең түренәрәк узды. Су буена килеп җиткәч, чишмәгә үрелер өчен, урын җайларга кереште. Аннары үзенең сусап-кибеп беткән томшыгын агымга төртте... (Г. Гыйльман).

36. Җөмләләрне игътибар белән укыгыз. Җөмләнең төшеп калган бер баш кисәген табып, урынына куегыз. 
Сайлап алу өчен баш кисәкләр: кош, куян, иман, болытлар, үсә алмый, кереп тормады, кайтарырга кирәк, соң түгел.

Табигатьтән берне аласың икән, аңа икеләтә                  (З Фәйзи).
Кешелекле, миһербанлы булырга беркайчан да         (Р. Батулла).  
Фәкать туган телдә                иңә кеше җанына! (Р. Фәйзуллин).
Туган туфрагыннан башка үлән дә                (Г. Гыйльманов). 
Әй мәктәбем, очкан оям минем, үз оясын һәрбер     табар (С. Хәким). 
Юынгач, ул ашарга                        (Х. Сарьян).
Көннәрдән беркөнне              иркә кызына өр-яңа киез итекләр алып кайтып биргән (А. Алиш).
Ул             , артына вак-вак болытчыклар ияртеп, туп-туры кояш өстенә бара (Ф. Әмирхан).

 37. Күренекле язучыларыбыз әйткән хикмәтле сүзләрне - афоризмнарны укыгыз. Җөмләнең хәбәрләрен табып, астына сызыгыз.

Тарих – тормыш остазы ( М.Хәсәнов).
Һәр өйнең үз бизәге була (.Р. Төхвәтуллин).
Ата-ана фатихасы — бәхеткә юл... (М. Мирза).
Тырыш хезмәт ... күмерне – алмаз, өйрәнчекне оста итә (М.Насыйбуллин ).
Матурлыкны тану өчен, үзең матур булу кирәк (М. Мирза).
Яшәү - тауга менү (Ә. Гаффар).
Бала күңеле – гөлчәчәк (Х. Вахит).

 38. Җөмләләрнең чикләрен табыгыз. Җөмлә башында килгән сүзләрне дөрес итеп языгыз. Тиешле тыныш билгеләрен куегыз.

Зарифуллин калырга булды

бүген томанлы һава басу түрендәге кибәннәр күренми хәер аларны инде ындыр табагына ташый башлаганнар иде авыл басуындагы шул кибәннәргә карасаң ничектер җанга рәхәт булып китә иде инде алар да югалып бара 
Ян Амос Коменский  ди кылыч борынлы педагогика укытучысы баланың дөрес тәрәккый итүе өчен дүрт шартны нигез итеп ала бу турыда сез беләсез менә хәзер Коменскийның «Бөек дидактика» дигән хезмәте турында кем миңа сөйләп бирер ягез әле ягез
укытучының бусы да күзлекле тик монысының күзлеге зәңгәр һәм бик калын шуңа күрә ул җанга салкынлык өрә укытучының бармагы журналдагы исемлек буенча түбән төшә бармак «А» хәрефен узды Абдуллинның авызы ерылды ул елмаеп артка карый Баязитова чатнаган иреннәрен шатлыгыннан ялап ала  бармак «Б» хәрефен дә узып китте Гыйззәтуллинның бите ап-ак киндергә әйләнә зәңгәр күзлекнең бармагы шул  фамилия тирәсендә туктап кала
моны безгә әйтеп бирер хәзер моны безгә әйтер безгә әйтер
йа хода нигә дип шулай газаплыйсың әйт тизрәк әйт фамилиясен кем булса да булыр тик болай газаплама гына
моны безгә хәзер яхшы итеп сөйләп бирер Зарифуллин.
кинәт кенә Гыйззәтуллинны очкылык тота башлады педагогика дәресе аның өчен ул кадәр куркыныч түгел ләкин ул һәрвакыт «педагогика» сүзен әйтә алмыйча иза чигә педагогика расписание буенча беренче дәрес булып керә гомуми торактан училищега килеп җиткәнче салкында авызлар күшегеп бетә туңган авыз белән «педагогика» дип әйтүе әлбәттә уен-муен түгел монда теләсә кем буталырга мөмкин Гыйззәтуллин  әгәр аны педагогика дәресендә бастырып куйсалар  бер дә исе китмичә генә «федәикә» дип сөйли бирә булмастаен белгәч ул инде бөтенләй башын ватмый бәхетсез Зарифуллин исә Коменскийның «Бөек дидактика»сы турында сөйләргә дип басты сипкелле яңагын зәңгәр бишмәтенең сап-сары мех якасына яшерде өметсезлек белән күзләрен тәрәзәгә төбәде анда кыеклап яңгыр ява мондый көнне колхозда эш булмый каравыл өенә җыелып тәмәке төреп күргән-белгәнне сөйләп яту никадәр рәхәт булыр иде
йә, йә, Зарифуллин аны сөйләргә кыенсынсаң Иоганн Генрих Песталоцци карашларына туктал бөек швейцар педагогының баланы тәрәккый иттерү турындагы карашлары нидән гыйбарәт
үтерде суйды ах ике-өч йөз ел элек Коменский белән Песталоцци туганчы укуы бик җиңел булгандыр Зарифуллинның күз аллары караңгылана аның алдында ниндидер боҗралар очып йөри башлый ул тузып юкәсе чыккан чабатасын берөзлексез идәнгә ышкый кичә урамда эт тизәгенә басылган булырга тиеш юкәне харап итә инде ул авылга кайтканчы таралып китсә нишлисе булыр ах тукта әле нинди юкә Песталоцци бит әле ә зәңгәр күзлек әйтерсең тырнак астына энә тыга
яле яле сөйләп җибәр әле ә әллә кыенмы уйла уйла яхшылап 
Зарифуллин бүген үк училищедан качарга карар бирде аның кашлары керфекләре тирләде шул минутта ул үзенең баш миен бик сыек хәлдә итеп күз алдына китерде баш мие шулпаланган тизрәк качарга кирәк тизрәк авылга үҗәт каты муенлы үгезләр арасына җылы ат абзары тирәсенә ул барысын да күтәрер өстерәр ындырга төнге сменага чыгар тик менә бу Коменский белән Песталоццидан гына коткарыгыз (М. Мәһдиевтән).

        39. Җөмләләрне укыгыз. Ия белән хәбәр арасына кайсы очракларда [— ] куелуын аңлатыгыз.

1) Имән — урманның тарих укытучысы. Юкә, каен, миләш — алар җыр, әдәбият, рәсем укытучылары (М. Мәһдиев).
2) Бу аларның үз гомерләрендә беренче очрашулары, беренче күрешүләре иде (Г. Ибраһимов). 
3) Яшәүнең мәгънәсе — яшәү мәгънәсен эзләү (З. Хәким).
4)	Гомерем минем — яну,
Мәңгелек ут!
Синең гомерең —
Тарих өчен бер минут (И. Юзеев).
5)	Тән сихәте — хәрәкәт,
Гаилә бәхете — бәрәкәт (Мәкаль).
6) Зәңгәр күк — таҗым, чуар җил — тәхтем,
Үзем — азат хан, ак кояш — бәхтем,
Йолдызлар һәм ай — серче дусларым,
Сандугач, тургай — җырчы кошларым (Ш. Бабич). 
7)	Бу — Гөлчирәнең йөрәгеннән чыккан рәхмәте иде (М.Мәһдиев). 
8)	Юк, ни генә әйтмәгез, табигатьнең иң моңлы, иң сагышлы вакыты — май ахыры (М. Мәһдиев).
9)	Ахун хәзрәт — Бохарада укыган кеше (З. Бигиев).
10)	Бу — аның тавышы (Ш. Маннур).

      40. Тиешле урыннарда ия белән хәбәр арасына тыныш билгеләре куеп языгыз, кагыйдәләрен аңлатып, нәтиҗә ясагыз. 

1)	Моң бүтән телләргә тәрҗемә ителми торган, ходай сулышы белән яратылган тылсымлы сүз (М. Галиев).
2)	Мәхәббәт ул үзе иске нәрсә, тик һәр йөрәк аны яңарта (Һ. Такташ).
3)	Бөтен булган байлыгы урман, чишмәләр һәм кешеләр (М.Мәһдиев).
4)	Балам балым, баламның баласы җаным (Мәкаль). 
5)	Бу Гөлбану өчен икенче сынаш иде, ләкин сер бирмәде (Г. Ибраһимов).
6)	Дүрт дүртең уналты. 
7)	Мин миләүшә чәчәк, ә син горур имән
 Йә син бөркет, ә мин очар юлың туры (Л. Янсуар). 
8)	Бу борынгыдан килгән сәнгатьнең язылмаган кануны (М. Галиев).
9)	Дошманны җиңү өчен иң көчле корал аңа изгелек итү (Р. Фәхретдин).
10)	Без гадиләр түгел,
Без галиләр (З. Насыйбуллин).

1.	Кайсы җөмләләрдә пунктуацион хата бар?

1)	Мәйдан — чигүле түбәтәй. Мәйдан — төрле чәчәкләрдән үрелгән тәкыя (М. Галиев).
2)	Бу —  корбан чалу, корбан итеп сәдакә өләшү, ашка җыю кебек матур гадәтләргә күчеп, дини йолаларга да кергән (М. Галиев).
3)	Әлеге ике халыкның һәрберсе  — олы тарих һәм бай культура иясе (Р. Хәким).
4)	Син — Кара урман иясе, моң иясе (М. Галиев).
5)	Бу — җирдәге бернинди ганимәт-байлыкларга да алыштыргысыз илаһи халәт (М. Галиев).
6)	Әнә уҗым басуы эчендәге югары елгага сузылып утырган кечкенә авыл Рушадның әнисе төпләнгән авыл (М. Мәһдиев).
7)	Тапмаган мал — тау чаклы (Ф. Хөсни).
8)	Даһилар — трагик шәхесләр, ди меңьеллык философия (М. Галиев).
9)	Туган тел ул — 
Ничә гасыр
Бездән элек туган тел (З. Насыйбуллин).
10)	Илһам — күңелнең канаты (Ш. Галиев).

2.	Җөмләләрне укыгыз. Җөмләнең кайсы кисәкләре (ия, хәбәр, аергыч, тәмамлык) тиңдәшләнеп килүен әйтегез. Тиңдәш кисәкләрнең үзара нинди чаралар белән бәйләнүләренә карап, тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз. 

1)	Биектә ак тун ябынган юан болытлар, уң якта яшеллеккә күмелгән урман, икенче якта Иделгә барып тоташкан иңкүлек җәйрәп ята (Т. Галиуллин).
2)	Җил болытларны пыран-заран китерде, укмаштырды, таратты, талкыды (М. әмирханов). 
3)	Рәтен белеп малны чалу, кышка ит ризыгы, җәйгә казылык, каккан каз, җилдергән ит әзерли белү — татарның милли сыйфатларыннан берсе (М. Галиев). 
4)	Тышта салкын, караңгы (Г. Әпсәләмов).
5)	Бүген көн аяз да, болытлы да (Г. Толымбай).
6)	Бу тойгыда җиңелчә генә моң, җиңелчә генә шатлык, нәрсәнедер җиңелчә генә сагыну, нәрсәнедер  җиңелчә генә көтү, нәрсәгәдер җиңелчә генә куану, тагы әллә нәрсәләр бар иделәр (Ф. Әмирхан). 
7)	Безнең авылдан бер генә герой да, бер генә космонавт та, бер генә академик та чыкмаган. (М. Мәһдиев).
8)	Ничәмә көз салкын яңгырлар белән юып ташларга теләгән ул истәлек, ничәмә кыш аяусыз бураннары белән күмеп китмәкче булган — булдыра алмаган (Г. Ахунов).
9)	Сул почмакта кечкенә генә, пөхтә генә комодта зур гына көзге, ислемайлар, савытчыклар, хатын-кыз шара-баралары, диварларда әллә ничек кызыл материя белән ясаган чәчәкләр, алар арасында открыткалар. Тынык һава эчендә нечкә генә, пөхтә генә ислемай исе (Г. Исхакый).

3.	Теркәгечләр белән килгән тиңдәш кисәкләр янында кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1)	Айбиби моңа кинәнде һәм кулындагы бер чәчәкне аңа ташлады (М. Хәбибуллин). 
2)	Җыр — бөек сәнгать төре, аны халыктан алырга кирәк тә халыкка  үз йөрәгең аша кайтарып бирергә кирәк (М. Галиев).
3)	Алар бүлмә уртасында очраштылар һәм кул кысыштылар (Р. Мирхәйдәров).
4)	Галимә әйтте-әйтте дә чыгып китте (С. Зыялы).
5)	Ераккарак китеп, чаршауларга тагын бераз карап торды да кул селтәде: калыгыз инде, янәсе (К.Тимбикова). 
6)	әле һаман һавадан җуялып бетмәгән яз җиле кояш батышы ягыннан аерым бер акрынлык вә тынычлык белән исә дә дөньяга яңару вә яшәрү исләре чәчә һәм бөтен җанлы вә җансыз нәрсәләрне үзләренә бер төрле тереклектә коендыра иде (Ф. Әмирхан).
7)	Менә  нәкъ шул вакытта зәңгәрсу хәтфә күзләр белән кара якут күзләр очраштылар да бер-берсен кадерләштеләр һәм тибрәтештеләр (Ф. Әмирхан).
8)	Илтеп куям таныш түгел җиргә,
     Мәхәббәт һәм яшьлек иленә (Ф. Яруллин). 
9)	Я поездда яки самолетта очып кайтыр бер көн яныңа (Ф. Кәрим).

4.	Тиңдәш һәм тиңдәш булмаган аергычлар  янында тиешле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1)	Төн гаҗәеп бер төн иде. Әйтерсең, бөтен җир өсте йомшак калын кара бәрхет белән капланган — шундый караңгы шундый җылы һәм шундый тын иде ул!.. (Ә. Еники).
2)	Иртәнге иксез-чиксез зәңгәр күктә бүрек кадәр генә бер болыт йөзеп йөрде (Т. Әйди).
3)	Көн кичкә авышып бара иде инде. Җылы нурлары белән аны озата килгән җемелдәшкән кар бөртекләре аша аның күзләренә өмет өстәп торган гайрәт биргән кояш та алсуланып баерга җыена иде (Р. Мөхәммәдиев).
4)	Кызыл кофта кигән чәчләрен бөдрәләтеп тараган тутакай килеп керде (Г. Исхакый). 
5)	Тыгыз сары болытлы күк гөмбәзеннән кыр казлары китеп бара (М. Мәһдиев).
6)	Ишек пары белән өйгә мамык шәл бөркәнгән кыска жакет кигән битенә мул итеп вазелин сөрткән кыйгач кашлы кыз килеп керде (М. Мәһдиев).
7)	Җанны өшетә торган салкын коры кич килде  (А. Гыйләҗев).
8)	Нургали хыялы белән рәхәт дәрәҗәле көннәрне күз алдына китерде (М. Мәһдиев).
9)	Җиргәнтауның Агыйделгә барып  бәрелгән чите киртләчләнеп киртләчләнеп күтәрелгән биек-биек кызыл ярга әйләнеп китә (М. әмир).
10)	 Без тауга мендек тә аксыл нурга манчылып яткан тигез алан үзәгеннән сулга борылдык (Х. Сарьян).

5.	Тиңдәш кисәкләр янында килгән гомумиләштерүче сүзләргә бәйле тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз. 

1)	Күз күргән бөтен дөнья, әллә кайдан-кая баскычланып менгән таулар, киң басулар, урманнар, үзән, елга буйлап сузылган тигез болыннар — һәммәсе тирән ак кар белән төренгәннәр, һәммәсе якты кояш астында гаҗәп бер матур саф аклык белән ялтырап уйныйлар иде (Г. Ибраһимов). 
2)	Бала-чагын, егет вакытларын, каз өмәләрен, туйларын, җыеннарын, ярминкәләрен — барысын да кызык итеп, тәмле итеп, көрсенеп һәм юксынып сөйләп утырырга ярата торган иде (Ә. Еники). 
3)	Алкаланып колак артларына төшкән куе аксыл чәче дә, ап-ак муены да, хәтта аз гына җәенкерәк борыны да — барысы да аңа тулаем сөйкемле йомшаклыгын биреп тора кебек ( Ә. Еники).
4)	Эше,
Язмышы,
Мәхәббәте,
Кайгы-сагышы —
Борчылдыра мине барысы да! (Ш. Маннур).
5)	Аның һәммә нәрсәсе: нечкә тал чыбыгы шикелле нечкә, ләкин тулы муены, шукланып торган каргылт-коңгыр күзләре, алар өстендәге нечкә генә, кәкре, каргылт кашлары, биленә кадәр төшкән коңгыр чәч толымы — һәммәсе яшьлек, таушалмаганлык күрсәтеп торган шикелле торалар иде (Ф. әмирхан).
6)	Аңа беркем дә булыша алмады: атасы да, яраткан колы да (Н. Фәттах).
7)	Барысы да: китүчеләр дә, озатучылар да — ял итүче халык (Ә. Еники).
8)	Руслар арасында шулай ук төрле халыклар бар иде: офицерлар, студентлар, адвокатлар һәм төрле катлау сәүдәгәрләр дә бар иде (З. Бигиев).
  
6.	Тиңдәш кисәкләр арасына кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз. 

1)	Йөрәге җилкенеп ала шомлана (М. Әмирханов).
2)	Бәхетне байлык муллык югары белем хыялый дөнья гына алып килми икән шул (Т. Галиуллин).
3)	Анда билгесез мәшәкатьләр билгесез кешеләр күңелле очрашулар көтә иде... (М. Мәһдиев). 
4)	Бу тынгысыз көйсез оныгыннан 
    И зарланды әби и зарланды (К. Булатова).
5)	Талантлы булу бәхет кенә түгел фаҗигадер дә (М. Галиев).
6)	Күз күргән бөтен дөнья әллә кайдан-кая баскычланып менгән таулар киң басулар үзән елга буйлап сузылган тигез болыннар һәммәсе тирән ак кар белән төренгәннәр...(Г. Ибраһимов).
7)	Көн аяз җылы әтрафта вак-вак таулар сирәк кенә агачлар калалар, су өстендә кечкенә-кечкенә генә буксир пароходлар, бөтен көчләре белән тырышып, үзләренә ана булырлык олуг-олуг баржаларны өстериләр өстләрендәге кызыл йөзле капитаннары, тагы да кызара төшеп, быргылар аркылы әллә нәрсәләр кычкырышалар (Ф. Әмирхан).

7.	Кереш сүзләрне табыгыз, алар янында тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз.

1)	Әгәр дә сезгә дус-иш һәм туган-тумачаларыгыз озак чылтыратмыйча торалар икән, димәк, аларның дөньялары түгәрәк (М. Ахунов). 
2)	Ниһаять, Салаватны да шулар арасыннан күрдем мин беркөнне (Ш. Маннур).
3)	Рәхмәт яусын, әлеге хәлебезгә керүчеләр дә табылып тора (Ф. Хәкимова).
4)	Нишлисең, кешелек тарихы гел шулай, хакыйкать юлында үкенечле соңарулардан тора (М. Галиев). 
5)	Кыскасы, без аның күпкырлы иҗат эшчәнлегенең бар асылын бу гасырда гына аңлап та, аң-зиһен кысаларына сыйдырып та бетерә алмабыз (М. Галиев).
6)	Кызганыч, без ашау-эчү белән бәйле табын гадәтләрен оныта барабыз, булганнарын күрсәтә белмибез (М. Галиев).
7)	Дөрес, ул калын-калын дәрес китапларына бик мохтаҗ иде (Ә. Еники).
8)	Ни аяныч, шуннан соң Мәскәүдә бер генә татар мәктәбе дә ачылмаган (Ф. Хәкимова).
9)	Шөкер, менә күреп китәргә дә җай чыкты (Ф. Хәкимова).
10)	Билгеле, кызгану, уфтану  хисе дә янәшә генә (Ф. Хәкимова).

8.	Кереш сүзләр янында кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз. 

1)	Хәер ул башкасын көтмәгән иде дә (Н. Фәттах). 
2)	Һәрхәлдә Сирин шулай уйлый (Ф. Латыйфи).
3)	Ниһаять Наис Гамбәрнең соңга калып та соңармаган шигырьләре беренче китап булып басылып чыкты (М. Галиев).
4)	Гаҗәп бит кунак булган җиреңдә татып караган бик тә тәмле ризык гомерең  буена  онытылмый, хәтергә сеңеп кала (М. Галиев).
5)	Дөресен әйткәндә кеше дигән затның шундый психологиясе аркасында нинди шәп драма әсәрләре дөньяга килгән (М. Галиев).
6)	Кыскасы Муса әфәнде дворянский бүлмәгә утыртылган иде (З. Бигиев).
7)	Әлбәттә бездә махсус «Фал китаплары», «Юраулыклар», «Тәгъбирнамәләр» дә күп булган. (Х. Мәхмүтов).
8)	Чыннан да халыкның рухи дөньясы бер әдәбият белән генә чикләнми бит (М. Госманов).
9)	Димәк узган тарихны гыйльми объектив рәвештә тулы белер өчен, аны төрле яктан яктырткан чыганакларның да санын ишәйтергә, баетырга кирәк икән (М. Госманов).
10)	 Бәлкем эченнән генә сагынгандыр, ләкин тыштан бервакытта да күрсәтми иде (Ә. Еники).
11)	 Иншалла милләтебез шулай бердәм булса, югалып калабыз (Ф. Хәкимова).
12)	 Алла боерса быелгы елның сентябреннән пансион-мәктәп ачарга телим ( Ф. Хәкимова).

9.	Эндәш сүзләрне табыгыз, алар янында тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз.

1)	Хәерле көн, күтәрелеп килүче кояш (Г. Рәхим).
2)	И угълым, илләр күреп кайт, җирләр күреп кайт, ирләр күреп кайт, дөньяда ни барын күреп кайт — ләкин мин күргәннәрне күрмә (Г. Рәхим). 
3)	Ник, матурым, бигрәк моңайганнар
Төн карасы кебек күзләрең? (И. Юзеев).
4)	Җырлар язам тауның күкрәгендә
Кодрәтле җил! әкрен, исми тор!
Сандугачкай! Назлым, куй, куй сайрама!
Сайрап, яшь бәгырьне кисми тор (Ш. Бабич).
5)	Әллә бәхет акты микән,
Сайрар кошым, сандугачым, язгы кар суларына (Халык җыры).
6)	И авыл! Син мең шәһәрдән
Мең кабат ямьле вә хуш;
Бер кеше юк урманда,
Нинди тын һәм нинди буш! (С.Рәмиев).
7)	И сабыйлар! Эшләгез сез, иң мөкатдәс нәрсә — эш,
Эш агачы һәрвакытта бик юмарт китер җимеш. (Г. Тукай). 
8)	Әй мәктәбем, очкан оям минем, 
Үз оясын һәрбер кош табар...(С. Хәким).

10.	 Эндәш сүзләр янында кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1)	Рәхмәт сиңа тормыш (Г. Рәхим).
2)	Тотышымны югалттым би! (Н. Фәттах).
3)	Әй бөдрә чәч зәңгәр күз
әйтмәм бәгърем авыр сүз (Халык җыры).
4)	Инешләрем кая югалдыгыз
Болыннарым кая киттегез?! (В. Фатыйхов).
5)	Резидәкәй матур ни кайгың бар
Нигә башың түбән иясең? (И. Юзеев).
6)	Лачыннарым мин сезгә ышанам, баһадирыгыз йөзенә кызыллык китермәссез (Н. Фәттах).
7)	Юксынырбыз сине Остаз! (М. Галиев).
8)	Әй Казаным гүзәл шәһре Казаным
Синдә үтте күпме көз һәм язларым.
Синдә сөйдем, синдә ярлар сайладым,
Синдә җайсыз тормышымны җайладым. (Ф. Яруллин).

11.	Аерымланган хәлләрне табыгыз. алар янында тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз.

1)	Бүген иртән күлдәге бозны күреп, ул шулай иртә суынуына шаккаткан иде (Н.Фәттах). 
2)	Икәүләп Мәдинәне үгетли-үгетли, бөтен нәрсәне аңлатып бирергә тырышабыз (Ш.Маннур). 
3)	Энә белән кое казыган шикелле байтак тырышты ул. (Р. Низамиев).
4)	Сәгатьләр буе кош сайравын тыңлап йөрим, кесәмә салып алып килгән җимне сибеп китәм, яисә, берәр хикәямне кертеп җибәреп булмасмы дип, озаклап күзәтәм, сөйләшәм, әйе-әйе, кошлар белән сөйләшәм (Г.Гыйльман). 
5)	Ул, һәрвакыттагыча, олы тыйнаклык һәм сабырлык белән ашыкмыйча гына атлап, Айсылу янына килеп басты (Ә. Сәлах). 
6)	Безнең базарга, сатарга дип, бер чиләк май алып киләләр иде. (З. Зәйнуллин).  
7)	 Мәктәпне тәмамлагач, Алабуга педучилищесына имтихан тота. (М. Галиев). 
8)	— Юк, Хаят, мондый тавыш белән җырлаганны тыңлап утырганчы, әнә ул агачта сайрый торган кошчык сайравын тыңлагыз. (Ф. Әмирхан). 
9)	Бакча якта түземсезлек белән батырлык кылыр минутны көтеп торган малайлар, «урра» кычкырып, бер-берсен төрткәләшеп, дәррәү кәҗәгә таба йөгерделәр. (Р. Мөхәммәдиев). 
10)	Көннәрдән беркөнне куян иркә кызына өр-яңа киез итекләр алып кайтып биргән (А. Алиш).

12.	 Аерымланган хәлләр янында кирәкле тыныш билгеләре куеп языгыз.

1)	Ә менә Клараның әтисе шул авылда туып-үскән булса да Каракошны сагынып бер дә телгә алмый иде. (Ә. Еники). 
2)	Сумкасын эчкә урнаштыргач малай үзе дә кереп ятты гәүдәсен тырышып-тырышып баштанаяк салам белән каплады. (Р. Низамиев). 
3)	Аны күрү белән егет чабаталарын тотып абзарга таба йөгерә дә тиз генә киенеп тә ала. (Әкият).
4)	Ул арада диңгез ягыннан ерактагы ташкын тавышы сыман тонык бер шаулау ишетелде. Аның ни икәнен аннан соң тагын нәрсә булачагын абайлап өлгергәнче сулда, пычрак өстендә, озын булып сузылган буразна күренде. (Г. Бәширов)
5)	Еракта, бик еракта, тын караңгылыкны нечкә генә нәфис кенә ярып әкиятләрдә алтын кылыч селтәнгән шикелле итеп яшен яшьнәде (Г. Гобәй). 
6)	Тау-тау болытлар куерып салынкы, кара кучкыл яңгыр болытларына әверелделәр. Каты җил өй түбәсе саламнарын тузгыта, тирәкләр ботакларны җиргә иеп зарланышкан сыман шаулаша башладылар. Һавага күбәләк өере шикелле ап-ак шомырт чәчәкләре тузгып очты (М. Галәү).
7)	Күктә, бозлы миләшләрне хәтерләтеп, тәлгәш-тәлгәш йолдызлар кабынды. (Р. Низамиев).

13.	 Аерымланган хәлләрне аерымланмаган итеп үзгәртеп   языгыз. Тыныш билгеләренең үзгәрешен аңлатыгыз. 

1)	Эшләрен бетергәч, Мәрзия әби үзе дә түр якка чыкты. (З. Хөснияр). 
2)	Ул, солдат хезмәтен тутыргач, туп-туры Казанга әнисе ягыннан туган тиешле Хәдичә апаларга кайтып төшә. (З. Хөснияр). 
3)	Төн буенча авыл урамнарында этләр уладылар. Төн буенча, өй түбәләрендәге саламнарны куптарып, капкаларның тутыгып беткән тупсаларын шыгырдатып, салкын җил шаулады (К. Нәҗми).
4)	Кояш, күк читеннән үрмәләп, югары күтәрелә башлады (М. Галәү).
5)	Тагын мин, авылымны искә төшереп, ерактан балачагыма иеләм (М. Галиев).
6)	Сезнең җырлавыгызны тыңлаганнан соң, мин татар халкының җанын аңлагандай булдым (М. Галиев).

14.	Кайсы җөмләләрдә аерымланган хәлләргә бәйле   пунктуацион хата бар?

I.
1)	Анда да, монда да, кып-кызыл булып, җирдә алма өелеп тора (И. Гази).
2)	Углының уйларын сизенгән кебек, Кортка-бикә шундук кымыз китерергә кушты (Н. Фәттах).
3)	Берни эндәшмичә, беркемне күрмичә, шактый тынып утырды (Н. Фәттах).
4)	Үзара әйткәләшүче ирләрнең усал-усал тавышларын ишеткәч, Күрекле бикәнең күңеленә шундыйрак уйлар килде (Н. Фәттах).
5)	Болгарга килеп, җиде көн ял иткәч Сүбәдәй баһадир Казан каласына җыена башлады (Н. Фәттах).
6)	Кырга чыксаң пәрәвез җепләренә ураласың (С. Поварисов).
7)	Йөри торгач, Горький урамындагы бер йортны ошаттык (М. Галиев).
8)	Муса Салихов фабрикасындагы хезмәтләрне карап кайтып, кичке сәгать 8 дә үз өендә ялгыз гына чәй эчеп утыра иде (З. Бигиев).
9)	Ул ялгыз ашарга-эчәргә яратмаса да, бик сусаганлыктан ялгызы гына чәй эчеп утыра һәм кулындагы газетаны караштыра иде (З. Бигиев).

15.	Тиешле урыннарда тиңдәш кисәкләр һәм аерымланган хәлләргә бәйле тыныш билгеләрен куеп, текстны күчереп языгыз. Өзек кайсы әсәрдән алынган?

Менә бер көнне иртән торып чыгасың — бөтен дөнья ап-ак! Йомшак кар өстенә каз-үрдәк тармаклы-җәпләкәле беренче эзләрен салып киткән. Кич-иртә урамнан шыгырт та шагырт аяк тавышлары ишетелә башлый. Менә кайчан кузгала төрле өмәләр каз өмәсе сүс өмәсе тула өмәсе. Шул вакытка турылап күрше авыллардан кунак кызлар килә. Байга да килә ярлыга да. Кунактан кунакка гына бәлештән коймакка гына йөреп өч-дүрт көннән үк китеп баручылар да быелгы шикелле корылык булган елларны якты чырай сөтле чәйгә дә риза булып унар унбишәр көн утыручылар да булгалый. Кунак кыз дигәндә бары бергә югы уртак, ничек туры килсә дә гаеп ителми. Безнең кунак кызыбыз яшь кенә иде әле. Чәче Яңасала кызларыныкы кебек кара йә коңгырт түгел бодай саламы төсле. Бите дә түгәрәк түгел ак та озынчарак та, күзләре дә күк төсле. Сөрмә тартмый иннек-кершән сөртенми. Иреннәре болай да бөрлегән төсле, бит урталары багъ алмасыдай үзеннән-үзе алсуланып тора. Исле сабын белән бик матурлап битен юып чаршау артында чәчен тарап үрә дә мәрҗәннәрен асып көмеш балдакларын киеп чулпыларын чылтыратып тик йөри бөтен өйне балкытып. (Г. Бәширов).
16.	 Аерымланган аныклагычларны табыгыз, алар янында куелган тыныш билгеләренә аңлатма бирегез. 

1)	Исламгали — колхозның менә дигән тракторчысы — сугышта ике кулын беләзектән өздереп кайткан иде (М. Мәһдиев).
2)	Ә нигә кирәк бу, нигә шәһәр шаулатырга, нигә төрле кирәкмәс  кешеләрнең, (мәсәлән, Симаков кебекләрнең) шиген уятырга? (Ә. Еники).
3)	Бу вакыйга, ягъни минем мәктәпкә беренче баруым, хәтеремдә мәңге сакланыр. 
4)	Калада йортлар да, урамнар да төрлечә: охшашлар, үзгәләр (К.Кәримов).
5)	Без барыбыз табигать балалары, тик  кеше дигән зур һәм җаваплы исемебез бар (Г.Бәширов).
6)	Бәлки киявебез профессор белән миңа да Америкага китәргә туры килер (К.Тинчурин).
7)	Туган авылы Олепиноны, һәр капкасына кадәр тукталып, үзенчәлекле холыкларны яратып сурәтләгән урыс язучысы кебек үк, Мөхәммәт ага да гомере буена үзенең агач бишеге — Гөберчәген язды (М. Галиев).
8)	Янә канатларын җәйде, гүя Айбибине суга — кочагына чакырды (М. Хәбибуллин). 
9)	Ул агач байларга гына хезмәт итеп калмады, авылның, бигрәк тә бала-чага белән яшьләрнең һәм хатын-кызларның, иң яраткан урыны булып әверелде (М. Мәһдиев).

17.	 Аерымланган аныклагычлар янында тиешле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1)	Аерата төпчек кызлары игезәкләр сылу булып үсте (А. Гыйләҗев).
2)	Аның ягъни чын мәхәббәтнең асылда юклыгын без соңыннан белдек (Ә. Еники).
3)	Яңа айның җидесендә изге бәйрәмнең соңгы көнендә Туман каган күк өйгә яңадан үзенең барлык туган-тумачасын, бәкләрне, агаларны җыйды (Н. Фәттах).
4)	Сулда көнбатышта күңелсез караңгылык җәелеп ята, уңда көнчыгышта бераз гына ачыла башлаган күк чите һәм шундый ук караңгы бушлык барлыгы беленә иде (Н. Фәттах).
5)	Бу бит бөтен группаның бөтен курсның хәтта факультетның уртак бәйрәме (Ф. Латыйфи).

18.	Әйтү максатына бәйле рәвештә, тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз.  

1)	Шагыйрьләр авылда туа гына (А. Гыйләҗев). 
2)	Әби-бабасының туфрагын онытмаган кеше игелекле була. (М. Мәһдиев).
3)	Үз-үзең белән көрәшүдән дә авыррак тагын ни бар икән бу дөньяда? (Г. Галиева)
4)	Кич. Тып-тын бүлмә. Ике арада авыр сөйләшү бара (Г. Галиева).
5)	Билгесезлектән дә авыр нәрсә юк (Ф. Яруллин).
6)	Ул тәрәзә канатларны ачты. Ух! Иркен бушлык! Ул саф каралҗым күк йөзе! Ул гәүһәр кисәкләре кебек ялтыраган хәтсез күп йолдызлар! Үзенең аксыл тонык яктысы белән таулар, урманнарны һәм бөтен киң сахраларны сулган вә хыялый төскә керткән ай! (Ш. Камал).
7)	Татарлар арасында фал ачу максатында халык җырларыннан да киң файдаланганнар. (Х. Мәхмүтов).
8)	Үткән көннәрнең төннәре дә якты. ( Ш. Галиев).
9)	Яздан, гаделлектән, киләчәктән
Мөмкин түгел аеру Тукайны! (Р. Фәйзуллин).

19.	Җөмләләр ахырында тиешле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1)	Бу йөрәкләр, өзгәләнеп кабат янмас микәнни (Р. Фәйзуллин).
2)	Вакыт арабызга пәрәвезләр үрә бара (Т. Галиуллин).
3)	Китерегез миңа ясмин чәчәкләре,
Китерегез миңа резедалар (Ф. Әмирхан)
4)	Яшерен һәм мәңге үлмәслеген дәлилләргә мохтаҗмы халык (Р. Фәйзуллин).
5)	Таң Тәүлекнең иң матур, иң ямьле вакыты таң Үзе турында әллә ничаклы, әллә нинди матур җырлар җырлаткан таң Моңлы, нурлы, дәртле, серле, шигъри таң (Г. Гобәй).
6)	Ник, матурым, бигрәк моңайганнар
Төн карасы кебек күзләрең (И. Юзеев).
7)	Көнем туса, җиргә сыймый шатлыгым (Р. Фәйзуллин).

20.	 Күп нокталарның куелышын аңлатыгыз.

1) Дала буш, дала киң, җир җылыкай, шаян җилкәй биттән сөя... Рәхәт, һай рәхәт тә соң! ...һәм ямансу. Йөгереп уйныйсы, ятып елыйсы килә бу төн, буш, моңсу башкорт далаларында (Ә. Еники).
2) Язда гына була торган сыерчык бураннары гыйнварда да улады, агачлар сарыларын елына әллә ничә кат чыгардылар.... ә ул кыш  салкын иде! Күп юллар үттек без синең белән ул чагында! (А. Гыйләҗев). 
3) Сабантуй вакыты килеп җитте... Шәрәфетдин көрәшкә бик җитди әзерләнде. Ундүрт яшендә атлар чабышында ул Пальма белән беренчелекне яулаган иде. Узган ел көрәшкә чыгып икенче урынны алды (Р. Сибат).
4) Поэзиягә чал Урал аръягыннан  Хәсән Туфанның кайтуы... Нәкый Исәнбәт, Сибгат Хәким, Әхмәт Фәйзи, Мостай Кәримнәрнең сугыштан соңгы яңа сулышлы шигърияте.... (М. Галиев).
5) Чәй сала торган көмеш калак... Кара чәчәкләр төшкән фарфор чынаяклар... Үз өе... Аның тәмле-татлы исе... Акрын гына җан тибрәткән музыка... Зәп-зәңгәр үтә күренмәле ялкын телләре... Болар барысы да юлда кайтканда, аннары әле генә өйдә туган икеле-микеле моң-зарларын алып киттеләр (А. Гыйләҗев).

21.	Җөмләләрдәге тыныш билгеләрен кую кагыйдәләрен  аңлатыгыз.

1)	Син бәхетле, Хәят! (Ф. Әмирхан).
2)	Димәк, тәнгә сихәтле яткан ризыкның илаһи тәэсире бар. (М. Галиев).
3)	Нинди нурлы, нинди озын керфекләр, нинди гаҗәеп, нинди серле күзләр, нинди хәялы, нинди алсу яңаклар. (Ф. Әмирхан).
4)	Ул болыт, артына вак-вак болытчыклар ияртеп, туп-туры кояш өстенә бара. (Ф. Әмирхан).
5)	Хат өчен ул, бигрәк тә фото җибәргән өчен, рәхмәт әйткән. (Л.И.)
6)	Шарф астыннан ычкынган чәчләр хәзер инде иркенләп тузгый, алсу яңаклар, матур күзләр, озын керпекләр белән уйный, аларны кадерләп үбә, аларны яман күзләрдән саклаган шикелле итеп, каплап качыра башладылар (Ф. Әмирхан).

22.	Өтер кайсы урында куела?

1)	Галәмгә без иң зур биеклектән егылып төшәр өчен генә түгел [  ] ә күбрәк күрер өчен, дөньябыз киңәйсен өчен генә омтылырга тиеш (ә. Баян). 
2)	Гөлбану үзенең чигүле алсу альяпкычын чыгарды да [  ] җиңел, уңган кул белән тиз-тиз бәйләде, каршыларга килгән каенсеңелләр ярдәме белән чиләк, көянтә алды, кушъяулык (бөркәнчек) ябынды да, алты кыз белән бергә, якындагы чишмәгә китте (Г. Ибраһимов).
3)	Хөсәен бүген иптәшендә кызык кына бер алышыну күрә һәм [  ] чәй койган аралаш, каш астыннан аңа карый һәм гаҗәпләнә иде (Ш. Камал). 
4)	Тәрәзә алдында яткан сары эт, зур һәм кара күзләрен сөзеп
[  ] килгәнне каршы ала, киткәнне моңлы күзләр белән озата иде (Ш. Камал).

23.	 Сызык кайсы урында куела?

1)	Тел [  ] халыкның акылын, гореф-гадәтен, дөньяга карашын, фәлсәфәсен, тарихын, кыскасы, бөтен күңел байлыгын, мең еллар буена үзенә сеңдерә килеп, безнең заманнарга җиткергән чиксез кадерле хәзинә (Г. Бәширов).
2)	Тынычлык ул [  ] иң бөек илаһи музыка (Р. Фәйзуллин).
3)	Кеше күңеленең иң югары  ноктасы [  ] кешене ярату (А. Гыйләҗев). 
4)	Кешене бит шулай [  ] элек-электән төсләр, биеклек, киңлек, тавыш, гөмбәз әсәрткән (М. Мәһдиев). 

24.	Җәяләр кайсы урында куела?

1) Бу калфаклы кызларның берсенең [  ] Хәятның [  ] шулкадәр матур булучанлыгы аның җанында әллә нинди бер милли мактанчык кузгатты (Ф. Әмирхан).
1)	Гөлшәһидә Мансурның уңышсызлыкларына [  ] кайберәүләр шулай уйлый иде [  ] куанырга гына тиеш (Г. Әпсәләмов).
2)	Менә-менә яңгырлар башланмагае дип [  ] шуңарчы уракны ничек тә төгәллисе иде дип [  ] бик тә кызуланып йөргән көннәр иде бу (Р. Төхвәтуллин). 
3)	Фикер тулысынча аңлашыла, өстәвенә биш юлның дүртесе охшаш яңгырашлы сүзләргә тәмамланган [  ] андый сүзләрне рифма дип атыйлар [  ]: бар икән — кар микән — таң микән — бар икән (Татар әдәбияты).

Кушма җөмләләр

25.	Тезмә кушма җөмләләрне укыгыз. Аларның нинди җөмләләрдән оешуын аңлатыгыз. 

1)  Музыка тынды, халык залга керә башлады. (Ә. Еники).
        2) Кайдадыр еракта кемдер курай уйный, һәм аның моңнары бөтен Агыйдел буйларына тарала. (М. Әмир). 
        3) Болыттан җиргә кадәр улак булып салават күпере сузыла, шул улак буйлап гөрләвек агып төшә. (Г. Сабитов). 
4)	Эшне эшләргә кем белми, тик җае туры килми. (Мәкаль). 
5)	Хәтерләргә тырышып карыйм, юк зиһен мондый исемне өстерәп чыгара алмый. (Ә. Баянов). 
6)	Яңа заман яңа байлыклар тудыра, ләкин искенең дә яхшысын саклый белергә кирәк. (Ә. Еники). 
7)	Иң биек ботак очларында җилләргә дә бирешмичә, ике-өч алма калтыранып утыра, ара-тирә сары яфраклар коелып төшә. (Ф. Садриев). 
8)	Гомер узмый 
Без узабыз
Шул гомер буйлап (Р. Миңнуллин).

26.	Кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз. Теркәгечсез тезмә кушма җөмләләрнең аерым җөмләләре үзара нинди чаралар ярдәмендә бәйләнешкә кергәннәр?

1)	Тәбрик кулларын юмакчы булып иелгән иде бабасы рөхсәт итмәде. (Ә. Баянов). 
2)	Заһидәнең оеклары лычма су бөтен җире пычранып беткән. (М. Әмирханов). 
3)	Ярты көннән артык урманда тулганды Җик Мәргән ник бер җан иясе очрасын. (М. Хәбибуллин). 
4)	Ел артыннан ел узган малай егет булып җиткән. (Әкият). 
5)	әни тамак кырды әллә нәрсәләр миңа ымлады мин көлә-көлә егеткә сөйли бирдем. (Г. Исхакый). 
6)	Яр буендагы эсселек кимеде яшькелт дулкыннарның дымлы җиле иркәләде. (М. Әмирханов). 
7)	Очар кошлар очсын
Зәңгәр күкне кочсын  
ә без калыйк туган төбәктә (М. Гыймазетдинов).

27.	Кирәкле тыныш билгеләрен куеп языгыз. Теркәгечле тезмә кушма җөмләләрнең аерым җөмләләре үзара нинди чаралар ярдәмендә бәйләнешкә кергәннәр?
1)	Үзе күңеленнән шулай дип кабатлады ә үзенең кымшанырлык та әмәле юк иде. (Р. Мөхәммәдиев). 
2)	Аның күзләренә ишек алдындагы яшел чирәм, бәрәңге бакчасы, түтәлдәге суган-кишерләр, кыярлар чагылып кала да бөтенесен кар күмә. (Ф. Садриев). 
3)	Чәйнең дә тәме булмады әти, әни берлә дә сүз көйләнмәде. (Г. Исхакый). 
4)	Хәер, мәчет катындагы кечкенә мәдрәсә булган әмма ләкин электр да, клуб та булмаган. (Ә. Еники). 
5)	Ләкин ул барысын да шаккаттырып, фән юлыннан китте һәм үзе дә мондый һөнәр сайлауга бер дә үкенми иде. (З. Хөснияр).
6)	Ярлылыктан кеше үлми кыйнала тик җан мескен. (Мәкаль).  
7)	Янә яшен яшьнәде янә күк күкрәде. (М. Әмир). 
8)	Ә бит хан кызы үзе дә бик яхшы укый иллә нигәдер һәрчак мөгаллименнән укытасы килә. (М. Хәбибуллин). 

28.	 Аналитик кушма җөмләләрне укыгыз. Баш һәм иярчен җөмләләрне табып, үзара ничек бәйләнешкә керүләрен аңлатыгыз.  

1)	Оясында ни күрсә, очканында шул булыр. (Мәкаль). 
2)	Ул вакыт агышын югалтты, әйтерсең лә аның үз вакыты. (Ф. Садриев).
3)	 Әйттем ич инде: гаделлек дигән кош артыннан мин җир читенә дә барырга риза. (М.Әмирханов). 
4)	Шунысы гаҗәп: тавышы бер дә картаймаган икән бит аның. (М. Гали). 
5)	Кемдер шулай кисәтә аны, хәтта ул кемдер аны өркетә, куркыта шикелле. (З. Хөснияр). 

29.	 Аналитик кушма җөмләләрнең кайсыларында ике нокта куела? 

1)	Тик бу хакта беркем дә белергә тиеш түгел хәтта иң якын күреп йөргән кешеләргә тулысынча түгел, өлешчә дә чишелергә ярамый. (Ф. Сафин).
2)	Шунысына игътибар итегез халыклар гадәтләре белән бер-берсеннән ул вакытта нык  кына аерылып торганнар. (З. Хөснияр).
3)	Хатны кыз да укып карый дөрестән дә шулай язылган була. (Әкият). 
4)	Адресын кайдан алган булсаң телефон номеры да шунда булырга тиеш (Г. Әпсәләмов). 

30.	 Синтетик кушма җөмләләрне укыгыз. Баш һәм иярчен җөмләләрне табып, үзара ничек бәйләнешкә керүләрен аңлатыгыз.  

1)	Караңгы төшүгә, Туктамыш тагын бер кат артына әйләнеп карады (Г. Гарифуллин).
2)	Көн салкын булса да, ноябрь кояшы үзен сиздерә башлады (М. Галиев).
3)	Яңгыр башланганга күрә, алар бар нәрсәләрен җыеп кайтып киттеләр (Г. Әпсәләмов).
4)	Китү көннәре җитмәс өчен, ул кулыннан килгәннең барысын да эшләргә әзер иде (Ф. Латыйфи). 
5)	Көче бар тау күчерер (Мәкаль). 
6)	Өем минем яктырсын дип, 
Ут элдердем шәмнәргә (Л. Лерон).

31.	Синтетик кушма җөмләләрдә тиешле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1)	Ходай кушылдырганны кеше аера алмас. (Мәкаль).
2)	Башкалар ду килеп шаулашып шатланышып барганда мин моңаеп барам. (Г. Исхакый). 
3)	Әти-әнисе аның хәлен белеп торсын дип ул аларга атна саен хат язды (Ф. Хөсни).
4)	Үзең тапмаган малның кадере булмас. (Мәкаль). 
5)	Казларны юып келәт киштәсенә менгереп элгәннән соң кызлар эре көмеш чәчәкләр төшерелгән яшел зәңгәр чиләкләр белән чишмәгә су алырга төшәләр. (Г. Бәширов).

Тестлар
32.	Кушма җөмләләрдә нинди тыныш билгеләре куела?

1) Музыка тынды халык залга керә башлады. (Ә. Еники).
А),
Б) :
В) –
Г) тыныш билгесе куелмый

2) Ике юллы бер җырны мин дә ике ел буе тыңладым туйдырмады (Ш. Галиев).
А),
Б) :
В) –
Г) тыныш билгесе куелмый

3) Ярый әле уен бетте  һәм без озакламый таралыштык. (Ш. Маннур)  
А),
Б) :
В) –
Г) тыныш билгесе куелмый
      
4) Янә яшен яшьнәде янә күк күкрәде. (М. Әмир).
А),
Б) :
В) –
Г) тыныш билгесе куелмый

5) Кояш баеп килә бугай алайса шалашка кире кайтырбыз. (М. Әмир).
А),
Б) :
В) –
Г) тыныш билгесе куелмый

6) Бер нәрсәне исеңдә тот син бу җир йөзендә берәү генә. (Ф.Садриев).
А),
Б) :
В) –
Г) тыныш билгесе куелмый

7) Уйлап куям бу саллы, биниһая олы гәүдәне хәрәкәткә китергән йөрәккә киләчәктә язылачак күпме роман-вакыйгалар сыйгандыр. (М. Галиев).
А),
Б) :
В) ()
Г) тыныш билгесе куелмый

8) Аның миңа сузган кулына йомшак һәм бик җылы иде ул кул тотынып аякка бастым (Ф. Хөсни).
А),
Б) :
В) –
Г) тыныш билгесе куелмый

9) Телең сөйләгәнне кулың белән эшләп күрсәт. (Мәкаль).
А),
Б) :
В) –
Г) тыныш билгесе куелмый

33. Кайсы җөмләләрдә өтер куелмый?

1) Ни өчен һәр халык үзенең тарихын белергә тырыша икән? 2) Борынгы рус әдәбияты тарихын кабатлаганда мин бер яңа фикергә юлыктым. 3) Үткән заман тарихын аңлау киләчәккә бару өчен кирәк.  4) Үзең  яшәгән чорны дөрес бәяләү өчен дә тарихны белү яхшы. 5) Гомумән адәм баласы үзенең каян килеп чыкканлыгын белмичә тынычлана алмый. 6) Ата-баба бабаларның бабалары эшләгән эш алар кылган гамәлләр белән дә горурланасы килә. (М. Юныс)

34.	 Катлаулы кушма җөмләләрдә тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз.

1)	Назлыгөлдән гайре беркемне дә күрмәде, ә теле белән ул идарә итми иде инде, гүя теле аныкы түгел иде. (М. Хәбибуллин). 
2)	Февральнең салкын иртәсе уянып килә, күктә тоныкланып калган ай күренә, аның китек ягы кабыгы суырылган лимон телемедәй төссезләнгән. (Ф. Садриев). 
3)	Зөбәрҗәт, борылып-борылып, борылмага кереп күмелгәнче, нәнәсенә кул изәде, ак яулыклы нәнәсе ул борылма артына кереп югалгач кына, ике күзеннән аккан яшьләрне сөртеп алды. (Х. Мөдәррисова). 
4)	Син ашыкканда, ул кабалана дигәндәй, җил көчәеп, җәяүле  буран башланды. (Р. Хафизова).
5) Оча алмадым, ә менә  күңелдә илаһи ашкыну — биеклеккә ашу рәхәте, хозурлыгы ымсындырып калды, мин аны татлы серем итеп күңелдә кичерәм. (Ш. Галиев). 
6) Сәнифә өйгә кайтып кергәндә, өйгә тәмле ис таралган, балалар мәктәптән кайтып, өсләрен алыштырган, йөгерә-йөгерә өстәл әзерлиләр иде  (Э. Шәрифуллина).

35.	Катлаулы кушма җөмләләрдә тиешле тыныш билгеләрен куеп языгыз.

1)	Башта кыш буе буран котырды авыл юлларын урамнарны тирән көрт басты аякланып йөрерлек хәл калмады. (Ф. Бәйрәмова). 
2)	Кайсы ни әйтсә икенчесе шундук килешә һәм кайсы кая кузгалса икенчесе шундук аның артыннан иярә (М. Маликова).
3)	Алмагачлар тирә-якка хуш ис бөрки урман өстендә ак томан тирбәлә чәчәкләрдә шатлык яшьләредәй чык бөртекләре ялтырый. (Г. Сабитов).
4)	Алар парлашуга залдагылар бер нәрсәгә игътибар иттеләр кавалер белән дама икесе дә пөхтә матур ак киемнән икесе дә төз сылу гәүдәле икесе дә җилкенеп вальс бииләр һәм аларның биюе залдагы башка биючеләрнекенә караганда күпкә дәртлерәк нәфисрәк сыгылмалырак иде. (Ә. Салах).
5)	Көймәче Шамил читтәрәк суга иелгән өянкегә атланып балык кармаклый  арырак ялкау гына койрыгы белән чебен куа-куа Актүш черем итә үлән арасында чикерткәләр черкелди дымсу урында күрән-үләннәрдән әкәм-төкәмнәр югарыга үрмәли  әйтерсең лә алар күкнең үзенә җитмәкче яр өстендәге ташта ... кара сыртлы җитез кәлтәләр «ялт» итеп үлән арасына чума Идел өстендә кояшта ялтырап көмеш балыклар сикерешә. (Х. Мөдәррисова).
6)	Иңкүлектә ялгыз ат утлап йөри күк күкрәгән саен ул муенын турайта да башын тагын ия тышаулы булганга күрә кушаяклап алга сикергәндә яшен яктысы аның ялын ялкын телләре сыман кызарып күрсәтә ат үзе тимерчелек учагыннан чыккан утлы күмергә охшап кала (Ә. Гаффар).
7)	Ул бик мөлаем бөтен җире килешле сул яктан юл ясап таралган алтын сары чәче дулкынланып иңнәренә төшкән зәңгәр күзләренең карашы үткен һәм уйчан түгәрәк ак йөзен бераз эрерәк тигез ак тешләре яктырта тулышып торган иреннәренә чиста күңелле кешеләрдә генә була торган бераз кыенсыну катыш эчкерсез елмаю эленгән (М. Мәһдиев). 

Туры сөйләм

36.	  Туры сөйләм янында тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз.

Түгәрәк тирмәнең эче кечкенә лампы белән яктыртылган иде. Карлыгач-Сылу өйнең түрендә, ике як кабыргасына кат-кат тезелгән күп сандыклар, палас, юрганнарның арасыннан нидер эзли иде. Аның башында каракүлле озынча нечкә бүрек, өстендә нечкә билле, күкрәге, якасы укалы бишмәт иде. Аяк тавышына борылды, кара-туткыл йөзендә, матур кара күзләрендә җиңелчә елмаю уйнады.
       Айбала аның янына ук барды, бераз серле тавыш белән:   
 — Иркәм җан, сиңа хәбәр белән килдем,— диде.
Кыз артык сүзсез үк аңлады, елмаюы югалды, керфекләре йөзенә таба сузылды.
— Карагым җиңгәм! Дустым булсаң, миңа андый сүзләр белән килмәс идең! — диде.
Киленчәк хәйран күзләре белән Сылуга карады:
— Колынчагым, бу ни сүз булды бу?
   Кыз күтәрелеп карамады, акрын эчке аваз белән җавап кайтарды:
— Әйткәнем шул: минем аңа кабулым юк! Күңелем башкададыр! Мине җәфаламасаң иде!
Айбала һушыннан китә язды, телен югалтты, сердәшенең беләгенә тотынды:
— Акылың бармы?! Ике йорт уналты ел кода булып яшәде. Калымлык  алынды. Уенчак яшь күңел кая сикермәс. Илнең  арасына зур гауга ташлыйм дип торганыңмы бу синең, сәүләм?! — диде.
Карлыгач-Сылуның күзләренә хафа чыкты. Ләкин әйткәне һаман шул мәгънәдә иде:
— Боларны күп ишеткәнмен, ни кылыйм? Үзен беләсең гуй: үткәндә берничә мәртәбә килде. Йортның җоласы, тәкъдирнең язганы шул икән дип, куеныма алдым... Мәгәр ни күрдем: буе тәбәнәк, йөзе яман шадра, борыны томшык, күзе кыйшык... Ул  бәндә белән, карагым җиңгәм, ничек гомер итәрмен?! ...(Г. Ибраһимов).

37.	Туры сөйләм янында тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз. 

Менә кызлар, бер кулларын көянтәләренә салган килеш биеп кенә атлап, берсе артыннан берсе таудан менеп киләләр... Шундый җиңел итеп, шундый өздереп атлыйлар, аяклары җиргә дә тими. Әйтерсең иңбашларында буш чиләкләр генә: шундый оетып юргалыйлар, чиләкләрендәге суның, ичмасам, тамчысы гына да селкенми. Кызлар яулык читләрен тешләп, битләрен аз гына каплаган сыман булып узсалар да, аларның да күзләре уйнаклый. Сәхипҗамал шикелле чаяраклары үзләре дә каш сикертеп алалар. Кайсы кашын сикертә, ничек сикертә? Аның да рәте бар икән. Уң кашын сикертсә: «Ярый, уйлап карыйсы булыр», диюе икән. Инде иреннәрен кысып, сул кашын сикерттеме, анысыннан рәхим-шәфкать көтмә, ди. Анысы: «Саруымны кайнатып, аяк арасында буталып йөрисе юк!» дигәне була икән. Тауны менеп җитәрәк, туктыйлар. Күпер төбендәге егетләргә карый-карый, бер-берсенә шыпырт сүзләр әйтәләр дә чырык-чырык көлешеп алалар.
—Тагын төшәбезме әле?—ди кунак кызы. 
Әллә ничәсе берьюлы:
— Төшәбез, төшәбез!—диешәләр.
Мин тавышсыз-өнсез торган Хәкимҗанның янтавына төртеп алам:
— Синеңчә, кайсысы бигрәк тә матур?
Күрәсең, берсен генә әйтсә, бүтәннәрен кимсетү шикелле тоеладыр, ул бераз башын чайкап тора:
—	Барысы да матур, һәммәкие дә... (Г. Бәширов)

38.	Төшеп калган тыныш билгеләрен куеп, текстны күчереп языгыз. Туры сөйләм янында тыныш билгеләренең куелышын аңлатыгыз. 

Бикә корыша башлаган йомшак кулларын углының маңгаена куйды сукыр кеше сыман аның битләрен колакларын сыйпалап капшап карады беләкләренең ныклыгын тазалыгын чамалагандай итте.
Улым   диде  ул йөрәк түреннән чыккан бер җылылык якынлык белән син Елдырым бәк кызы Алтын-Бөртеккә өйләнеп китәргә тиешсең. Ул синеке булып калырга тиеш. Яудан кайтмасаң улыңны сөеп юанырмын.
әни  мин  диде  шул чакны  Адай нидер әйтмәкче булып
Кулын күтәргәндәй итеп әнисе аңа эндәшмәскә кушты
Адай синең урынга калыр диде бикә аның ни әйтергә теләвен белгән кебек
әни мине дә абый белән җибәр диде Адай.
Албуга күкрәген киерде аягына басты
Адай мин сиңа боерам әни туганнар ил-көн барысы да синең карамакка кала диде ул.
Абый диде Адай каршы килмәкче булып
Каган боерыгы гына түгел минем боерык та үтәлергә тиеш диде Тучи бәк Тәгин углан коры гына (Н.Фәттах).

39.	 Куштырнакларның куелышын аңлатыгыз.

Ул көнне шулай таралыштык. Бер сүз дә куша алмыйча, бары тик күз карашым белән генә сәламләп калдым мин аны. Бер чакрым юлны кайтуы йөз чакрым булды. Күңелне моң баскан, арканы таш баскан, җиргә хәтле бөкрәйгәндәй авырлык белән атлыйм. Шул ук чишмәләр яныннан узам, шул ук көмеш суларны кушучлап эчеп карыйм: юк, йөрәгемә ял юк, җаныма рәхәт юк, баш түбәмдә кояш юк...
Кайтып җиткәндә күңелгә ничектер тынычлык иңгәндәй булды: «Туктале, нигә шул хәтле кара көяргә? Иртәгә күрәм ич мин аны! Күрәм һәм барын да әйтеп бирәм. Барын да аңлар, әйбәт кыз бит ул. Бәлки үзе дә сагынып беткәндер инде...» — дип уйладым.
Тик бу юану «юату фирештәсе»ннән килмәгән икән шул. Иртәгесен дә, башка көннәрне дә күрдем мин аны. «Исәнмесез» дидем, «Сау булыгыз» дип тә әйттем, әммәдәки сүзләр шуннан арыга китмәде. Ник дисәң, я аның йөзе дә элеккечә якты түгел, күзләре дә зәңгәр нур түгеп елмаймый иде. Юк, ул сөйкемле чырай караңгы да түгел, ул күзләр төксе дә карамый, аларда  фәкать битараф тынлык кына. Әйтерсең җилнең сыңар сулышы да тибрәтмәгән күл өсте. Әйтерсең теге «шомырт чәчәге»нең сихри сүзләре дә һичкайчан әйтелмәгән!
Нишләргә соң бу малайга хәзер, нишләргә?..
Тел ачып сөйләшергә кыюлык җитмәгәч, язуга күчтем. «Кош теледәй», «уч төбедәй»ләрне дәрес саен язам да парта астыннан Рәмзиягә сузам. Сабак барганда башкалар бик күрми. Ала, укый, җавап бирми. Җавап бирми! (Ш. Маннур).

40.	 Тыныш билгеләрен куеп, текстны күчереп языгыз. 
Авылыбызның яме булып торган Рамазан чишмәсе буенда утырам. Ул авыл уртасындагы таулык куеныннан агып чыга да ун адымлап йөгереп баргач  кечкенә елгачык эченә кереп югала.
Елганы чыпчыклар төркеме сырып алган. Алар  чыркылдаша-чыркылдаша су чәчрәтеп уйныйлар. Томшыкларына тамчылар алып күккә чөяләр дә кабат кабып йотмакчы булып югары күтәреләләр. Бераздан тагын әйләнеп кайталар!.. 
Чыпчыклар уенына мавыгып чишмә төбенә килеп төшкән сандугачны күрми дә калганмын икән. Бу ялгыз кош елга суына да  шунда чыркылдашып уйнаган чыпчыклар төркеменә дә исе китмичә, чишмәнең түренәрәк узды. Су буена килеп җиткәч чишмәгә үрелер өчен урын җайларга кереште. Аннары үзенең сусап-кибеп беткән томшыгын агымга төртте...
Шул мәлне кош баскан таш читкә тайпылып китте дә сандугач чишмәнең көчле агымы астына барып керде. Суга шул гына кирәк тә иде. Ул күз ачып йомганчы сандугачны үзенең салкын куенына  алды.  Чишмә  төбендә чапылдаган  канат тавышына чыпчыклар пырхылдап һавага күтәрелделәр (Г. Гыйльман).

41. Текст барлыкка килерлек итеп, бу җөмләләрне кирәкле тәртиптә урнаштырыгыз. 
А. Төн урталары бар иде инде.
Ә. Аның күзләреннән, ялгышмасам, яшь тә чыкты бугай. 
Б. Без, әниебезне үбеп, аңа тыныч йокы теләдек, ә ул безгә рәхмәтләр укыды, бу минем гомеремдә иң матур, иң күңелле көн булды, диде. 
В. Моны күреп, безнең дә күңелләр нечкәрде.

       42. Кайсы җөмләләрдә тыныш билгеләре дөрес куелмаган? Пунктуацион хаталы җөмләләрне күрсәтегез. Хаталарны төзәтеп, нәтиҗә ясагыз.

1)	Агыйдел!..
     2) Рәсемдәге төсле матур, әкияттәге төсле серле, җырдагы төсле моңлы елга ул Агыйдел... 3) Аның даны зурлыгы белән түгел, хозурлыгы белән таралган. 4) Җырларда аны, күбесенчә, яшь гомергә ошаталар. 5) Чынлап та бик урынлы ошату. 6) Кыска гына ара эчендә дә чиксез күп борылышлар ясый, агымын әледән-әле үзгәртеп тора: бер карыйсың — яшәү көче, тормыш дәрте белән ярсыган яшь йөрәкне хәтерләтә; үзеннән-үзе биеп торган аякларын кая басарга, ташып барган көчен кая куярга белми аптыраган егетләр шикелле, ташларны актарып, уң яклап күтәрелгән текә тауларның каты ярларын кисеп, баш түбән ага. 7) Ул арада булмый, көчле мәхәббәт кармагына эләгү нәтиҗәсендә төн йокысыннан мәхрүм калып, ай яктысына чыгып утырган яшь кызлар төсле, уйга батып китә; ике як ярларында үскән куаклардан асылып төшкән күләгә эчендә бөтенләй агуын онытып тора. 8) Хәтта чит-читләрендә төнбоеклар үсүгә дә каршы килми. 9) Аның мондый урыннарын үрдәк-каз кебек кошлар бик яраталар, ләкин тормышлары өчен куркыныч барлыгын белмиләр алар: күл кебек тыныч, төнбоеклы суга булган мәхәббәтләренә каршы килә алмыйча, йөзеп китәләр дә, чоңгылда яткан усал җәен  авызына барып кергәннәрен дә сизми калалар. 10) Ә Агыйдел аларны күрмәмешкә салыша, бөтенләй дөньясын оныткан  төсле тынып, тик тора... 11) Күп тә үтми, тагын, бик кирәкле эшен исенә төшергән кешесыман, яңа тауларга таба борылып ашыга башлый. 12) Ташларга бәрелүдән  туган кечкенә-кечкенә дулкыннар күп булып җыелышалар да кызык күрергә ашыккан төркемдәй, берсен-берсе төртешә-төртешә, үзара әрләшә-әрләшә алга йөгерәләр (М. Әмир).

Морфология һәм синтаксисны кабатлау өчен биремнәр

1.	Гади җөмләләргә синтаксик анализ ясагыз. 
Төшке аш вакыты җитте. Һава торышы көтмәгәндә үзгәрде. Йомшак мендәрләр кебек ак болытлар, каралып, яңгыр болытларына әйләнде. Җил. Көчле салкын. Иртән генә җылы иде югыйсә. Көз көз инде, барыбер үзенекен итә.  

2.	Җөмлә кисәге буларак хәлнең нинди төрләре бар? Һәр төргә мисаллар китерегез.

3.	Түбәндәге калыплар буенча җөмләләр уйлап языгыз. Аналитик иярчен җөмләләрне синтетик төре белән, ә синтетик иярчен җөмләләрне аналитикка үзгәртегез.
Үрнәк: 1) Көз җиткәч, кошлар җылы якларга китәләр. - Кайчан көз җитә, шул вакытта кошлар җылы якларга китәләр.
Синтетик иярчен вакыт җөмләле кушма җөмлә:
Аналитик иярчен максат җөмләле кушма җөмлә:
Синтетик иярчен шарт җөмләле кушма җөмлә:
Аналитик иярчен рәвеш җөмләле кушма җөмлә:
Синтетик иярчен күләм җөмләле кушма җөмлә:
Аналитик иярчен ия җөмләле кушма җөмлә:
Синтетик иярчен кире җөмләле  кушма җөмлә:
Аналитик иярчен аергыч җөмләле кушма җөмлә.

4.	Тезүле бәйләнештәге җөмлә кисәкләре булган гади җөмлә языгыз. Аннан тезмә кушма җөмлә ясагыз. Соңыннан күп тезмәле катлаулы кушма җөмлә төзегез.

5.	Кушма җөмләләрне табыгыз. 
Хатын да уңайсызлануын яшерә алмыйча, кулындагы базар сумкасын бер кулыннан икенчесенә күчерә иде.
Пароход инде күптән узып киткән, болытлар белән күк йөзе тукталып калган, тик Шәфика гына башының җиңелчә әйләнү рәхәтеннән баскан җирендә тик тора.
Көтелмәгән бер вакыйга булды: һич уйламаганда, Бәдрия карчык килеп төште.
Сәбәбе бар: адәм балаларының үткәнен, кемлеген, ниләр кылганын белмәгәнгә, мин аларның тышкы кыяфәтләрен күзәтәм.

6.	Текстка тулы синтаксик анализ ясагыз.
Кешелек дөньясы бу сәнгатьне өйрәнү белән борын заманнардан бирле шөгыльләнә. Кешенең эчке дөньясын, аның күңел хасиятләрен өйрәнү кешеләрнең бер-берсе белән аралашуы турындагы фәнне үстерүгә булышлык итә.
“Күк йөзеннән дә гүзәлрәк тамаша бар: ул да булса кешенең эчке дөньясы!” - Франциянең бөек язучысы Виктор Гюго әнә шулай дигән. Борынгы греклар, кешенең тәнендәге җаны кечкенә генә курчакка ошый, дип ышанганнар.
Аралашу культурасы дигәннән эллиннар башка халыклар белән контактларны, халыкара бәйләнешләрне аңлаганнар. Борынгы заманда греклардагы әдәп кагыйдәләре үзенә бертөрле халыкара эталон дип саналган. Полибий дигән тарихчының язуына караганда, Римның Эллада дәүләтләрендәге беренче илчеләре йомшак күңелле һәм инсафлы грекларны тупаслыклары белән, хисләрен тыя белмәүләре белән таң калдырганнар. (Вакытлы матбугаттан)

7. Җөмләләрне укыгыз һәм сорауларга җавап бирегез.
А. Гәрдәншакир карт бәйрәмгә калырга кыстаса да, китерә килгән оныгы ризалашмады, чәй куеп эчү белә, ашыгыч эшләрем бар дип, ялгызын калдырып китеп барды.
Ә. Хәсәнбай ничектер үзгәргән, бу инде ул яшәгән, ул сагынган авыл түгелдер кебек иде.
Б. Берүзе генә торып калгач, картның күңелен ниндидер сәер хис биләп алды, ул үзен ялгышып чит бер авылга барып кергәндәйрәк итеп тойды.
В. Бу сәер тойгы авыл урамына килеп керү белән туган иде, хәзер инде артканнан-арта барып, күңелдә ниндидер авыр әрнү уятты.

 1. Текст барлыкка килсен өчен, бу җөмләләрне нинди тәртиптә урнаштырырга кирәк?
1)  Б В А Ә
2) А Б Ә В
3) А Ә Б В  
5)	Ә Б В А

2. А җөмләсендә ничә хәбәрлек бар?
1) ике
2) өч
3) дүрт
4) биш

3. Ә җөмләсенең төрен билгеләгез.
1) тезмә кушма җөмлә
2) иярченле кушма җөмлә
3) күп иярченле катлаулы кушма җөмлә
4) катнаш кушма җөмлә

4. Ә җөмләсендәге өтерләр ни өчен куелган?
1) хәбәрлекләр арасына куелган
2) аерымланган кисәк ике яктан өтер белән аерылган
3) тиңдәш кисәкләр янына куелган
4) өтерләр дөрес куелмаган

5. В җөмләсендәге ия - …
1) гади ия
2) тезмә ия
3) беренче ия – гади, икенче ия – тезмә
4) беренче ия – тезмә, икенче ия – гади

6. А җөмләсендәге ялгызын сүзе нинди җөмлә кисәге була?
1) ия
2) кыек тәмамлык
3) туры тәмамлык
4) хәл

7. А җөмләсендә дип нинди синтаксик вазифа башкара?
1) максат хәле булып килә
2) тәмамлык ролен үти
3) иярчен җөмлә белән баш җөмләне бәйли
4) синтаксик вазифа үтәми

8. Кайсы кушма җөмләнең иярчен аергыч хәбәрлеге бар?
1) А
2) Ә
3) Б
4) В

9. Сүзтезмәнең төрен билгеләгез.
Ашыгыч эшләр – 
1) гади, исемле исем сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә янәшә тору аша бәйләнә.
2) гади, рәвешле исем сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә –гыч кушымчасы ярдәмендә бәйләнә.
3) гади, сыйфатлы исем сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә сүз ясагыч кушымча ярдәмендә бәйләнә.
4) гади, исемле сыйфат сүзтезмә, иярүче сүз ияртүчегә күплек кушымчасы ярдәмендә бәйләнә.

10. Артканнан-арта сүзе нинди җөмлә кисәге була?
1) күләм хәле
2) рәвеш хәле
3) вакыт хәле
4) аергыч

11. А ның баш җөмләсендәге хәбәр фигыльнең нинди төре белән белдерелгән?
1) шарт фигыль
2) нәтиҗәле үткән заман хикәя фигыль
3) билгеле үткән заман хикәя фигыль
4) хәл фигыльнең –п формасы белән

12. Ниндидер сүзе …
1) тамырдан гына тора
2) тамыр һәм кушымчадан тора
3) тамыр һәм теркәгечтән тора
4) тамыр һәм кисәкчәдән тора

13. Берүзе – нинди сүз төркеме?
1) исем
2) алмашлык
3) сыйфат
4) рәвеш

14. Ә җөмләсендәге яшәгән сүзе -  нинди сүз төркеме?
1) үткән заман хикәя фигыль
2) хәбәр
3) аергыч
4) үткән заман сыйфат фигыль

15. Текстның кайсы стильгә караганлыгын ачыклагыз.
1) публицистик стиль, тасвирлап бирү
2) публицистик стиль, уйлану
3) сөйләмә стиль, хикәяләү
4) әдәби стиль, хикәяләү

16. Кайсы җөмләдә синонимнар кулланылган?
1) А
2) Ә
3) Б
4) В

17. Җөмләләрне укыгыз һәм сорауларга җавап бирегез.
А. Ишегалдын баскан кычытканны (1) әрекмәнне бер тапкыр чабып (2) кипшенгәч җыйнаштырып куйган иде инде.
Ә. Һәр бирмеш көндә йөреп (1) җылы табан асты белән шомартып такырламагач (2) чистартып себермәгәч (3) йорт-кураны чүп үләннәре (4) төрледән-төрле чәчәкләр басымчак итә.
Б. Карасана (1) ни арада тагын баш төртеп чыкканнар да яңабаштан буй җибәргәннәр икән.
В. Шулай инде (1) өйләрендә әниләренең вафатыннан соң (2)  торучы юк.

1. Текст барлыкка килсен өчен, бу җөмләләрне нинди тәртиптә урнаштырырга кирәк?
1)	А Б В Ә
2)	А В Б Ә
3)	В Б Ә А
4)	Б Ә В А

2. Ә җөмләсендә ничә грамматик нигез бар?
1) бер
2) ике
3) өч
4) дүрт

3. А җөмләсенең төрен билгеләгез.
1) гади җөмлә
2) аналитик иярченле кушма җөмлә
3) синтетик иярченле кушма җөмлә
4) бер составлы җөмлә

4. В җөмләсендә хәбәрлекләр арасындагы бәйләүче чараны табыгыз.
1) теркәгеч
2) мөнәсәбәтле сүз һәм көттерү паузасы
3) янәшә тору
4) сүз тәртибе

5. Кайсы җөмләдә ике нокта куелырга тиеш?
1) А
2) Ә
3) Б
4) В

6. Кайсы җөмләдә җәя эчендәге саннар урынына тыныш билгесе куярга кирәк түгел?
1) А, В
2) Ә, Б
3) Ә, В
4) барлык  урыннарда да тыныш билгесе куелырга тиеш

7. Б җөмләсендәге тыныш билгесенең куелышын аңлатыгыз.
1) баш җөмләдән соң ике нокта куела
2) тиңдәш хәбәрләр арасына өтер куела
3) фигыль белән белдерелгән аныклагыч алдыннан сызык куела
4) иярчен кереш җөмләдән соң өтер куела

8. Ә җөмләсендә тезүле бәйләнештәге ничә берәмлек бар?
1) дүрт
2) өч
3) ике
4) тезүле бәйләнештәге сүзләр юк

9. Кайсы җөмләдә сызык куела?
1) А
2) Б
3) В
4) сызык куелмый

10. Ишегалды берәмлеге сүз ясалышының нинди ысулы белән ясалган?
1) морфологик
2) синтаксик
3) морфологик-синтаксик
4) лексик-семантик

11. А җөмләсендәге тапкыр  берәмлеге ….
1) исем
2) сан
3) бәйлек
4) сан ачыклагыч

12. Әниләренең сүзе нинди грамматик категорияләр алган?
1) зат-сан, килеш
2) күплек, килеш 
3) күплек, тартым, килеш
4) күплек, тартым

13. Чүп үләннәре  Ә җөмләсендә нинди синтаксик вазифа үти?
1) тәмамлык
2) тезмә ия
3) чүп – аергыч, үләннәре - ия
4) чүп – аергыч, үләннәре- тәмамлык

14. В җөмләсендәге соң сүзе нинди сүз төркеменә карый ?
1) рәвеш
2) теркәгеч
3) бәйлек
4) сыйфат

Текстлар
I. ...Әби безне авыл чыкканчы озата барды. Ул таягына таянып әкрен генә атлый. Фатих белән безнең йөрәк түзми, тизрәк чабып китәсе, урманга җитәсе килә. Әлеге керәшен авылы шул урман артында ич. Анда барып җитсәк, Микулай дәдәйне табабыз да табабыз иңде.
Уф, җилкапкага җиттек. Әби таягына таянып баскан килеш дога кылды да:
— Йә, балалар, Аллага тапшырдык, исән-сау йөреп кайтыгыз,— дип, басу капкасы төбендә басып калды.
Фатих белән җитәкләшеп алга йөгердек. Аякларыбызда җылы оекбашлар белән өр-яңа чабаталар. Әби ул чабаталарны урта урамның Шәйхулла бабайдан үрдереп алдырган иде. Олтанлы булса да киез итекләребез дә бар барын. Тик әби әйтә, озын юлга чабата җиңел була, ди. Дөрес әйтә, аяклар үзләреннән үзләре атлыйлар.
Әнә якында гына урман караеп күренә. Урман артыннан иренеп кенә кояш күтәрелеп килә. Тирә-юньдә ник бер җан иясе булсын. Тып-тын, ап-ак кар дәрьясы. Өстән карасаң, Фатих белән без, мөгаен, шул дәрьяга төшкән ком бөртеге  кебек кенә күренәбез булыр. Күңелләр ашкына (Р. Хафизова).
II.  Беркөнне кичкырын Илгиз бәхетсез бияләйне Фирүзә йөри торган сукмакка куеп калдырды. Иртәнгә чаклы, аннары иртәдән кичкә чаклы яткан урынында ята бирде бияләй. Берничә көннән Илгизгә үз бияләе бик кызганыч булып тоелды. Карга батып, бозланып беткән бияләйне ул өйгә алып кереп җылытты, киптерде дә Фирүзәләр йорты каршындагы өрәңге ботагына чыгарып элде. Әнә шул көннән бирле ботакта тирбәлә дә тирбәлә сыңар бияләй.
Дөрес, апрель урталарында — күләгәле урыннарда кар атаулары агарып ята иде әле — Фирүзә дә тотып карады бияләйне. Әнисе алып бирде аны Фирүзәгә. Илгиз, тәрәзә рамына ябышкан көе, нәрсә була инде, дип, уйлый гына башлаган иде, Фирүзә нәрсәдер әйтте дә, тегеләр бияләйне үз урынына элеп, ипи кибетенә таба киттеләр. Бер-берсенә карап сөйләшә-сөйләшә, көлешә-көлешә киттеләр. Илгиз тырнак очын кимерә-кимерә, алар кибет борылышына кереп күздән югалганчы, артларыннан карап калды.
Әллә үзен, әллә бияләен кызганып елады инде Илгиз ул көнне. Үзе еламыйм-еламыйм, дип уйласа да, яңаклары буйлап тәгәрәгән кайнар тамчылар, елыйсың-елыйсың, дип үртәделәр аны һәм тагын да ныграк елыйсын китерделәр (Ф. Шәфигуллин).

III. Череккүл егетләре дә төшеп калганнардан түгел. Гармунчылар, җырчылар монда да бар. Ильяс бигрәк тә аларның култыклашып урам әйләнгәннәрен ярата. Җыр артыннан, гармун артыннан ул бала чактан ук ияреп йөрде. Атаклы җырчылар кебек һава яра алмаса да, авызны бик ачмыйча гына, ул да тыйнак тавышы белән кушыла торган була.
Гармунчы алдан бара, әледән-әле, култыклашкан егетләргә борылып, арты белән атлый һәм гармунны күккә чөя-чөя, бөтен авылга, бөтен күңелләргә тыелгысыз дәрт сибә. Аның шул дәртләрен башка егетләр күтәреп ала да, күп мәртәбә, бик тә, бик тә күп тапкырга кабатлап, үлчәнмәгән ераклыкларга озата.
Олырак яшьтәгеләр аларны тәрәзәгә капланып карап кала, кайсылары капка төбендә, утыргычта тыңлап утыра. Яшьрәкләр үзләре иярә тора, җыр дәвам итә. Ә сүзләрнең кайсы кемгә багышланганын тиешлеләр аңлый:
Сикереп суларга төшәрсең, 
Янса яшь йөрәкләрең.
Урамны бер-ике тапкыр урагач, авылның матур бер төшендә, ялан җирдә кичке уеннар башлана. Монда инде кызлар да була. Җырга кызлар да кушыла. Күп тә үтми, гармун бию көенә күчә. Менә шушында инде күңелендә җыйналган барлык исәпсез һәм сәбәпсез ашкынуларын хәлдән тайганчы түгә Ильясның яшь чагы. Ә түгәрәккә тезелгәннәр кул чаба-чаба такмаклый: 
Әткәңнән сине сорармын,
Әнкәңнән дә сорармын. 
Сорап-сорап бирмәсәләр,
Килермен дә урлармын.
Монда син түгәрәк ни җырласа, шуңа кушыласың. Түгәрәк кемне тиеш тапса, шул кыз белән уртага чыгып биегәч, һәм азакта култыклашып ике кабат бөтерелгәч, яңадан түгәрәккә чыгып басасың (Ә. Баян).

IV. Валерия мине консерваториягә орган музыкасын тыңларга чакырган иде. Скрипка, фортепиано, симфоник оркестр биргән концертларны тыңлаганым булса да, моңа кадәр орган музыкасын ишеткәнем юк иде әле.
Кешенең зәвыгы бала чакта ук формалашып өлгерә булса кирәк. Бала чакта ишеткән таныш көй яңгырады исә, тәнгә ток йөгергәндәй була, бугазга кайнар төер килеп тыгыла.
Мәскәүдә яшәгәндә, композиторлар язган көйләр аңлашыла башлады. Аңлау белән ярату бер-берсеннән ерак тормый. Хәзер Григ, Бизе, Брамс, Шопен, Равель, Шуман, Сарасате язган көйләр дә халык көйләре шикелле дулкынландыра, күңелдә әллә нинди ләззәтле сызлану уята ала иде инде.
Рус композиторларын ни өчендер мин Европа композиторларыннан соңрак аңлый алдым. Мусоргский, Римский-Корсаков, Шостакович язган музыкаларны үзләштерү өчен әзерлек күбрәк кирәк иде.
Университет студентларның культурасын күтәрү өчен күп көч түкте. Атнасына ике мәртәбә безне данлыклы артистлар, музыкантлар, композиторлар белән очраштырып тордылар. Менә бүген дә, Валерия белән лекциядән соң консерваториягә китмәгән булсак, Зур театр артистлары белән очрашырга бара идек.
Лекциядән соң китапханәгә кереп, киләсе семинарга хәзерләнеп алдык та, Герцен урамына чыгып, консерваториягә юл тоттык. Концерт башланыр вакытны көтеп, Чайковский һәйкәле янында концерт тыңларга килүчеләргә карап тордык.
— Монда шәһәрнең иң нәзберек зыялылары җыела, — диде Валерия.
Өченче мәртәбә кыңгырау шалтыраганнан соң залга кереп утырдык.  (М. Юныс).

VI. Кыш уртасы җитте. Киң дала тирән кар астында калды. Симез җылкылар уйнаклап йөргән җәйләүләрдә хәзер инде күз ачкысыз ачы буран белән яман җил ажгыра; ач бүреләр, көннең зәһәр суыгына түзә алмыйча, кич малга баруны исәпләп, шул карлы давыл эчендә караңгы төннәрне көтеп, тешләрен шакырдатып йөриләр.
Казакълар күптән инде, ак тирмәләрне төяп, яшел сахра белән исәнләштеләр, яртылай җир астына кергән җимерек балчык кышлауларына кайттылар. Хәзер алар, тар, пычрак, юеш кабер-зинданнардан якты дөньяга чыгуны хыял кылып яткан адәм кебек, яңадан яз килеп, күл буйлары яшәрүен, тагы бия бәйләп, ат уйнатып, киң далада киез өйләр коруны өмет итеп, тыгыз җир өйләрдә көн кичерәләр. Җитәрлек ризык булмаганга, малның күп гомере яланда кар астыннан үлән тибеп үтә. Бик артык каты буран көннәрдә генә болар тибенүдән кышлауның тар, тыгыз ышыкларына кайтып сыгыналар.
Кар төшеп, бераз вакыт үткәч, кинәт көннәр җылынды да, бер кичтә яңгыр явып китте. Иртән яңадан каты, аяз суыклар башланды. Бөтен дала өсте, су сибеп катырган кебек, бозланып ялтырады, җир өстендәге үлән юеш кар белән сыланып туңды. Моның белән илгә җот килде, тибеп ашарга мөмкин булмаганга, малның бик күбе һәлак булды... Аңардан котылып, бераз үтүгә, тоташтан берничә көн кар яуды. Яман салкын бураннар уйнарга тотынды, дөньяны күп күргән картлар:
— Бу ел — җылкы елы, кышның яман килүе шуннан гуй,— дип, куйның, яшь малның исән чыгуы турында зур өметсезлек эчендә калдылар. (Г. Ибраһимов).

Текст өстендә эш

-  Текстның темасын ачыкларга.
-  Текстның адресатын билгеләргә;
- Текстның характерын билгеләргә (мәкалә, белдерү, репортаж, истәлек һ.б.);
- Текстның стилен билгеләргә (иҗтимагый-сәяси, фәнни, фәнни-популяр, документаль, әдәби һ.б.);
- Текстны карап чыгып,  аның монологик сөйләм өчен әһәмиятле ягын табарга;
- Тексттан төп эчтәлек салынган җөмләләрне табарга;
- Текстның төп фикерен билгеләргә;
- Текстта  йомгаклап әйткән сүзләрне табарга;
- Текстның тезисларын төзергә.; 

Текст белән эшләү (сөйләм вакытында)

1. Текст теманың логик схемасын төзи. Текстта бирелгән темага карата төрле күренешләрнең, мөнәсәбәтләрнең, предметларның, вакыйгаларның берләшүе күрсәтелә. Сөйләмдә текст җөмләләр белән бирелә, җөмлә конкрет информация  хәбәр итә - 5-7 сүздән тора. Текст һәрвакыт кемгәдер адресланган була, адресатны формалаштыру эндәш сүзләр, катып калган гыйбарәләр аша бирелә.  Текст структур яктан 3 бүлектән торырга тиеш: 
Кереш өлеш, (анда текстның төп тезислары күрсәтелә);
Төп өлеш (төп эчтәлек бирелә);
Йомгак өлеш (нәтиҗә ясала).
2. Текст план буенча төзелә, план, нигездә,  исем сүзтезмәдән, җөмләдән, сораулардан торырга мөмкин.
3. Текст хәбәр итү характерында, тасвирлау характерында, уйлану характерында булырга мөмкин. Текстта һәрвакыт  терәк  сүзләр була, алар теманы ачу өчен, теге яки бу өлкәгә караган  төп төшенчәне аңлату өчен кирәк. 
4. Тексттан: 1) Өземтә язып алырга мөмкин (фәнни әдәбият, уку-укыту буенча). Өземтәләрдә иң кирәкле, иң мөһим урыннар билгеләнә, гадәттә аерым җөмләләр, фактлар, саннар язылып алына.  Тексттан: 2) тезислар алына, тезис ул –  текстның эчтәлеген кыска итеп бәян итү. 
5. Текстка аннотация бирелә. Ул – бик кыскартылган эчтәлек: 1) Тема әйтелә; 2) Чыганакларның  урыны, вакыты; 3) Кыскача эчтәлек (1-2 җөмлә); 4) Шул ук тексттан конспект эшләргә мөмкин. Ул  системалы, логик яктан эзлекле һәм бәйләнгән эчтәлек. 
6. Тексттан реферат эшләргә мөмкин. Ул – текстның төп эчтәлеген кыскача чагылдыру. Рефератның структурасы: 1) Рефератның рубрикасы (предмет рубрикасы) - әлеге текстның кайсы өлкәгә каравы ачыклана. 2) Рефератның темасы (әдәбият исемлеге һәм чыганаклар барлана). 3) Чыганакларның мәгълүматлары күрсәтелә (авторларның фамилия, инициаллары, текстларның исеме,  нәшрият, чыгу елы, урыны).  4) Рефератта төп фикер формалаша, текстта автор төрле комментарияләргә урын калдырган булса да, рефератта алар чагылыш тапмый. 5) Рефератта материаллар эзлекле рәвештә, чыганактагыча бирелә.  6) Рефератта һәрвакыт адресат күрсәтелә. 
Реферат 2 төрле була: а) Информацион (контекст);  б) индикатив (резюме) - бик кыска. 
Әгәр реферат  машинада басылган  5 бит булса,  125-200 сүзне тәшкил итә.

ӨЧЕНЧЕ БҮЛЕК
Теоретик материалны кабатлау өчен сораулар
контроль тестлар

3.1. Контроль сораулар

1 вариант
1. Кулланылыш дәрәҗәсе буенча татар теленең сүзлек составы.
2. Татар орфографиясе һәм аның принциплары.
3. Җөмләдәге сүзләргә морфологик анализ ясагыз һәм сүзләрне төзелешләре ягыннан тикшерегез. 
Тел өстендә уйлану – өзлексез дәвам итә торган акыл эше (Ә.Е.)
4. Татар язуының латин графикасына нигезләнүенә мөнәсәбәтегезне белдерегез.

2 вариант
1. Килеп чыгышы ягыннан хәзерге татар әдәби теленең сүзлек составы.
2. Татар телендә кисәкчәләр һәм аларның дөрес язылышы.
3. Җөмләдәге сүзләргә морфологик анализ ясагыз һәм сүзләрне төзелешләре ягыннан тикшерегез. 
Чишмә ап-ак ташлар арасыннан челтер-челтер итеп агып чыккан (Г.С.)
4. Татар язуының латин графикасына нигезләнүенә сезнең мөнәсәбәтегезне белдерегез.

3 вариант
1. Кулланылыш активлыгына карап телнең сүзлек составы.
2. Авазларны төркемләү принциплары.
3. Җөмләдәге сүзләргә морфологик анализ ясагыз һәм сүзләрне төзелешләре ягыннан тикшерегез. 
Шуны әйтә алсаң, үзеңдә дә өмет бар дигән сүз…(Ш.Г.)
4. Татар язуының латин графикасына нигезләнүенә сезнең мөнәсәбәтегез нинди?
4 вариант
1. Хәзерге татар әдәби телендә алынма сүзләр.
2. Татар халкында язу тарихы.
3. Җөмләдәге сүзләргә морфологик анализ ясагыз һәм сүзләрне төзелешләре ягыннан тикшерегез. 
Эше юкка бүгенге көн бик озын сыман тоелды  аңа (А.Г.)
4. Татар язуының латин графикасына нигезләнүенә сезнең мөнәсәбәтегез нинди?

5 вариант
1. Татар телендә сыйфат фигыль формалары һәм аларның кулланылышы.
2. Татар телендә иҗек калыплары һәм сүзләрне иҗекләргә бүлү кагыйдәләре.
3. Җөмләне транскрипцияләгез һәм аерып бирелгән сүзләргә фонетик анализ ясагыз.
Сугыш вакытында Зөлфия ундүрт, унбиш, уналты яшьләрне кичерде (М.М.)
4. Татарстан Республикасында татар теленең Дәүләт теле буларак киләчәген сез ничек күз алдына китерәсез?

6 вариант
1. Татар телендә хәл фигыль формалары һәм аларның кулланылышы.
2. Татар телендә сүз басымы.
3. Җөмләне транскрипцияләгез һәм аерып бирелгән сүзләргә фонетик анализ ясагыз.
Тел – халыкның өзлексез байый һәм, иҗтимагый тормыш үзгәрү белән бергә, һаман яңара торган кыйммәтле күңел хәзинәсе (Г.Б.)
4. Татарстан Республикасында татар теленең Дәүләт теле буларак киләчәген сез ничек күз алдына китерәсез?

7 вариант
1. Татар телендә хикәя фигыльнең үткән заман формалары һәм аларның кулланылышы.
2. Татар телендә омонимнар һәм аларның төрләре.
3. Җөмләне транскрипцияләгез һәм аерып бирелгән сүзләргә фонетик анализ ясагыз.
 Борынгы төркиләр язылган тукыма яки кәгазь кисәкләрен дәфтәр сыман итеп тә, төргәк итеп тә йөрткәннәр (Р.Ә.)
4. Татарстан Республикасында татар теленең Дәүләт теле буларак киләчәген сез ничек күз алдына китерәсез?

8 вариант 
1. Татар телендә затланышлы фигыль формалары һәм аларның кулланылышы.
2. Татарча сүзлекләр.
3. Җөмләне транскрипцияләгез һәм аерып бирелгән сүзләргә фонетик анализ ясагыз.
Дөньяда күпме яшәп, мондый елмаюны күргәнем юк иде әле минем (И.Г)
4. Татарстан Республикасында татар теленең Дәүләт теле буларак киләчәген сез ничек күз алдына китерәсез?

9 вариант
1. Татар телендә җөмләләрне төркемләү принциплары.
2. Татар телендә исем ясагыч кушымчалар.
3. Җөмләгә синтаксик анализ ясагыз.
Менә кояш чыккан яктан болайга таба очып килгән кыр казлары күренде (Г.Г.)
4. ХХ гасырның 90нчы елларында татар теленең сүзлек составындагы үзгәрешләр турында сез ниләр беләсез?

10 вариант
1. Татар телендә сүзләрне төркемнәргә бүлү принциплары.
2. Татар телендә сыйфат ясагыч кушымчалар.
3. Җөмләгә синтаксик анализ ясагыз.
Лизалар тора торган дачага бару өчен, берничә урам кичеп, шәһәр янындагы бер кырга чыгарга кирәк иде (Ф.Ә.)
4. ХХ гасырның 90нчы елларында татар теленең сүзлек составындагы үзгәрешләр турында сез ниләр беләсез?

11 вариант
1. Татар телендә җөмлә кисәкләре.
2. Татар телендә фигыль ясагыч кушымчалар.
3. Җөмләгә синтаксик анализ ясагыз.
Көтмәгәндә Маратның классташы Илдус күренде һәм аларны су коенырга чакыра башлады ( Г.А.) 
4. ХХ гасырның 90нчы елларында татар теленең сүзлек составындагы үзгәрешләр турында сез ниләр беләсез?

12 вариант
1. Татар телендә кушма җөмләләрне төркемләү.
2. Татар телендә форма ясагыч кушымчалар.
3. Җөмләгә синтаксик анализ ясагыз.
Качаклар, ял өчен яшерен урын табылганга шатланып, Григорий артыннан киттеләр  (А.Р.)
4. ХХ гасырның 90нчы елларында татар теленең сүзлек составындагы үзгәрешләр турында сез ниләр беләсез?

3.2. Контроль тестлар

I баскыч
1 вариант
ФОНЕТИКА, ГРАФИКА, ОРФОГРАФИЯ, ОРФОЭПИЯ

1. [Э] фонемасына характеристика бирегез:
1)  [э] — алгы рәт, урта күтәрелешле, иренләшмәгән, кыска аваз.
2)  [э] — арткы рәт, түбән күтәрелешле, иренләшмәгән, кыска
сузык аваз.
3) [э] — алгы рәт, югары күтәрелешле, иренләшмәгән, озын сузык аваз.
2. Татар телендәге дифтонглар

1) күтәрелмә һәм ябылма;
2) күтәрелмә һәм төшерелмә;
3) ябылма һәм төшерелмә булалар.
3.	 Татар теленең фонетик системасында түбәндәге увуляр (кече тел) тартыклар бар:
1) [х], [к], [г], [һ].
2) [К], [г].
3) [К], [г] ,[х], [Ң].
4.	 Татар теленең үз сүзләре
1) 8 төрле иҗек калыбы буенча ясала;
2) 6 төрле иҗек калыбы буенча ясала;
3) 12 төрле иҗек калыбы буенча ясала.
5. 	Түбәндәге сүзләрне юлдан-юлга күчерүнең барысы да дөрес булган очракны билгеләгез:
1) фи-зи-оло-гик, ә-рә-мә, трак-тор, а-юдай.
2) фи-зио-ло-гик, әрә-мә, трак-тор, аю-дай.
3) фи-зио-ло-гик, ә-рә-мә, трак-тор, аю-дай.
6. Рәт гармониясенә буйсынмаган сүзләрнең астына сызыгыз:
тәмам, әдәби, икенче, көнбатыш, охшаш, риза, машина, гамәл, карабодай, гомер, идарә, агач, балет, ватан, көлсу,
7. [г] тартыгы -
 1) өрелмәле тартык.
 2) йомык тартык.
8.	 Микъдари редукциянең төрләрен күрсәтегез:
 1) өлешчә, тулы, кыска, озын.
 2) өлешчә, тулы.
9.	 Түбән күтәрелешле сузык авазлар түбәндәгеләр:
1) [о], [ө], [а], [ә].
2) [у], [ү], [и], [ы]
3) [а], [ә].
10.	 Татар теленең тартыклар системасында
1) 1 фарингаль тартык бар ([һ] авазы);
2) 2 фарингаль тартык бар ([һ], [' (һәмзә)]; 
3) татар телендә фарингаль авазлар юк.

ТЕРМИНОЛОГИЯ, ТЕЛ БЕЛЕМЕ
1.  Лингвистика ул — ...
1) сүз һәм җөмлә төзү закончалыкларын өйрәнә торган фән;
2) телнең яшәү һәм үсү закончалыкларын өйрәнә торган фән;
3) сүзләрне барлау, туплау, сүзлекләр төзү һәм сүзлекләрнең төрләрен өйрәнә торган фән.

2.	 Барысы да татар теле белән кардәш булган телләр төркемен күрсәтегез.
1) казах теле, төрекмән теле, алман теле, Кырым татарлары теле; 
2) әзербайҗан теле, төрек теле, башкорт теле, каракалпак теле;
3) башкорт теле, гарәп теле, ногай теле, комык теле.
3.	 Морфологик классификация буенча татар теле — ...
1) агглютинатив тел; 
2) флектив тел;
3) тамыр тел;
4) полисинтетик тел.
4. Татар халкының язу тарихы түбәндәге этаплардан торган:
гарәп язуы -* латин язуы -* рун язуы -* кирилл язуы;
рун язуы -* гарәп язуы -* латин язуы -♦ кирилл язуы;
рун язуы -*• латин язуы -♦ гарәп язуы -♦ кирилл язуы.
5.	 Пунктуация ул — ...
1) дөрес язу кагыйдәләре җыелмасы;
2) тыныш билгеләрен дөрес кую кагыйдәләре җыелмасы;
3) дөрес әйтү, уку кагыйдәләрен, тыныш билгеләрен дөрес кую  закончалыкларын өйрәнә торган фән.
6.	 Нәрсә ул цитата?
1) язма әсәрләрдән алынган туры сөйләм;
2) сөйләүченең үз сүзләре;
3) үзгәртелеп кулланылган чит сөйләм.
7. Татар мәктәпләре өчен язылган  9  сыйныф татар теле дәреслегенең авторлары кем?
1) Б.М. Мифтахов һәм Г.М.Сөнгатов;
2) М.З.Зәкиев һәм Н.В.Максимов;
3) М.З.Зәкиев һәм С.М.Ибраһимов;
4) Ф.С.Сафиуллина һәм С.М. Ибраһимов.

8.	 Әдәби телнең нигезен тәшкил итеп, барлык әдәби әсәрләр язу да куллланыла торган стиль ничек атала?
1) публицистик стиль;
2) фәнни стиль;
3) әдәби стиль;
4) сөйләмә стиль.
9.	 Кайсы күренекле галим Себер татарлары телен өйрәнгән?
1) М.Зәкиев;
2) Д.Тумашева;
3) Ф.Юсупов;
4) Ф.Сафиуллина.
10.	 Неологизмнар нәрсә алар?
1) тарихи сүзләр;
2) яңа сүзләр;
3) искергән сүзләр;
4) онытылган сүзләр.

МОРФОЛОГИЯ
1.	 Татар телендә ничә мөстәкыйль сүз төркеме бар?
1)  6; 
2)  7; 
3)  8; 
4)  5.
2.  Кайсы төркемдә сүзләрнең мәгънәви бүленеше дөрес?
1) мыгыр - да, мыр - ылда;
2) куна - к, борылма - лы;
3) чыел - да, бөгәр - ла

3.	 Кайсы төркемдә сүз ясагач та, мөнәсәбәт белдерүче кушымчаларның ике төре дә бар?
1) терлекченең, бүлмәдәшкә;
2) башладык, тозлырагы;
3) басуларда, игенчеләр.
4.	 Исемгә хас бәйләгеч кушымчалар кайсы төркемдә?
 1) килеш, сан;
 2) килеш, тартым;
 3) тартым, сан;
 4) алдагы төркемчәләрдә дөрес җавап күрсәтелмәгән.
5. 	Боерык фигыльнең мәгънәсе
 1) эш кушуны, боеруны белдерү;
 2) теләкне, өндәүне, боеруны белдерү;
 3) эш, хәл, хәрәкәтнең булу-булмавын хәбәр итү.
6.	 Бу мәсьәләгә яңадан әйләнеп кайтырбыз. Җөмләдә аерып бирелгән сүз ничек ясалган?
 1) яңа сүз ясалмаган;
 2) тамырга ясагыч кушымча ялганган;
 3) икенче бер сүз төркеменә күчкән;
 4) алдагы төркемнәрдә дөрес җавап күрсәтелмәгән.
7.	 Инфинитивның юклык формасы түбәндәгечә белдерелә:
  1) фигыль нигезенә -ма / -мә кушымчасы ялганып;
  2) түгел кисәкчәсе ярдәмендә;
  3) алдагы төркемнәрдә дөрес җавап күрсәтелмәгән.
8. Исхак авыр итекләре белән лап-лап йөгерергә тотынды (Ә.Маликов) җөмләсендә аерып бирелгән сүз:
  1) рәвеш;
  2) аваз ияртеме;
  3) ымлык.
9.  Нөсхә, данә, баш (биш баш кәбестә) сүзләре
  1) исем;
  2) бәйлек сүз;
  3) санау берәмлеге.

10.  Сусыл, моңсу сүзләрендә -сыл һәм -су кушымчалары:
 1) сыйфат дәрәҗәсе ясый;
 2) яңа сүз ясый;
 3) сүзне төрләндерә
СИНТАКСИС
1. 	Синтаксис
1) сүзләр бәйләнешен өйрәнә;
2) җөмләләр бәйләнешен өйрәнә;
3) сөйләм төзелешен (сүзләр һәм җөмләләр бәйләнешен) өйрәнә;
4) сүзтезмәләрне өйрәнә
2.	 Сөйләмне оештыруда беренче дәрәҗәдәге рольне
1) хәбәрлекле мөнәсәбәт уйный;
2) төгәлләүле мөнәсәбәт уйный;
3) аныклаулы мөнәсәбәт уйный.
3.	Сүзләр бәйләнеше арасыннан хәбәрлекле мөнәсәбәтне билгеләгез:
1)  хат сиңа;
2)  укыса, сөйләү;
3) шәһәрдә тору;
4) укый торган китап.
4.	Сүзләр  бәйләнеше  арасыннан  ачыклаулы   мөнәсәбәтне  билгеләгез:
1) гүзәлсең син;
2) Тукайның, бөек шагыйрьнең;
3) Кара диңгез;
4) урам буеннан йөрү.

5.	 Сүзләр бәйләнеше арасыннан аныклаулы мөнәсәбәтне билгеләгез:
1) син яраткан чәчәкләр;
2) эшли-эшли ару;
3) дусларның, бигрәк тә Нуриянең;
4) Дамир — эшмәкәр.
6.	 Мәрьям өчен авыр  сүзтезмәсендә:
1) максат мөнәсәбәте;
2) билге мөнәсәбәте;
3) объект мөнәсәбәте;
4) рәвеш мөнәсәбәте.
7.	 Җөмләнең структур үзәген төзүче иң әһәмиятле кисәкләр булып
1) баш кисәкләр килә;
2) иярчен кисәкләр килә;
3) модаль кисәкләр килә;
4) аныклагычлар килә
8.	 Я, рәхим итегез, Гали абзый, яраткан коймагыгыздан авыз итегез. (Г.Ә.). Бу җөмләнең иясе булып килә:
1) Гали абзый;
2) иясе юк;
3) ким җөмлә, иясе кулланылмаган.
9. 	Җылы сөяк сындырмый, салкын җанны тындырмый (М.) җөмләсендә ия булып:
1) җылы, салкын сүзләре;
2) салкын сүзе;
3) сөяк, салкын сүзләре килә
10.	Кайтып җитсәм, бер туйганчы елыйм сиңа ятып, яшел чирәмем! (С.Сөләйманова) җөмләсендә туйганчы сүзе
1) вакыт хәле;
2) рәвеш хәле;
3) күләм хәле;
4) хәбәр булып килә
11.  Киткән урманга утынга, ялгызы бер ат җигеп (Г.Тукай) җөмләсендә утынга сүзе
1) туры тәмамлык;
2) кыек тәмамлык;
3) максат хәле;
4) сәбәп хәле булып килә
 
12.  Бик борынгыдан 
 бабалар аша 
миңа да килеп җиттең. 
Бирдең аң, 
Бирдең белем.
Хәзер инде
Офыктагы маяк булып 
алга чакыр,
 татар теле, 
Тукай теле!
Туган телем! (Акъегет).
Әлеге шигырь юлларында бирелгән җөмләләр:
1) бер составлы билгеле үтәүчеле җөмләләр;
2) бер составлы билгесез үтәүчеле җөмләләр;
3) ике составлы җөмләләр;
13.  Үз бусагаңнан чыгып киттеңме, туган җиреңне аңлый башлыйсың, ныграк сагынасың (А.Гыйлаҗев) җөмләсе:
1) ким җөмлә булып килә;
2) гомуми үтәүчеле җөмлә;
3) билгеле үтәүчеле җөмлә.

ЛЕКСИКОЛОГИЯ
1.  Лексикология фәненең тармакларын дөрес билгеләгез:
1) лексикография, фразеология, сүз ясалышы, этимология;
2) семасиология, фразеология, ономастика, лексикография, этимология,
3) семасиология, этимология, лексикография, фразеология, орфография.
2.  Кулланылыш дәрәҗәсе ягыннан сүзлек составы түбәндәге төрләргә бүленә:
1) актив, пассив, гомумхалык лексикасы;
2) гомумхалык, хис-тойгы, һөнәрчелек, терминологик лексика;
3) актив һәм пассив лексика.
3.  Фразеологик әйтелмә составында ничә сүз булырга мөмкин?
1) ике сүз;
2) өч яисә дүрт сүз;
3) икедән артык сүз.
4.  Татар теле лексикасының стилистик катламнарын аерыгыз:
 1) терминнар, гади сөйләм сүзләре, җирле сөйләм сүзләре;
 2) сөйләм теле сүзләре, язма тел сүзләре;
 3) фәнни тел, матур әдәбият теле, искергән сүзләр.
5.  Аерып бирелгән сүзләрнең күпмәгьнәле яисә омоним булуларын ачыклагыз:
1. күпмәгьнәле сүзләр
2. омонимик сүзләр

Очкычта очу - урындыктан очу 
Болыт елавы - кызлар елавы
Авырудан сызу - таблица сызу
Аяк болгау - йодрык болгау
Ата күркә - нарат күркәсе
 Өйгә керү - эчкә җылы керү.
7. Антонимнарның даими яисә очраклы булуы билгеләгез (һәр антоним өстенә тиешле цифрны куегыз): 
1. даими антоним
2. контекстуаль антоним
Сызлый да сызлый теш,
Тынгы юк иртә - кич.
Сөенечкә дисәм, көенечкә икән, 
Очрашулар сезнең якларда. (Ш. Г.)
Чапкан - узар, яткан - калыр (М.)
Ата-ананы тыңлаган - адәм, тыңламаган - әрәм булган (М.)

8.  Бирелгән синонимик ояның төрен билгеләгез:
1. мәгънәви синоним
2. абсолют синоним
Юкка чыгару, тамырын корыту; 
Пенал, каләм тартмасы; 
Пөхтә, җыйнак, ыспай; 
Ышану, инану,
Былбыл, сандугач.

9. Сүзләрне килеп чыгышлары ягыннан  төркемләгез: 

1. төрки-татар	2. гарәп	3. фарсы	4. рус	5. европа	 6. фин-угор	

Бүкән	Аяз	Дәва
Туган	Мәдәният	Кәҗә
Маркет	Эскерт	Экономика
Урындык    Хуҗа                     Поши		

ОРФОГРАФИЯ
1.  Күп  нокталар урынына тиешле хәрефләрне куеп языгыз.
Г...ярь
А) ә; 
Ә) а.
2. 	И...тисад
А) г; 
Ә) к;
Б) къ.
3.	Пө...тә
А) х; 
Ә) һ.
4.	А...даһа
А) җ;
Ә) х; 
Б) Ш.
5. Сүзләрнең дөрес язылган вариантын табыгыз.
А) бердәмбер; 
Ә) бердән-бер; 
Б) бердәнбер.
6.  А) дусиш;
           Ә) дус-иш;
            Б) дуст, иш.
7. А) тәкъдир;
           Ә) тәгдир;
           Б) тәкдир.
8. А) обстрактлашу;
          Ә) абстрактлашу;
          Б) апстрактлашу.
9. А) циркуль;
           Ә) церкуль;
           Б) цыркуль.
 
10. А) апельсин;
      Ә) апильсин;
      Б) опельсин.

Кушма сүзләрнең дерес язылышын билгеләгез
11.	Халык (...) ара сүзе ...
  А) сызыкча аша;
  Ә) ъ билгесе белән;
  Б) өстәмә билгесез.
12.	Яңа (...) баштан сүзе ...
  А) ъ билгесе белән;
  Ә) ь билгесе белән;
  Б) өстәмә хәрефсез языла.
Дөрес язылышны күрсәтегез.
13. Сирәк мета...лар
  А) л; 
  Ә) лл.
14. Ульяновск... бару
А) –ка; 
Ә) –ийга; 
Б) –а.
      15. Табель... тапшыру
А) –не; 
Ә) –ны.

ТЕРМИНОЛОГИЯ, ТЕЛ БЕЛЕМЕ
1.	 Фразеология ул - ...
А) сүзгә билгеләмә бирә, сүзнең мәгънәсен һәм мәгънә үзгәрешләрен тикшерә торган фән;
Ә) тел гыйлеменең җирле сөйләшләрне өйрәнә торган тармагы;
Б) тел гыйлеменең тотрыклы сүзтезмәләрне өйрәнә торган тармагы.
2.  Генеологик классификация буенча татар теле ечен кайсы ха
рактеристика туры килә?
А) ул төрки телләрнең көнчыгыш хун тармагындагы кыргыз-кыпчак төркеменә керә;
Ә) ул төрки телләрнең көнбатыш хун тармагындагы угыз-болгар төркемчәсенә керә;
Б) ул төрки телләрнең көнбатыш хун тармагындагы кыпчак-болгар төркемчәсенә кера
3.	Татар теленең көнчыгыш диалекты ул — ...
А) мишәр диалекты; 
Ә) Казан арты сөйләше; 
Б) Себер татарлары теле.
4.	Татар тел белемендә сүз ясалышы өлкәсендә эшләүче галимне атагыз.
А) М.Зәкиев; 
Ә) В.Хаков; 
Б) Ф.Ганиев; 
В) Г.Алпаров.
5.	Борынгы бабаларыбыз гарәп графикасына нигезләнгән әлифбадан кайчан файдаланганнар?
А) рун язуына кадәр; 
Ә) 1927 елга кадәр; 
Б) латин язуыннан соң; 
В)  1939 елдан соң.
6.	Чит сөйләм ул ...
А) автор сөйләменә килеп кергән башка кеше сүзләре; 
Ә) автор һәм персонаж сүзләре; 
Б) сөйләмне тыңлаучы сүзләре.
II вариант
ФОНЕТИКА
1.	Фонетика ул — тел белеменең ...
А) авазның физик үзенчәлекләрен өйрәнә торган тармагы; 
Ә) тартык авазлар системасын өйрәнә торган тармагы;
Б) авазларны һәм аларның үзгәрешләрен өйрәнә торган тармагы.
2.	 Татар телендәге [Ә] фонемасына билгеләмә бирегез.
А) алгы рәт, түбән күтәрелешле, иренләшмәгән, озын сузык аваз;
Ә) алгы рәт, урта күтәрелешле, иренләшмәгән, озын сузык аваз;
Б) алгы рәт, түбән күтәрелешле, иренләшкән, кыска  сузык аваз.
3.	 [К] тартыгы —
А) өрелмәле тартык.
Ә) йомык тартык.
Б) калтыраулы тартык.
4.	 Каеннар, урманнар, синнән, таңнан сүзләрендә тартыклар ассимиляциясенең нинди төре күзәтелә?
А) яңгыраулыкта-саңгыраулыкта охшашланалар; 
Ә) борын ассимиляциясе.
5.	 Татар телендә түбәндәге иҗек калыпларын бар:
       А) С, ТС, СТ, ССТ, ТТС, ТСГТ;
Ә) С, ТС, СТ, ТСТ, СТТ, ТТСТ; 
Б) С, СТ, ТС, ТСТ, СТТ, ТСТТ.
6.	 Төзелеш сүзе нинди орфографик принцип буенча языла?
А) фонетик; 
Ә) морфологик; 
Б) тарихи-традицион;
В) график.

ЛЕКСИКОЛОГИЯ
1. Билгеләмәдә кайсы термин турында әйтелә? Бер сүздәге билге-атаманың охшашлык нигезендә икенче сүзгә күчеше
А) метонимия дип атала; 
Ә) синекдоха дип атала; 
Б) метафора дип атала.
2.  Синонимнарны табыгыз.
А) катлаулы, четерекле, буталчык, чуалчык;
Ә) ошый, охшый, охшаш, кебек;
Б) бит (кеше бите), бит (кисәкчә), бит (дәфтәр бите).
3.	 Фразеологик әйтелмә составында ничә мөстәкыйль мәгънәле сүз булырга мөмкин?
А) ике сүз;
Ә) өч яисә дүрт сүз булырга мөмкин;
Б) икедән артык сүз була.
4.	 Шыбыр-шыбыр - күктә яфрак шавы, Шыбыр-шыбыр - җирдә су шавы. (М. Ә.)
шигъри юлларында аерып бирелгән антонимнарның төрен билгеләгез:
А) даими антоним;
Ә) контекстуаль антоним.
5.	Кодагый сүзе килеп чыгышы буенча кайсы телгә нисбәтле?
А) төрки- татар сүзе; 
Ә) гарәп; 
Б) монгол.
6.	 Искергән сүзнең төрен билгеләгез.
       Нэпман
А) тарихи сүз; 
Ә) архаизм.
7.	Диалекталь сүзнең төрен билгеләгез.
Якмыш	
А) лексик; 
Ә) фонетик;
Б) морфологик.
8.	Омонимнарның  төрен  билгеләгез.
        Көньякта - кызыл карбызлар
Төньякта - зәңгәр кар, бозлар (Ш. Г.)
А) саф лексик омоним; 
Ә) омограф; 
Б) омофон; 
В) омоформа.
9. Аерьш бирелгән сүзләрнең күпмәгънәле яисә омоним булуларын ачыклагыз.
Бер тауда ун чишмә 
Сереңне син чишмә (С.Х.)
А) күпмәгънәле сүзләр; 
Ә) омонимик сүзләр.
10.	Антонимнарның даими яисә очраклы булуын билгеләгез.
Сөенечкә дисәм, көенечкә икән,	
Очрашулар сезнең якларда. (Ш. Г.)
А) даими антоним;
Ә) контекстуаль антоним.

МОРФОЛОГИЯ

1.	Санның төркемчәсен билгеләгез.
99,4-...
 А) микъдар саны; 
 Ә) бүлем саны;
 Б) тәртип саны; 
 В) чама саны.
2.	Сыйфат фигыльләрдән торган төркемчәне табыгыз.
А) баргач (белү), алып (китү), килүче (кешеләр), ашау (турында уйлау);
Ә) яза (белмәү), алачак (китап), белгән (вакыйга);
Б) уйнаганчы (елау), укып (чыгу), яза-яза (тыңлау), сөйләгәч (белү);
В) укыйсы (газета), китә торган (пассажирлар), кайтучы (кунаклар), менәсе (тау).
3. Ярдәмлек сүз төркемнәреннән торган төркемне табыгыз.
А) кебек, як, шунда, тик, әллә, һәм; 
Ә) анда, шикелле, өчен, һич, ләкин; 
Б) әгәр, турында, әмма, ләкин, иң; 
В) белән, шуның өчен, фәкать, гел.
4.	Татар телендә фигыльләрнең ничә юнәлеш формасы бар?
А) 4; 
Ә) 5; 
Б) 6.
5.	Киләчәк заман хикәя фигыль формаларыннан торган төркемне табыгыз.
А) барыр юл, киләсе елга, дустым әйтер, хат язачак; 
Ә) кайтасы көн, китәчәк сәгатьләр, беләчәк мәгълүмат; 
Б) мәңге онытмас, иртәгә укыр, мин белмәячәкмен.
6.	Җәяү  рәвешенең төркемчәсен билгеләгез.
А) саф рәвеш;
Ә) күләм-чама рәвеше;
Б) охшату-чагыштыру рәвеше;
В) вакыт рәвеше.
7.	 Казлар, үзара сөйләшә-сөйләшә, муеннарын боргалый-боргалый, ишегалдындагы зур тагаракта кара-каршы торып юыналар (Г.Б.) җөмләсендәге астына сызылган фигыль формасы —...
А) затланышлы фигыль; 
Ә) затланышсыз фигыль.

СИНТАКСИС
1.  Фразеологик сүзтезмәне табыгыз.
А) Ватанны саклау; 
Ә) яхшы кеше; 
Б) башны ташка бәрү; 
В) агачтан ясау,
2.  Фигыльле исем сүзтезмәне табыгыз.
А) алмагач утыртасы урын; 
Ә) кирәк кадәр икмәк; 
Б) хат язарга ашыгу; 
В) авыл аркылы үтү.
3.	Кушма фигыль хәбәрле җөмләне табыгыз.
А) Кояшның соңгы нуры күздән югалды (Г.Б.); 
Ә) Ә язмыш аңа каршы барырга әйтә (И.Г.);
Б) Ә хәле аның җилкә кашырлык (Ә.Е.);
4. Максат хәле булган җөмләне табыгыз.
А) Аның әрнүдән йокылары кача иде (Г.И.);
Ә) Минем күзләрем ул хәтле җете түгел, алай да күрәм (Г.Б.);
Б) Киткән урманга утынга, ялгызы бер ат җигеп (Г.Т.).
5.	Дөрес раслауны билгелзгез.
А) Җөмләнең барлык кисәкләре дә тиңдәш була;
Ә) Җөмләнең баш кисәкләре тиңдәш була ала;
Б) Җөмләнең   иярчен кисәкләре тиңдәш була.
6.	Хәбәрлекнең санын билгеләгез.
Качаклар, ял өчен яшерен урын табылганга шатланып, Григорий артыннан киттеләр (А.Р.)
А) бер;
Ә) ике;
Б)  өч.

ФОНЕТИКА, ГРАФИКА, ОРФОГРАФИЯ, ОРФОЭПИЯ
1.	Җөмләне дәвам итегез:
фонема дип, телдәге...
1) сүзләрне һәм морфемаларны төзүче, аларны бер-берсеннән аеру өчен хезмәт итүче иң кечкенә аваз берәмлеге санала;
2) сүзләрне һәм җөмләләрне төзүче, аларны язуда чагылдыручы иң кечкенә язу берәмлеге санала;
3) сузык һәм тартык авазлардан торган иң кечкенә фонетик
берәмлек санала.
2. Бер фраза эчендә бер басым астында әйтелгән ике сүз чигендә
у, ү, и сузыклары очрашканда (мәсәлән, бару урыны, сөйли иде, белми икән тезмәләрендә) элизия күренеше:
 1) күзәтелә;
 2) күзәтелми.
3.	Түбәндәге сүзләрне юлдан-юлга күчерүнең дөрес очрагын билгеләгез:
1) ала-чак-мын, елау, нефть, ре-зо-нанс;
2) а-ла-чак-мын, елау, нефть, ре-зо-нанс;
3) ала-чак-мын, е-лау, нефть, ре-зо-на-нс.
4. Түбәндәге җөмләләрдә рәт гармониясенә буйсынмаган
сүзләрнең астына сызыгыз:
Әй, сиңа әйтәм! Сәгать өчтә Ташлытаудан кодагый килергә тиеш, китапны алып калырга онытма! Рәхмәтулла, син дә барасыңмыни?!

5.  [Ч] тартыгы әдәби телдә

1) өрелмәле аваз;
2) аффрикат аваз;

6.	Фонетика дип тел белеменең
1) сөйләм авазларын өйрәнә торган тармагына әйтәләр;
2) хәреф һәм аваз мөнәсәбәтен өйрәнүче тармагына әйтәләр.
7.	Хәзерге татар телендә ничә сузык аваз бар?
1) 9 сузык аваз бар;
2) 12 сузык аваз бар;
3) 10 сузык аваз бар.
8.	Талларда сүзендә [А] авазы
1) иренләшми;
2) иренләшә.
9.	Сүзләрнең дөрес язылышын билгеләгез:
1) йылга, йолдыз, йылан, йугары, сагаю, елмайып, егэт;
2) елга, йолдыз, елан, югары, сагаю, елмаеп, егет;
3) елга, йолдыз, елан, югары, сагайу, елмаеп, егет.
10.	Түбәндәге җөмләләрдә рәт гармониясенә буйсынган сүзләрнең астына сызыгыз:
Соңгы арада миңа Хәсәнбай күленең зәңгәрсу дулкыннарын еш күзәтергә туры килде. Күлне билбау сыман ямь-яшел камышлар уратып алган.
11.	 Хәзерге татар әдәби телендә
 1) 6 иренләшмәгән сузык аваз бар;
 2) 7 иренләшмәгән сузык аваз бар;
 3) 4 иренләшмәгән сузык аваз бар.
12.  Татар телендәге [И] фонемасына билгеләмә бирегез.
1) алгы рәт, түбән күтәрелешле, иренләшмәгән, озын сузык аваз;
2) алгы рәт, югары күтәрелешле, иренләшмәгән;
3) алгы рәт, түбән күтәрелешле, иренләшкән, кыска сузык аваз.

13.  Каеннар, урманнар, синнән, таңнан сүзләрендә тартыклар ассимиляциясенең нинди төре күзәтелә?
1) яңгыраулыкта-саңгыраулыкта охшашлану;
2) борын ассимиляциясе.
14.  Түбәндәге мисалларда ирен ассимиляциясенә караган аваз үзгәрешләренең астына сызыгыз:
Туксан бер;  иртәнге; ун галим бар; торган бул; сүнгән; син матур.
15.	 [Й] авазы 
1) тел уртасы авазы;
2) тел арты авазы;
3) тел алды авазы.	
16.	[ф] авазына характеристика бирегез:
1) ирен-теш, өрелмәле, шаулы, саңгырау аваз;
2) ирен-теш, йомык, шаулы, саңгырау аваз;
3) ирен-ирен, йомык, шаулы, яңгырау аваз.
17.	Латин язуына нигезләнгән беренче татар алфавиты (яңалиф)
1) 1929 елда кабул ителә;
2) 1927 елда кабул ителә;
3) 1939 елда кабул ителә.
18. Сүзләрнең дөрес язылышын билгеләгез:
1) иһтирам, канәфер, нәзакәт, мәгълумат, сурат.
       2) ихтирам, канәфер, нәзәкәт, мәгълүмат, сүрәт.
3)  ихтирам, канәфер, нәзакәт, мәгълүмат, сурәт.

19. [Л] һәм [М]  авазлары –
1) сонор авазлар;
2) саф авазлар;
3) шаулы авазлар

СИНТАКСИС
1.	Синтаксисның өйрәнү объекты —
 1) сүз төркемнәре системасы;
 2) шәһәр һәм авыл атамалары;
 3) сөйләм төзелеше;
 4) сүз ясалыш юллары.
2.	Бармак аша карау, куз ачып йомганчы, колак салу, тел әйләнми, алтын куллы. Бу —
1) ирекле сүзтезмәләр;
2) тотрыклы сүзтезмәләр;
3) җөмләләр.
3.	Күпнокта урынына нинди тыныш билгесе куела: Менә минем актык сүзем шул ... мин, Галия үзе риза булмаса, Вәлиевләргә бирмим (Г.И.).
 1) ике нокта;
 2) сызык;
 3)  өтер;
 4) күпнокта.
4.	Үзара ияртү юлы белән бәйләнгән җөмләләрдән торган кушма җөмлә ничек атала?
1) тезмә кушма җөмлә;
2) иярченле кушма җөмлә
5.	Чиләк-чиләк бәрәңге, кәрзин-кәрзин алма сүзтезмәләрендә бәйләүче чара:
1) янәшәлек;
2) сүзләрне кабатлау;
3) сүз тәртибе.

6.	Аналитик иярчен җөмлә баш җөмләгә карата ничек урнаша?
1) баш җөмләдән алда гына килә;
2) баш җөмләдән алда һәм аннан соң да килә ала;
3) баш җөмләдән соң гына килә.
7.	Бер составлы фигыль җөмләләргә карамаган төрне күрсәтегез:
1) билгеле үтәүчеле;
2) билгесез үтәүчеле;
3) гомуми үтәүчеле;
4) атау.
8.	 Ике кечкенә малай, исләре китеп, кайры тун кигән бер дәү абыйга карап торалар. Бирелгән җөмләдән түбәндәге сүзтезмәләрне аерып чыгарырга мөмкин:
1) ике кечкенә малай, исләре китеп, кайры тун, тун кигән, карап торалар, дәү абый;
2) ике малай, кечкенә малай, кайры тун, тун кигән, бер абый,
дәү абый, исләре китеп карап торалар, абыйга карап торалар;
3) исләре китеп, ике малай, кайры тун, дәү абый, карап тора
лар, ике абый, абыйга карап торалар.
9.	Татар телеңдә сүз төркемнәре нинди зуррак төркемчәләргә берләштереп өйрәнелә:
1) мөстәкыйль, ярдәмлек, бәйләгеч;
2) мөстәкыйль, модаль, ярдәмлек;
3) мөстәкыйль, модаль, бәйләгеч.
10.	Синнән башка яши алмыйм (Җ.) «Башка» сүзе бу очракта:
1) юнәлеш килешендәге исем;
2) бәйлек;	
3) сыйфат.
11.	Кайсы төркемдә хәрәкәт фигыльләре бирелгән:
1) яту, утыру, яшәү;
2) йөгерү, йөзү, әйләнү,
3) сөртү, вату, актару.
12.	Тыпыр-тыпыр биергә тимер идәннәр кирәк (Җ.)
җөмләсендә тыпыр-тыпыр сүзе:
1)  рәвеш;
2)  ымлык;
3) аваз ияртеме.
13.  Кем соң ул? Җибәрәмме соң мин сине? (Г.К.)
җөмләсендә «соң» сүзе:
1) бәйлек;
2) рәвеш;
3) кисәкчә
14.	Яман эшкә килер, ялкау ашка килер (М.) җөмләсендә эшкә,
ашка сүзләре
1) кыек тәмамлык;
2) максат хәле;
3) урын хәле;
4) рәвеш хәле.
15.	Авыл тавыш-тынсыз гына яктырган хәлдә, матур уйлар уйлый идек (Ш.К.) җөмләсендә яктырган хәлдә сүзләре
1) хәбәр;
2) рәвеш хәле;
3) вакыт хәле;
4) күләм хәле.
16.  Гаризасына кадәр язып керттеләр. җөмләсендә гаризасына кадәр сүзе
1) туры тәмамлык;
          2) кыек тәмамлык;
          3) рәвеш хәле;
  4) күләм хәле.

17.	Тел әйтә алмаганны җыр әйтер (М.) җөмләсендә әйтә алмаганны сүзе
 1) хәбәр;
 2) туры тәмамлык;
 3)  кыек тәмамлык; 
 4) сәбәп хәле.
18.	Тыңлаучыны җәлеп итә торган кереш сүзләрне билгеләгез:
1) кара инде, әйтсәм әйтим, гафу ит, беләсең килсә;
2) табигый, гадәттәгечә, гадәт буенча, билгеле булганча;
3) мисал өчен, ниһаять, өлешчә, иң мөһиме, әйтик, шуның белән бергә;
4) ихтимал, шәт, бәлки, күрәсең, ни өчендер;
5) әлбәттә, билгеле, чынлап та, бәхәссез, шиксез.
19.	Ике составлы җөмләне билгеләгез:
1) Умырзая җыйдык, кошлар сайравын тыңладык, рәхәтләнеп ял
иттек (Г. М.).
2) Аның күзләренә ак төшкән (М.Г.).
3) Тауга карап тау булып булмый (М.).
20.	Сүзне алардан башларга кирәк булгандыр миңа (Р.Төхвәтуллин) җөмләсе
1) ким җөмлә;
2) билгеле үтәүчеле җөмлә;
3) билгесез үтәүчеле җөмлә;
4) гомуми үтәүчеле җөмлә.
21.	Тимере бар тилмермәс (М.) җөмләсе
 1) гади җөмлә;
 2) аналитик иярченле кушма җөмлә;
 3) синтетик иярченле кушма җөмлә;
 4) тезмә кушма җөмлә.
22. Олылар тегермән юклыгына ризалаштылар, тик малай-шалай, егет-җилән буа юклыктан бик интекте (А. Г.) җөмләсе
 1) гади җөмлә;
 2) ике компоненттан;
 3) өч компонетенттан;
 4) дүрт компоненттан тора.
23.	Бәхете юкның итәгенә бодай салсаң, түгелер (М.) җөмләсе:
1) иярчен шарт җөмлә;
2) дәрәҗәле иярүле күп иярченле катлаулы кушма җөмлә;
3) тиңдәш түгел иярүле күп иярченле катлаулы кушма җөмлә;
4) катнаш кушма җөмлә.
ЛЕКСИКОЛОГИЯ
1.	 Лексика сүзе нинди мәгънә белдерә?
1) сүзлек составын өйрәнә торган фән;
2) телнең сүзлек составы.
2.	Тарихи сүзләр дип нинди сүзләрне атыйбыз?
1) кулланылыштан төшеп калган предмет, күренешләрнең атамалары;
2) хәзерге көндә дә булган предмет, күренешләрнең искергән атамалары.
3.	 Җөмләдә аерып бирелгән сүзне карагыз. Кайсы очракта лексик мәгънә бирелә:
Бабамның әйткән сүзләре әле дә хәтеремдә саклана.
1) бабамның -урт. исем, иялек килешендә, 1 зат берлек сандагы тартым белән төрләнгән;
2) өлкән яшьтәге ир кеше;
3) җөмләдә тәмамлык булып килә.
4.	 Түбәндә бирелгән сүзлекләрнең төрен билгеләгез.
Синонимнар сүзлеге // Төз. Ш. С. Ханбикова. - Казан, 1962; Татар теленең, фразеологик әйтелмәләр сүзлеге // Төз. Г. X. Әхәтов. - Казан, 1982; Татар теленең диалектологик сүзлеге // Төз. Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова һ. б. - Казан, 1993.
1) телара сүзлекләр;
2) бер тел сүзлекләре;
3) энциклопедик сүзлекләр.
5.	 Сүзтезмәләрнең төрләрен билгеләгез (бирелгән сүзтезмәләр янына санын куегыз)
1) ирекле сүзтезмә
2) тотрыклы сүзтезмә

зәңгәр күлмәк;
әбиләр чуагы;
зур тавышлы;
маңгайга язылган;
тел йоту;
көз кояшы.
6. Омонимнарның төрен билгеләгез: 
1. Омофон	2. Омоформа	3. Омограф		

Ярый сыйды мичкә мичкәң ул да җитте бер кичкә (Такмаза).
 алтын сәгать - алтын, сәгать;
үләннәргә чык төшкән - бар, тышка чык;
күч (бал корты) - күч (башка урынга утыр).
7. Түбәндәге сүзләрне килеп чыгышлары ягыннан билгеләгез:
1)  Алынма
2) Төрки-татар
чиләк
кар
хат
өстәл
президент
салам
кара
футбол
8. Нәрсә ул омофон?
1) язылышлары ягыннан очраклы рәвештә туры килеп, әйтелешләре һәм мәгънәләре ягыннан аерыла торган сүзләр.
 2) әйтелешләре ягыннан очраклы рәвештә туры килеп, язылышлары һәм мәгънәләре ягыннан аерыла торган сүзләр.
 3) әйтелешләре һәм язылышлары ягыннан билгеле бер формада очраклы рәвештә туры килеп, мәгънәләре ягыннан аерыла торган сүзләр.
9. Түбәндәге вариантлардан моңсу сүзенең антонимын табыгыз:
1) хафа;
2) шат;
3) аяныч.
10.	Кот очу фразеологизмының мәгънәсе кайсы очракка туры килер?
1) ару,
2) курку;
3) үлү.
11.  Публицистик стильгә караган җөмләне табыгыз.
1) Фили башлыгы - Барый Әкбәровның туган тиешлесе.
2) Республикада язгы кыр эшләре тәмамлану уңаеннан халыкның милли бәйрәме Сабан туе уздырыла.
3) Җаек җай һәм ык сүзләренннән ясалган.
12.	Сөйләмә телгә хас җөмләне табыгыз:
1) Мәдәният учакларының күбесе шәһәрнең тарихи үзәгенә урнашкан.
2) Болай да эшем муеннан ашкан минем: тау башына күченәсебез бар.
13.	Түбәндә бирелгән сүзлекләрнең төрләрен билгеләгез:
М. Кашгарый. Диване лөгатет-төрк - 11 гасыр; К. Насыйри. Ләһҗәи татари: 2 томда. - Казан, 1895, 1896; Җ. Вәлиди. Татар теленең тулы сүзлеге: 2 томда. - Казан, 1927, 1928.
1) телара сүзлекләр;
2) бер тел сүзлекләре;
3) энциклопедик сүзлекләр;

14. Фразеологик әйтелмәләргә хас үзенчәлекләрне күрсәтегез:
1) телгә әзер килеш килеп керәләр, сурәтлелек хас, бер бөтен мәгънә белдерәләр, компонентлар арасы ирекле;
2) телгә әзер килеш килеп керәләр, сурәтлелек хас, бер бөтен мәгънә белдерәләр, телдә әзер килеш сакланалар;
3) бер бөтен мәгънә белдерәләр, телдә әзер килеш сакланалар, сөйләм барышына гына бәйле туа ала, сурәтлелек хас.

15.	Түбәндә бирелгән үзенчәлекләр телнең кайсы катламына хас: 
Билгеле бер даирәдә генә кулланыла торган тел үзенчәлекләренә ия; терминнар, китап сүзләре очрый; тотрыклы калыпка ия; хис-тойгы сүзләре кулланылмый.
1) фәнни телгә хас;
2) публицистика теленә хас;
3) рәсми телгә хас.
16.	Ономастика фәненең өйрәнү объектын билгеләгез:
1) барлык төр географик атамаларны, сулык атамаларын, күк
җисемнәре атамаларын, кеше исемнәрен, хайван атамаларын,
сүзлек төрләрен;
2) барлык төр географик атамаларны, сулык атамаларын, күк җисемнәре атамаларын, кеше исемнәрен, хайван атамаларын,
торак пункт атамаларын, кибет, оешма исемнәрен;
3) барлык төр географик атамаларны, сулык атамаларын, күк
җисемнәре атамаларын, телдән төшеп калган берәмлекләрне, кеше
исемнәрен, хайван атамаларын, торак пункт атамаларын.
17.  Билгеле бер иҗтимагый шарт, һөнәр-көнкүреш катламы кешеләре арасында үз атамасы урынына шартлы рәвештә башка сүз куллану билгеләмәсенә туры килердәй җавапны табыгыз:
1) һөнәрчелек сүзләре;
2) арго сүзләр;
3) жаргон сүзләр.
МОРФОЛОГИЯ
1.	Сөйләүченең чынбарлыкка мөнәсәбәтен белдерә
 1) бәйләгеч сүз төркемнәре;
 2) модаль сүз төркемнәре;
 3) мөстәкыйль сүз төркемнәре.
2.	Мәсьәләне телдәй чишәбез. Җөмләдә аерып бирелгән сүз ничек ясалган?
 1) яңа сүз ясалмаган;
 2) тамырга ясагыч кушымча ялганган;
 3) икенче сүз төркеменә күчкән;
 4) алдагы төркемнәрдә дөрес җавап күрсәтелмәгән.
3.	Хәзерге заман сыйфат фигыльнең тезмә формасы...
 1) җанлы предметларны гына ачыклый;
 2) җансыз предметларны гына ачыклый;
 3) җанлы һәм җансыз предметларны ачыклый.
4. 	Йөкләтү юнәлешендәге фигыльләрне билгеләгез.
1) ярату, киенгәндер, уйландыру,
2) укытамын, карашам, көрәләчәк;
3)  очыру, укытачакмын, яшелләндерү

5.	 Иялек килешендәге исем җөмләдә...
1) ия, аергыч, тәмамлык булып килергә мөмкин;
2) аергыч булып килергә мөмкин;
3) җөмләнең барлык кисәкләре булып килергә мөмкин.
6.	Сыйфат фигыльнең кайсы формасы юклыкта кулланылмый?
1) -учы / -үче;
2) -асы / -әсе, -ыйсы / -исе;
3) -ыр / -ер, -ар / -әр, -р.
7.	Рәшидә, яшьләрен йота-йота, шак-шок атлап, урам буйлап китеп барды (Ә.Е.) җөмләсендә астына сызылган сүз:
 1) рәвеш;
 2) ымлык;
 3) аваз ияртеме.

II баскыч
I вариант
ОРФОГРАФИЯ
Күпнокталар урынына тиешле хәрефләрне куеп языгыз.
1. Г... җәп
А) а 
Ә) ә
..
2.	Аш... яулык
А) ъ 
Ә) ь 
Б)-
3.	Мәшәк...ть
А) а 
Ә) ә
4. Сүзләрнең дөрес язылган вариантын табыгыз
 А) мөхәрир;
       Ә) мөхәррир;
       Б) мөһәрир.
 А) әүәлге;
        Ә) әвәлге;
        Б) әүвәлге.
 5.	Күп(...)кырлы сүзе...
        А) ъ билгесе белән;
 Ә) ь билгесе белән;
 Б) өстәмә хәрефсез языла.

6. 	Радио (...) тапшыргыч сүзе
А) ъ билгесе белән; 
Ә) ь билгесе белән; 
Б) өстәмә хәрефсез языла.
7. 	Клу...тан чыгу
А) п; 
Ә) б.
ФОНЕТИКА
1.	Сузыкларның алгы һәм арткы рәт сузыкларына бүленеше телнең нинди хәрәкәтенә карап билгеләнә?
А) горизонталь хәрәкәтенә;
Ә) вертикаль хәрәкәтенә;
Б)  горизонталь һәм вертикаль хәрәкәтенә.
2.	 Татар телендә тартыклар бер-берсеннән түбәндәге билгеләре буенча аерылалар:
А) тон һәм шау катнашу дәрәҗәсе, киртәнең ясалу урыны; киртәнең ясалу һәм һава агымының аны үтеп китү ысулы; йомшак аңкауның катнашу-катнашмавы яки резонаторга мөнәсәбәте Һәм өстәмә артикуляция буенча;
Ә) тон һәм шау катнашу дәрәҗәсе, киртәнең ясалу урыны; телнең горизонталь һәм вертикаль хәрәкәте буенча; йомшак аңкауның катнашу-катнашмавы яки резонаторга мөнәсәбәте һәм өстәмә артикуляция буенча;
Б) тон һәм шау катнашу дәрәҗәсе, киртәнең ясалу урыны; киртәнең ясалу һәм һава агымының аны үтеп китү ысулы; калын яки нечкә булулары белән; озынлык буенча.
3.	Түбәндә китерелгән сүзләрнең кайсылары рәт гармониясенә буйсынмаган?
Идарә, мохит, машина, гарәп, адәм, әмма, ихтирам, каләм, мәкаль, зинһар.
А) барысы да рәт гармониясенә буйсынып әйтеләләр;
Ә) мохит, машина, ихтирам, зинһар сүзләре буйсынмаган;
Б) идарә, гарәп, адәм, әмма, каләм, мәкаль сүзләре буйсынмаган.

4.  [у] авазына туры килә торган характеристиканы табыгыз.
А) алгы рәт, урта күтәрелешле, иренләшкән; 
Ә) арткы рәт, югары күтәрелешле, иренләшкән; 
Б) арткы рәт, түбән күтәрелешле, иренләшкән аваз.
5.  Урманнар сүзендәге  аваз үзгәрешен билгеләгез?
А) эпентеза; 
Ә) редукция; 
Б) ассимиляция; 
В) метатеза.

ЛЕКСИКОЛОГИЯ
1. Кулланылыш сферасы ягыннан сүзлек составы түбәндәге төрләргә бүленә:
А) актив, пассив, гомумхалык лексикасына; 
Ә) диалекталь, жаргон, һөнәрчелек, терминологик лексикага;
Б) актив һәм пассив лексикага.
2. Күпмәгьнәлелек нинди охшашлыклар нигезендә барлыкка килгән?
Җил улый
А) форма охшашлыгы; 
Ә) эчке охшашлык; 
Б) урнашу ягыннан; 
В) аваз охшашлыгы.
3.  Кайгы белән бәхет арасын. (Р.В.) шигъри юлларында аерып бирелгән антонимнарның төрен билгеләгез:
А) даими антоним;
Ә) контекстуаль антоним.
4. Салам сүзе килеп чыгышы буенча нисбәтле телне билгеләгез.
   А) төрки-татар;
   Ә) рус; 
   Б) алман.
5.	Фонетик диалектизмны табыгыз.
А) күзикмәк; 
Ә) гелән; 
Б) пыцак.
6.	Омонимнарның төрен билгеләгез.
Алып кара, борып кара, җуеп кара
Бер чүп үләне түгелме ул, йөзе кара! (3. М.)
А) саф лексик омоним; 
Ә) омограф; 
Б) омофон; 
В) омоформа.
7.  Антонимнарның даими яисә очраклы булуын билгеләгез.
Ата-ананы тыңлаган - адәм, тыңламаган - әрәм булган (М.)
       А) даими антоним;
Ә) контекстуаль антоним.
МОРФОЛОГИЯ
1.	Билгесезлек алмашлыкларын табыгыз.
А) һичкем, бернәрсә, берни; 
Ә) бөтен, үз, һәр; 
Б) әллә ни, кемдер, кайдадыр; 
В) минеке, аныкы, сезнеке.
2.	Күпмедер вакыт узгач, кызның тагын моңлы җыры ишетелә. (Ә.Е.) җөмләсендәге сыйфатның дәрәҗәсен билгеләгез.
А) гади; 
Ә) чагыштыру; 
Б) кимлек; 
В) артыклык.

3.	Ул иң элек мәһабәт гәүдәле кордашы белән кочаклашты. (Ш.Р.) җөмләсендәге фигыльнең юнәлешен билгеләгез.
А) кайтым;
Ә) төшем; 
Б) уртаклык; 
В) йөкләтү.
4.	Аның бакчасына кеше атламый, чөнки үзләре өчен оялалар (М.М.) җөмләсендәге астына сызылган лексик берәмлекнең  сүз төркемен  билгеләгез.
А) тезүче теркәгеч;
Ә) ияртүче теркәгеч;
Б) баш килешне сораучы бәйлек;
В) юнәлеш килешен сораучы бәйлек.
5.  Ымлыкның төрен билгеләгез.
       Әйдә, чәй куям (М.М.)
А) эмоциональ ымлык; 
Ә) императив ымлык.

СИНТАКСИС
1.  Иярүче сүз ияртүчедән аңлашылган физик хәрәкәтнең максатын белдерә торган сүзтезмәне табыгыз.
А) суга чыгу; 
Ә) әбиләргә бару; 
Б) сиңа бирү, 
В) чүмәләгә җыю.
2.	Иярүче сүз белән ияртүче сүз арасындагы бәйләүче чараны билгеләгез.
Белер эчен килү
А) янәшә тору, 
Ә) бәйлек;
Б) исем фигыль формасы; 
В) сүзнең лексик мәгънәсе.
3.	 Буяучыга да кереп чыгасым бар (К.Н.) җөмләсе — ...
А) ике составлы җөмлә; 
Ә) бер составлы атау җөмлә; 
Б) бер составлы фигыль җөмлә; 
В) бер составлы сүз җөмлә.
4.	 Рәхимовлар гаиләсе белән катышу Хәяткә беркадәр үзгәреш бирми кала алмады. (Ф.Ә.) җөмләсендә астына сызылган сүзнең  җөмлә кисәге буларак функциясен билгеләгез.
А) ия; 
Ә) аергыч; 
Б) тәмамлык; 
В) хәл.
5. Түзә алмагач, барысы да җыелып баш күтәргәннәр, хуҗага  каршы (Х.В.) җөмләсендә астына сызган сүзләрнең җөмлә кисәге буларак функциясен билгеләгез.
А) ярашкан аергыч; 
Ә) ярашкан тәмамлык; 
Б) аерымланган тәмамлык; 
В) керешмә.
6. Җөмләнең төрен билгеләгез.
Тау башы, пыяла вагы сибелгәндәй, ялтырап ята (Ф.Ж.)
А) гади җөмлә;
Ә) тезмә кушма җөмлә;
Б) иярченле кушма җөмлә.
7. Иярченле кушма җөмләдәге иярчен җөмләнең төрен  билгеләгез.
Син аңла: мондый әсәр язарга ярамый (А.Р.)
 А) синтетик иярчен ия җөмлә; 
 Ә) аналитик иярчен ия җөмлә;
 Б) аналитик иярчен тәмамлык җөмлә; 
 В) синтетик иярчен тәмамлык җөмлә.
8.	Кушма җөмләнең төрен билгеләгез.
Күктән яумаганда үзебез су сиптерик, ансыз азык булмас, азыксыз ни сөте-мае, ни ите өстәлгә менмәс (Э.К.)
А) тиңдәш иярүле күп иярченле катлаулы кушма җөмлә; 
Ә) берничә төр иярүле күп иярченле катлаулы кушма җөмлә; 
Б) тиңдәш түгел иярүле күп иярченле катлаулы кушма җөмлә;
 В) катнаш кушма җөмлә
9.	Җөмләдәге хәбәрлекләрнең чикләре дөрес билгеләнгән вариантны күрсәтегез.
А) (1) — Әти, (2)сиңа хәзер ризык бирерләр, (3) аннан соң бераз ял итәрсең дә без нинди хәлләр баштан узганны сөйләшербез (Ф.Ә.)
Ә) (1) - Әти, сиңа хәзер ризык бирерләр, (2) аннан соң бераз ял итәрсең дә (3) без (4) нинди хәлләр баштан узганны (3) сөйләшербез (Ф.Ә.)
Б) (1) — Әти, сиңа хәзер ризык бирерләр, (2) аннан соң бераз ял итәрсең дә (3) без нинди хәлләр баштан узганны сөйләшербез (Ф.Ә.)
В)  (1) - Әти, сиңа хәзер ризык бирерләр, (2) аннан соң бераз ял итәрсең дә (3) без нинди хәлләр баштан узганны (4) сөйләшербез (Ф.Ә.)
10.	Җөмләгә кирәкле тыныш билгеләрен куегыз.
Чаршау булгач рәхәт ичмаса кирәкмәгәндә күтәрелеп тора кеше-фәлән килсә кирәге чыкса мич буеннан стенагача тартып куясың һәр як үзенә мич алды хатыннар ягы үзенә аерыла (Г.И.)
11.	Мин аны күптән беләм дип тавыш куптарды сатучы (А.Ш.) җөмләсендә дип бәйлек сүзеннән соң нинди тыныш билгесе куелуын аңлатыгыз.
А) өтер куела, чөнки ...
Ә) тыныш билгесе куелмый, чөнки ...
Б) сызык куела чөнки,... 
В) ике нокта куела, чөнки ...
43. Схемага туры килерлек җөмләне табыгыз

	
А) Вазифалар шул кадәр төгәл итеп бүленгәннәр: бу гаилә көйләнгән машина кебек тигез гөрләп яши (М.М.) 
Ә) Киенеп поход киемен,
Ярсыган атка менеп,
Яу килгән якларга китте
Йөрәге ярсу егет. (Х.Т.) 
Б) Әйтәләр: котыплар җылына,
Ихтимал туфаннар кузгалу,
Юкса отыры гел арта
Кешеләр күңелендә бозлану. (Р.Ф.) 
В) Ә мин нишлим ул кар башлы таулар белән? (Н.Д.)

II вариант
ФОНЕТИКА, ГРАФИКА, ОРФОГРАФИЯ, ОРФОЭПИЯ
1. Әйтелешләре (артикуляция) буенча татар телендәге сузык авазлар нинди билгеләр нигезендә төркемләнәләр?
 1) телнең горизонталь һәм вертикаль хәрәкәтенә, иреннәрнең
катнашу-катнашмавына карап, 3 төркемгә бүленәләр;
 2) телнең горизонталь һәм вертикаль хәрәкәтенә, тешләрнең
катнашу-катнашмавына карап, 4 төркемгә бүленәләр;
 3) телнең горизонталь һәм вертикаль хәрәкәтенә, тавыш яры
ларының катнашу-катнашмавына карап, 4 төркемгә бүленәләр.
2.	Хәзерге татар әдәби телендә
1)  6 иренләшмәгән сузык аваз бар;
2) 7 иренләшмәгән сузык аваз бар;
3) 4 иренләшмәгән сузык аваз бар.
3.	Татар телендәге [ө] фонемасына билгеләмә бирегез.
1) алгы рәт, югары күтәрелешле, иренләшкән, кыска сузык аваз;
2) алгы рәт, урта күтәрелешле, иренләшкән, кыска сузык аваз;
3) алгы рәт, түбән күтәрелешле, иренләшкән, кыска сузык аваз.
4.	Түбәндәге мисалларда ассимиляциянең нинди төрләре күзәтелә?
УРМАННАР, КЫРДА, КОЯШКА, КӨННӘР, БОЗДА.
1) яңгыраулыкта-саңгыраулыкта охшашлану,
2) борын ассимиляциясе;
3) яңгыраулыкта-саңгыраулыкта охшашлану һәм борын ассимиляциясе.
5.	Җөмләдәге ирен ассимиляциясенә караган аваз үзгәрешләренең астына сызыгыз:
Көнгә унбиш тапкыр син матурга эндәшсәм дә, җавап алмамын. Төн буе керфек какмадым.
6. 	Кирилл язуына нигезләнгән алфавит кайчан гамәлгә кергән?
 1) 1929 елда;
 2) 1939 елда;
 3) 1927 елда.
7. 	Басым һәм интонациянең аваз үзгәрешләренә
 1) бернинди катнашы юк;
 2) турыдан-туры йогынты ясыйлар.
8. Сузык авазлар
 1) тавыш (тон) ярдәмендә ясала;
 2) шау ярдәмендә ясала;
 3) тавыш һәм шау ярдәмендә ясала.
9.	 Өмет, борыч, коңгыз, төлке сүзләре
1) ирен гармониясенә буйсына; 
3) ирен гармониясенә буйсынмый.
СИНТАКСИС
1.	Җөмләнең иярчен кисәкләре түбәндәгеләр:
 1) ия, хәбәр;
 2) аергыч, тәмамлык, хәл, аныклагач, эндәш  сүз, кереш сүз,
 3) эндәш сүз, кереш сүз;
 4) аергыч, тәмамлык, хәл.
2.	 Кайта-кайта сөйләү, өстәл өстенә кую, урманга таба бару, кич белән очрашу, килә дип уйлау сүзтезмәләрендә сүзләр арасында нинди мөнәсәбәт?
 1) ачыклаулы;
 2) аныклаулы;
 3) хәбәрлекле.
3.	Гөлбикә, Галимҗан күренмәс микән дип, үрелебрәк карады (Р.И.). Иярчен җөмләнең мәгънә ягыннан төрен билгеләгез: 
 1) иярчен сәбәп;
 2) иярчен максат;
 3) иярчен вакыт.
4.	Эндәш һәм кереш сүзләр җөмләнең
 1) иярчен кисәкләре;
 2) модаль кисәкләре;
 3) баш кисәкләре;
 4) тиңдәш кисәкләре.

5. Ачыклауда мөнәсәбәтне белдерүче чаралар:
1) теркәгеч һәм теркәгеч сүзләр, аныклау интонациясе;
2) -лы / -ле, -ныкы / -неке кушымчалары;
3) санау интонациясе;
4) килеш кушымчалары, фигыль формалары, бәйлекләр.
 
6. Акъәбине алып китәләр дигән хәбәр кечкенә авылга бик тиз таралып өлгерде (Ә.Е.). Кушма җөмләнең төзелеше ягыннан төрен билгеләгез:
 1) аналитик иярченле кушма җөмлә;
 2) синтетик иярченле кушма җөмлә;
 3) иярчен аергыч җөмлә
МОРФОЛОГИЯ
1. Сыйфат фигыльгә хас булмаган юклык формасын табыгыз.
1) -ма/-мә;
2) -мас/-мәс;
3) -мый торган / -ми торган.
2. Нөсхә, данә, баш (биш баш кәбестә) сүзләре
1) исем;
2) бәйлек сүз;
       3) санау берәмлеге.
3.	«Ах, бу фән кешеләрен!» җөмләсендә астына сызылган сүз:
 1) рәвеш;
 2) ымлык;
 3) аваз ияртеме.
4.	Аксыл, алсу сүзләрендә -сыл һәм -су кушымчалары:
 1) сыйфат дәрәҗәсе ясый;
 2) яңа сүз ясый;
 3) сүзне төрләндерә

ЛЕКСИКОЛОГИЯ
1.	Этимология фәне нәрсәне өйрәнә?
 1) атамаларны өйрәнә;
 2) сүзнең мәгънәсен өйрәнә;
 3) тотрыклы әйтелмәләрне өйрәнә;
 4) сүзләрнең килеп чыгышын өйрәнә.
2.	Сүзнең күпмәгьнәле булуын кайсы очракта төгәл билгеләп була?
1) сүз бәйсез кулланылганда;
2) башка сүзләр чолганышында килгәндә;
3) теләсә кайсы очракта.
3.	Һөнәрчелек лексикасы дип нинди төр сүзләрне атыйлар?
1) аерым төбәктә кулланыла торган сүзләр;
2) телдә пассив кулланыла торган сүзләр;
3) башка кешеләргә таныш булмаган, аерым һөнәр кешеләре генә куллана торган сүзләр;
4) кешеләргә аңлаешлы, иң кирәкле, әһәмиятле сүзләр.
4. Түбәндәге сүзлекләрнең төрен билгеләгез: Русча-татарча техника терминнары сүзлеге/ Төз. А. К. Тимергалин. - Казан, 1963; Русча-татарча биологик терминнар сүзлеге/ Төз. Р.Г. Миннебаев, И .А. Макалеев. - Казан, 1972; Татарча-русча тел белеме терминнары сүзлеге/ Төз. Ф. С. Сафиуллина. - Казан, 1998.
   1) телара сүзлекләр;
   2) бер тел сүзлекләре;
   3) энциклопедик сүзлекләр.

5.  Аерып бирелгән сүзләрнең кайсы телгә каравын билгеләгез: Салам эшләпә     Мич авызы       Дәүләт музее   
1) төрки-татар сүзе; 
2) рус теле аша кергән сүз;
3) гарәп-фарсы алынмасы.
6.	Тамырына балта белән чабу сүзтезмәсен сез ничек аңлыйсыз?
1) корыту;
2) төзү, аеру;
3) югалту.
7.	Аерып бирелгән сүз кайсы төркемгә керә?
Үрләреңне менгәч, туган ягым,
Рәшәң белән битем юдың син... (С. Х.)
 1) гомумкулланылыш сүзе;
 2) һөнәрчелек сүзе;
 3) искергән сүз.
8.	 Мәгънәләре белән бер-берсенә барлык яктан да тәңгәл килә торган синонимнар ул:
1) стилистик синонимнар;
2) мәгънәви синонимнар;
3) тулы синонимнар.

9.  Җөмлә, нокта, фигыль, күкрәк читлеге, кебек сүзләр кайсы төркемгә карый?
1) диалекталь сүзләр;
2) гомумкулланылыш сүзләре;
3) терминнар.
10.  Телгә салыну фразеологизмының мәгънәсен табыгыз:
1) ару, ялчыгу,
2) туктаусыз сөйләшү;
3) ялкаулану.
12. 	Матур әдәбият теленә караган җөмләне табыгыз:
1) Шуңа күрә галимнәр машиналар белән аңлашу өчен башка мөмкинлекләр эзлиләр.
2) Галиева Сара 1997 елда урта мәктәпне тәмамлады.
3) Әни, күршеләргә кереп, сорашып чыкты.
13.  Язма телгә хас җөмләне табыгыз:
1) Икенче төркемгә күпмәгънәле сүзләр керә
2) Кәкре каенга терәттеләр бүген аны.
III вариант
ТЕРМИНОЛОГИЯ ҺӘМ ФОНЕТИКА
1.	Тел гыйлеме —...
1) телне, аның яшәү һәм үсеш закончалыкларын өйрәнә торган   фән;
2) төрле яктан телнең сүзлек байлыгын өйрәнә торган фән;
3) сөйләм төзелешен өйрәнә торган фән.
2.	Татар теле—...
1) тамыр тел;
2) полисинтетик тел;
3) флектив тел;
4) агглютинатив тел.
3. Аваз ул-...
1) фонемаларның язуда белдерелүе;
2) тон һәм шау катнашында барлыкка килгән саңгырау берәмлек;
3) сөйләмнең таркалмый торган иң гади фонетик берәмлеге.
4.	Төрки телләрдә түбәндәге кушык авазларның кайсылары бар?
1) дифтонглар;
2) трифтонглар;
3) ялган дифтонглар.
5.	Сөйләм аппараты түбәндәге өлешләрдән тора:
1) авыз куышлыгы, фаринкс, борын куышлыгы, бугаз куышлыгы;
2) авыз куышлыгы, борын куышлыгы, үпкәләр, йөз;
3) йоткылык, иреннәр, тешләр, аңкау.
6.	Авазларны сузыклар һәм тартыкларга нинди күрсәткечләргә карап бүләләр?
 1) акустик;
 2) артикуляцион;
 3) акустик һәм артикуляцион.
7.	Авазларның позицион үзгәрешләренә түбәндәгеләр керә:
1) эпентеза, ассимиляция, редукция, протеза, метатеза;
2) ассимиляция, диссимиляция, сингармонизм;
3) эпентеза, протеза, редукция.
8.	Авазларның позицион үзгәрешләренә түбәндәгеләр керә:
1) эпентеза, ассимиляция, редукция, протеза, метатеза;
2) ассимиляция, диссимиляция, сингармонизм;
3) эпентеза, протеза, редукция.
9. Сузык һәм тартыклар артикуляциясенең бер-берсенә җайлашуы ничек атала?
 1) ассимиляция;
 2) аккомодация;
 3) сингармонизм;
 4) диссимиляция.
10.	 Татар телендә сузыкларны телнең горизонталь хәрәкәтенә карап төркемләгәндә нинди төркемнәр барлыкка килә?
 1) озын һәм кыска сузыклар;
 2) иренләшкән һәм иренләшмәгән сузыклар;
 3) алгы һәм арткы рәт сузыклары;
 4) югары, урта, түбән күтәрелешле сузыклар.
11.	Татар телендәге [о] авазына кайсы характеристика туры килә?
 1) арткы рәт, урта күтәрелешле, иренләшкән сузык;
 2) алгы рәт, урта күтәрелешле, иренләшкән сузык,
 3) арткы рәт, урта күтәрелешле, иренләшмәгән сузык;
 4) алгы рәт, урта күтәрелешле, иренләшмәгән сузык,
12.	  Бары яңгырау авазлардан гына торган төркемне табыгыз.
1) ф, п, в, ш, н;
2) г, ж, җ, б, в;
3) щ, х, т, с, ч, ц.
13.	 Тел алды авазын күрсәтегез.
1)  б
2) н
3) ң
4) х

14.  [w] авазына туры килгән характеристиканы күрсәтегез.
1) ирен-ирен, өрелмәле, сонор, авыз авазы;
2) тел алды, ярым-йомык, сонор, авыз авазы; 
3) ирен-теш, өрелмәле, шаулы, яңгырау аваз; 
4) ирен-ирен, йомык, сонор, борын авазы.
15.	Татар телендә йоткылык (фарингаль) авазы ничәү?
1)  1
2) 2 
3)  3 
4) 4
16.	Татар теленә хас булмаган иҗек калыбын табыгыз.
1) СТ; 
2) ТСТ; 
3) ТТС;
 4) СТТ.
17.	Әлбәттә сүзендә басым кайсы иҗеккә төшә?
1) 1;	 
2) 2;
3) 3.
18.	Кырмысканы кымрыкса (диал.) дип әйткәндә нинди аваз үзгәреше чагылыш таба?
1) диэреза;
2) метатеза;
4) элизия;
5) субституция.
ЛЕКСИКОЛОГИЯ
1. Этимология ул -...
1) ялгызак исемнәрне өйрәнә торган фән;
2) сүзләрнең килеп чыгышын өйрәнә торган фән;
3) сүзнең атау мәгънәсен, атама бирү закончалыкларын өйрәнә торган фән;
4) телнең тотрыклы төзелмәләре җыелмасы.
2.	Күпер сүзе  —...
1) бер мәгънәле сүз;
2) күп мәгънәле сүз.
3. 	Имтиханда укытучы аны бөтенләй коралсызландырды җөмләсендәге астына сызылган сүз нинди мәгънәдә кулланылган?
1) туры;
2) күчерелмә
4.	Капкынга кабу сүзтезмәсендәге астына сызылган сүз нинди мәгънәдә кулланылган?
1) туры;
2) күчерелмә.
5.	Ярлы өйләр пычак кайрыйлар,
Ак сарайлар ашыгып хәйлә кора (Х.Т.) шигъри юлларында күчерелмә мәгънәнең нинди төре кулланылган?
 1) метафора;
 2) метонимия;
 3) синекдоха.
6.	Омонимның төрен билгеләгез.
Бураннар басылды, Басылды, күк ачылды, - Бигрәк зәңгәр күк   Зәңгәр синең күзләр күк (Ш.Г.)
 1) саф омоним;
 2) омограф;
 3) омофон;
 4) омоформа.

7. Омонимның төрен билгеләгез. 
 Нишләтергә кәҗәбезне?
 Аптыратты кәҗә безне (Р.М.)
 1) саф омоним;
 2) омограф;
 3) омофон;
 4) омоформа.
8. Парлы сүзләр нинди берәмлекләргә нигезләнеп барлыкка килгәннәр?
Чит-ят, бата-чума, әйләнә-тулгана
 1) омоним;
 2) антоним;
 3) пароним;
 4) синоним.
9.	Антоним парларны табыгыз.
1) дискуссия — бәхәс;
2) кап — кап;
3) китү — калу;
4) әмер — фәрман.

10.	 Синонимик рәттәге доминанта сүзне табыгыз.
 1) ризык;
 2) нигъмәт;
3) ашамлык;
4) азык.
11.  Искергән сүзнең төрен билгеләгез. Имана
 1) тарихи сүз;
 2) архаизм.

МОРФОЛОГИЯ
1.	Ирле-хатынлы сүзе нинди ысул белән ясалган?

 1) фонетик;
 2) морфологик;
 3) морфологик-синтаксик;
 4) синтаксик.
2.	Татар телендә ничә килеш формасы бар?
1) 6; 
2) 7; 
3) 8;
3.  Астына сызылган исем кайсы заттагы тартым белән төрләнгән?
Авылының бормалы юлы.
 1) 1 зат, берлектә;
 2) 2 зат, берлектә;
 3) З зат берлектә;
 4) тартым белән төрләнмәгән.
4.	Җөмләдәге тартымлы исем кайсы килештә кулланылган?
Үги ана яфрагын язын җыярга кирәк.
1) баш;
2) иялек;
3) юнәлеш;
4) төшем;
5) чыгыш;
6) урын-вакыт.
5.	Исемнең дөрес язылышын күрсәтегез.
Кызыл(...)түш
1) ъ белән;
 2) ь белән;
3) өстәмә билгесез, кушылып;
4) өстәмә билгесез, аерым.

6.  Яшькелт - ...
■
1) асыл сыйфат;
2) нисби сыйфат.

7.  Кайсы раслау дөрес?
1)	сыйфатлар килеш белән төрләнәләр;
2)	сыйфатлар кайвакыт килеш белән төрләнәләр;
3)	сыйфатлар килеш белән төрләнмиләр.
8. 2/3 - бу...
■
1) чама саны;
2) бүлем саны;
3) тәртип саны;
4) микъдар саны.
9.  Быел имтихан бирелмәде җөмләсендәге фигыль -...
1) затланышлы;
2) затланышсыз.
10.  Килгәләгез фигыле нинди юнәлештә?
1) төп; 
2)  төшем.
СИНТАКСИС
1.	Түбәндәге җөмләдә хәбәрлекле мөнәсәбәттәге ничә сүз бар?
Фердинант, галстугын төзәтә-төзәтә, музыка ишетелгән якка китте.
1)   1;	
2)  2; 
3)  3.
 
2.	 Хәбәрлекле мөнәсәбәт булсын өчен, ничә мөстәкыйль сүз булырга тиеш?
■ ■
1) 1;
2) 2;
3) 2 дән ким түгел;
4) ничә сүз булуы мөһим түгел.
3.  Көн болытлы - ...
1) исемле сыйфат сүзтезмә;
2) сыйфатлы исем сүзтезмә;
3) сүзтезмә түгел.
	
4. Бүген Алсуларга керәсе түгел! җөмләсе — ...
1) раслау җөмлә;
2) инкяр җөмлә.
5.	 Мин йокларга телим! —
1) җыйнак җөмлә;
2) җәенке җөмлә.
6.	 Имтихан сәгать тугызда башланачак җөмләсендәге астына сызылган сүз нинди җөмлә кисәге?
1) аергыч;
2) тәмамлык;
3) вакыт хәле;
4) урын хәле;
5) күләм хәле.
7.	Җөмләнең төрен билгеләгез.
Кырга чыга һәм күзе караган якка таба акрын гына китеп бара.
1) гади җөмлә;
2) тезмә кушма җөмлә;
3) иярченле кушма җөмлә.
8.	 Иярченле кушма җөмләдәге баш җөмлә белән иярчен
җөмләләрне бәйләүче чараларны күрсәтегез.
Тагын шунысы кызык: директорны күрәсе килү бишләтә, алтылата көчәеп китте.
1) көттерү паузасы;
2) мөнәсәбәтле сүз;
3) янәшә тору,
4) кушымча.
9. Иярчен җөмләнең төрен билгеләгез. Син аңла: мондый әсәр язарга ярамый.
1) синтетик;
2) аналитик.

10.  Иярчен җөмләнең мәгънә ягыннан төрен билгеләгез. Мин эш юктан тирә-юньгә күз салдым.
1) аналитик иярчен сәбәп җөмлә;
2) синтетик иярчен сәбәп җөмлә;
3) аналитик иярчен тәмамлык җөмлә;
4) синтетик иярчен аергыч җөмлә    

III баскыч
I вариант
ФОНЕТИКА, ГРАФИКА, ОРФОГРАФИЯ, ОРФОЭПИЯ
1.  Татар теленең орфоэпик нормалары
1) гомумхалык телендәге әйтелеш нормаларына корылган;
2) урта диалект сөйләшенең әйтелеш үзенчәлекләренә корылган;
3) Казан шәһәре сөйләменең әйтелеш үзенчәлекләренә корылган.
2.	[п] авазына билгеләмә бирегез:
1) ирен-ирен, өрелмәле, саф, шартлаулы, саңгырау, авыз авазы.
2) ирен-ирен, йомык, аффрикат, сонор, авыз авазы.
3) ирен-ирен, йомык, саф, шартлаулы, шаулы, саңгырау, авыз авазы.
3. 	Алынма сүзләр татар орфографиясенең кайсы принцибына нигезләнеп язылалар?
1) морфологик принципка нигезләнеп языла;
2) фонетик принципка нигезләнеп языла;
3) график принципка нигезләнеп языла.
4.	 Хәзерге татар телендәге [О] авазына билгеләмә бирегез:
1) арткы рәт, урта күтәрелешле, иренләшкән кыска сузык аваз;
2) арткы рәт, югары күтәрелешле иренләшкән кыска сузык аваз;
3) алгы рәт, урта күтәрелешле иренләшкән озын сузык аваз.

5. кырмыска ~ кымырска (диалекталь); абзар ~ азбар (диалекталь); күләгә ~ күгәлә (диалекталь); алъяпкыч ~ айлапкыч (диалекталь)  сүзләреңдә нинди аваз үзгәрешләре күзәтелә?
1) протеза күренеше;
2) метатеза күренеше;
3) элизия күренеше.
6. 	Түбәндә китерелгән сүзләрнең кайсылары рәт гармониясенә
буйсынмаган?
Идарә, гомер, пенал, гарәп, адәм, әмма, икътисад, каләм, мәкаль, зинһар.
1) барысы да рәт гармониясенә буйсынып әйтеләләр;
2) гомер, пенал, икътисад, зинһар сүзләре буйсынмаган;
3) идарә, гарәп, адәм, әмма, каләм, мәкаль сүзләре буйсынмаган.
7.	 [й] авазына билгеләмә языгыз:
[й] авазы -
8.	 Югары, урта һәм түбән күтәрелешле сузыкларга бүленеше тешнең нинди хәрәкәтенә карап билгеләнә?
1) горизонталь хәрәкәтенә;
2) вертикаль хәрәкәтенә
 
9.	 Тартыкларның тел арты һәм кече тел ассимиляциясенә өч мисал уйлап языгыз:
Мисаллар:
10.  Сүзләрнең дөрес язылышын билгеләгез:
1) кунакханә, канәфи, мәшгуль, итәгатьле, диккать, вәгазь.
2) кунакханә, кәнәфи, мәшгуль, итагатьле, дикъкать, вәгазь.
3) кунакханә, канәфи, мәшгуль, итагатьле, диккәть, вәгәзь.

1. 	Семасиология ул - ...
1) тотрыклы сүзтезмәләрне өйрәнә торган фән;
2) тел гыйлеменең сүзнең мәгънә мөнәсәбәтен өйрәнә торган бер тармагы;
3) сүзнең тарихын, килеп чыгышын өйрәнә торган фән.
2. 	Генеологик классификация буенча татар теле өчен кайсы характеристика туры килә?
1) ул төрки телләрнең көнчыгыш хун тармагындагы кыргыз-кыпчак төркеменә керә;
2) ул төрки телләрнең көнбатыш хун тармагындагы угыз-болгар төркемчәсенә керә;
3) ул төрки телләрнең көнбатыш хун тармагындагы кыпчак-болгар төркемчәсенә керә
3.	 Агглютинатив телләр...
1) сүзләрнең төрләнмәве белән характерланалар;
2) аффиксларының полифункциональ булулары белән характерланалар;
3) сүз ясау һәм төрләндерү өчен аффикслардан файдаланалар.
4.	 Кайсы авторның татар теленнән мәктәп дәреслекләре күбрәк?
1) М.Зәкиев;
2) Б.Мифтахов;
3) К.Зәннәтуллина.
5.	 Хәзерге татар әдәби теле нинди үсеш этапларын үткән?
 1) гомумтөрки әдәби тел - иске төрки әдәби тел - иске татар әдәби теле - хәзерге татар әдәби теле;
2) борынгы төрки тел - иске төрки тел - гомуми иске төрки
тел – иске татар әдәби теле - хәзерге татар әдәби теле;
3) борынгы төрки тел - гомумтөрки әдәби тел - иске төрки
тел - татар милли язма әдәби теле - хәзерге татар әдәби теле.
6.	 Антропонимика нәрсә ул?
1) лексикологиянең термин, атамаларны өйрәнә торган тармагы;
2) географик атамаларны тикшерә торган фән;
3) ономастиканың кеше исемнәрен өйрәнә торган бүлеге.
7. 	Мәктәп дәреслекләре һәм «Татар фигыльләрен өйрәнү»,
«Көньяк Урал һәм Урал арты сөйләшләре», «Җирле сөйләш шартла
рында фонетика укыту» хезмәтләренең авторы кем?
1) Д.Тумашева;
2) М.Зәкиев;
3) Г.Сөнгатов;
3) Ф.Юсупов.
8. Нәрсә ул дифтонг?
1) бер иҗек эчендә янәшә килгән ике тартык;
2) бер иҗек эчендә килгән ике сузык;
3) бер иҗек эчендә килгән сузык һәм тартык авазлар.
9.  Авазларның язуда бирелеше ничек атала?
1) транскрипция;
2) хәреф;
3) орфография;
4) фонема.
10. Телнең кулланылыш өлкәләре үзенчәлекләрен нинди фән өйрәнә?
1) диалектология;
2) стилистика;
3) гомуми тел белеме;
4) лексикология.

МОРФОЛОГИЯ
1.	Татар телендә мөстәкыйль сүз төркемнәре:
1) исем, сыйфат, рәвеш, хәбәрлек сүз, фигыль, сан, алмашлык;
2) исем, сыйфат, аваз ияртемнәре, фигыль, рәвеш, сан, алмашлык;
3) исем, сыйфат, рәвеш, сан, алмашлык, фигыль.
2.	Кайсы төркемдәге мәгънәле сүзләрнең бүленеше дөрес?
1) мыгыр - да, мыр - ылда;
2) куна - к, борылма - лы;
3) чыел - да, бөгәр - лә;
4) татарчалат - ьш, ат - лап.
3.	Сөен сүзен морфемаларга таркатуда нинди ялгышлар бар:
Сөй - боерык фигыль, II зат, берлек санда;
-н - боерык фигыль кушымчасы;
сөен - боерык фигыль, II зат, берлек санда
1) өч хата бар;
2) ике хата бар;
3) дүрт хата бар;
4) хата юк.
4.	Теркәгеч
 1) җөмләдәге сүзләр арасында мөнәсәбәтне белдерә;
 2) сүз һәм җөмләләргә төрле төсмер өсти;
 3) сүз һәм җөмләләрне үзара бәйли, алар арасындагы төрле мөнәсәбәтләрне белдерә
5.	 Киләчәк заман сыйфат фигыльнең
 1) өч төре бар;
 2) бер төре бар;
 3) ике төре бар.

 6. Аерып бирелгән сүзләргә морфологик анализ ясагыз.  Иң башта нинди сүз таушала икән. Мөгаен, модага кергән сүз таушаладыр. (М.Ю.)
1) Иң
2) Башта	 
3) Мөгаен
7.	Тырышкан табар, ташка кадак кагар (М.) җөмләсендә тырышкан сүзе:
1) аергыч ролендә килгән киләчәк заман сыйфат фигыль;
      2) билгесез үткән заман хикәя фигыль;	
3) исемләшкән сыйфат фигыль.	
8.	Тәрәзәләр яктырып китә. Кулда эш уйнап тора (М.Галиев) җөмләсендә - ып / - еп кушымчалы хәл фигыль:
1) тезмә фигыль составында төп эшне белдерә;
2) икенче бер фигыльдән аңлашылган төп эшкә өстәмә эшне   белдерә;
3) иярчен җөмләнең хәбәре булып килә
9.	 Бер кәҗәсенә, бер барыр юлына карап алды (Г.Б.)
җөмләсендә бер сүзе:
1) сан;
2) теркәгеч;
3) рәвеш.
10. Уйлата сүзенең - лата өлеше:	
 1) бер бөтен кушымча — сүз ясагыч;
 2) ике кушымча — сүз ясагыч + заман;
 3) өч кушымча — сүз ясагыч + юнәлеш + заман.

СИНТАКСИС
1. Синтаксис фәнен өйрәнүче галимнәр:
1) М.З.Зәкиев, Ф.С.Сафиуллина, С.М. Ибраһимов;
2) Д.Г.Тумашева, Ф.М.Хисамова, Г.Ф.Саттаров;
3) Х.Миңнегулов, М.Бакиров, Н. Хисамов.
2.	Тотып кулымнан, гомерем юлыннан, минем белән бергә килдең син җөмләсендә кулымнан һәм юлыннан сүзләре:
 1) кыек тәмамлык;
 2) туры тәмамлык;
 3) беренчесе—туры тәмамлык, икенчесе урын хәле булып килә;
 4) беренчесе—кыек тәмамлык, икенчесе урын хәле булып килә.
3.	Сезнең кебек матур ярлар авылда ла түгел, илдә юк (Җ.) җөмләсендә сезнең кебек 
 1) аергыч;
 2) кыек тәмамлык;
 3) күләм хәле;
 4) рәвеш хәле булып килә.
4.	Урамга чыга да алмыйсың: муеннан кар. (Г.Т.)  җөмләсендә муеннан сүзе
 1) аергыч;
 2) кыек тәмамлык;
 3) күләм хәле;
 4) сәбәп хәле булып килә
5.	Моңа кадәр күренмәгән кошлар, таң калдырып, җыр башлап җибәрәләр. Волга ягыннан җиләс җил исеп китә. Апрель җиле, язгы җил... (И.А.). Әлеге өзектә соңгы җөмлә
 1) ким җөмлә;
 2) өстәлмә;
 3) күзаллаулы баш килеш.
6.	Ул — кайгылы, ул — ачулы, ул ярсулы иде. (Н.Ф.)
 1) гади җөмлә;
 2) тезмә кушма җөмлә;
 3) күп тезмәле катлаулы кушма җөмлә.

7.  Кушма җөмлә булып килгән очракларны билгеләгез:
1) Аңламагач, таякладылар (Г.И.).
2) Аңламагач, сөйләмәдем (Г.И.).
3) Бер аңлатты, ике  аңлатты, аннан тагын сөйләвен дәвам итте.
8. Синтетик чаралар
 1) иярчен җөмләнең хәбәр составыннан читтә тора;
 2) иярчен җөмләнең хәбәре составында тора;
 3) иярчен җөмләнең хәбәре составында да, аннан читтә дә тора ала.
9.	Аналитик чараларга
1) мөнәсәбәтле сүзләр, ияртүче теркәгечләр, теркәгеч сүзләр, көттерү һәм аныклау интонацияләре;
2) мөнәсәбәтле сүзләр, ияртүче теркәгечләр, теркәгеч сүзләр, бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр;
3) мөнәсәбәтле сүзләр, бәйлек һәм бәйлек сүзләр;
4) көттерү һәм аныклау интонацияләре, янәшә тору чарасы;
тезү, санау интонацияләре, мөнәсәбәтле сүзләр керә.
10.  Иярчен ия җөмләле җөмләне билгеләгез:
1) Аты юк арба сатулашкан (М.). 
2) Ил аткан таш ерак китә (М.)
3) Коралын тапкан — таш кискән (М.).
4) Итеге юк егетләр чабатасын дегетләр (М.).
11. Теле юк авызындагысын алдырыр (М.) җөмләсе -
1) синтетик иярчен ия җөмлә;
2) аналитик иярчен ия җөмлә;
3) синтетик иярчен аергыч җөмлә;
4) аналитик иярчен аергыч җөмлә.
12.  Шөгерләргә барам әле
Шөгер суы тәмлегә (Җ.) җөмләсендә иярчен җөмлә функциональ яктан
 1) иярчен сәбәп җөмлә;
 2) иярчен максат җөмлә;
 3) иярчен тәмамлык җөмлә;
 4) иярчен аныклагыч  җөмлә.
13. Ничек кергән булсалар, алар шулай тиз генә  китеп тә бардылар  җөмләсендә иярчен җөмлә
  1) иярчен күләм җөмлә; 
  2) иярчен вакыт җөмлә;
  3) иярчен аныклагыч җөмлә;
  4) иярчен рәвеш җөмлә.
 14.	Катлаулы кушма җөмләнең төрен билгеләгез:
Таң нурында коенып икәү үткән,                              Кызыл гөлләр тора бөгелеп,
Әйтерсең кайнар мәхәббәтнең
Ялкыннары калган түгелеп.    (Г.С.)
 1) күп тезмәле катлаулы кушма җөмлә;
 2) бер-бер артлы иярүле күп иярченле  кушма җөмлә;
 3) тиңдәш түгел иярүле катлаулы кушма  җөмлә;
 4) катнаш кушма җөмлә. 

ЛЕКСИКОЛОГИЯ
1.  Ике әйбернең янәшә булуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән күчерелмә мәгънәлек
1) метонимия дип атала;
2) синекдоха дип атала;
3) метафора дип атала.
2.  Архаизмнарның төрләрен күрсәтегез:
1) морфологик, лексик, фонетик;
2) лексик, морфемик, фонетик;
3) фонетик, синтаксик, лексик.

3. Сурәтләү чарасы буларак фразеологизм ничек кулланыла ала?
1)  сурәтләү чарасы буларак фразеологизм үзе кулланыла;
2) сурәтләү чарасы буларак фразеологизмның гомуми сурәте һәм эчтәлеге кулланыла;
3) сурәтләү чарасы буларак фразеологизм составындагы  аерым мәгънәләре кулланыла.

4.	Түбәндәге сүзлекләрнең төрләрен билгеләгез:
Ханбикова Ш. С., Сафиуллина Ф. С. Синонимнар сүзлеге. - Казан, 1999; Диалектологик сүзлек /Төз.: Н. Борһанова, Г. Якупова. - Казан, 1953; Гарипова Ф. Г. Татарстан микротопонимнары сүзлеге.  Казан, 1993;
1)  телара сүзлекләр;
2)	 бер тел сүзлекләре; 
3)	 энциклопедик сүзлекләр.

5.	Түбәндәге синонимик рәтнең төрен билгеләгез:
 Библиотека, китапханә
 Орфография, дөрес язу 
 Башлык, түрә, җитәкче 
 Үпкәләү, кәҗәләнү, аяк терәү 
Шат, көләч, кәефле.
1. идеографик         2. эмоциональ-экспрессив   3. стилистик

6.  Аерьп бирелгән фразеологизмнарның нинди стильдә кулланылуын ачыклагыз:
                Күзен ачу                     Милләт язмышы 
               Фикер алышу               Балавыз сыгу
1. матур әдәбиятта       2. рәсми стильдә       3. публицистикада               
7.  Сүзләрне килеп чыгышлары ягыннан төркемләгез:
1. төрки-татар	2. гарәп	3. фарсы	4. рус	5. итальян	6. латин	7. фин-угор	

Имтихан    Зиндан   Рәт   Медицина   Тау

8.  Архаизмның төрен билгеләгез:

Төрле-төрле гыйлем, һөнәр белмәк кирәк...
1. лексик    2. фонетик        3. морфологик
9.  Сүзләрне кулланылыш даирәсе ягыннан төркемләгез:
1. гомумхалык	2. термин	3. диалекталь	4. һөнәрчелек	
Йоклау  сафьян  кәбестә  итәк  үләнү  изү 

10. Омонимның төрен билгеләгез:

1. Саф лексик    омоним	3. Омофон	
2. омограф	4. омоформа	

Итекче без өчебез.
Өчебезгә икебез. (Ш.Г.)

II вариант
ОРФОГРАФИЯ
Күпнокталар урынына тиешле хәрефләрне куеп языгыз.
1.	 Бер... еллык
А) ъ; 
Ә) ь;
Б)  -.
2 .	...өкемдар
А) х;
Ә) һ.
3.	 Ниге ...ез
  А) з;
  Ә) зс; 
  Б) сс.
4. Сүзләрнең дөрес язылган вариантын табыгыз
 А) дәва;
       Ә) дәүва;
        Б) дава.
5. Ал (...) шартлар сүзе
А) сызыкча аша;
Ә) ъ билгесе белән;
Б) өстәмә билгесез.
6.	Германия... хат алу
А) –дан; 
Ә) -дән.

ТЕРМИНОЛОГИЯ, ТЕЛ БЕЛЕМЕ
7. Татар телендә...
А) сүзләр төрләнмиләр, сүзләр арасындагы мөнәсәбәтләр сүз тәртибе һәм интонация ярдәмендә белдерелә;
Ә) яңа сүзләр ясаганда тамыр үзгәрә, аффикслар берьюлы берничә мәгънә белдерәләр;
Б) яңа сүзләр ясау өчен дә, сүзләрне төрләндерү өчен дә аффикслардан файдаланалар;
В) яңа сүзләр ясаганда тамыр үзгәрә, аффикслар бер генә мәгънә белдерәләр.

8. Телара сүзлекләр алар ...
А) бер телдәге сүзләрнең мәгънәсен синонимнары белән аңлатып бирәләр;
Ә) бер телдәге сүзләрнең мәгънәсен икенче телдә аңлатып бирәләр;
Б) бер телдәге сүзнең мәгънәсен шул ук телдә аңлатып бирәләр.

9. Авазларның охшашсызлануы ничек атала?
А) ассимиляция; 
Ә) редукция; 
Б) диссимиляция; 
В) орфоэпия.

 10. Хәзерге татар әдәби теле нинди үсеш этаплары үткән?
А) гомумтөрки әдәби тел  -  иске төрки әдәби тел  -  иске татар әдәби теле  -  хәзерге татар әдәби теле;
Ә) гомумтөрки әдәби тел  -  борынгы төрки тел  -  иске гомуми төрки тел  -  иске татар әдәби теле  -  хәзерге татар әдәби теле;
Б) борынгы төрки тел  -  гомумтөрки әдәби тел  -  иске төрки тел -  татар милли язма әдәби теле   -  хәзерге татар әдәби теле.

ФОНЕТИКА
11.	Тартык авазлар, акустик яктан караганда, ...
А) тон һәм шау катнашында барлыкка киләләр; 
Ә) тоннан гына торалар; 
Б) шаудан гына торалар.
12.	Татар телендә...
А) 6 сузык лабиальләшкән; 
Ә) барысы да лабиальләшкән;
Б)  1 генә сузык лабиальләшкән;
В)  Дөрес җавап бирелмәгән.

13.	[Ф] авазына характеристика бирегез:
А) ирен-теш, өрелмәле, шаулы, саңгырау аваз;
Ә) ирен-теш, йомык, шаулы, саңгырау аваз; 
Б) ирен-ирен, йомык, шаулы, яңгырау аваз.
14.	Ассимиляциянең нинди төрләре бар?
А) прогрессив һәм регрессив, тулы һәм өлешчә, контактлы һәм дистактлы;
Ә) тулы һәм өлешчә, озын һәм кыска;
Б) прогрессив һәм регрессив, контактлы һәм дистактлы, калын һәм нечкә.

15. Татар теленең тартыклар системасында
А) 1 ларингаль тартык бар (һәмзә авазы); 
Ә) 2 ларингаль тартык бар [һ], (һәмзә); 
Б) татар телендә ларингаль авазлар юк.

16. Татар теленең орфоэпик нормалары
А) гомумхалык телендәге әйтелеш нормаларына корылган;
Ә) урта диалект сөйләшенең әйтелеш үзенчәлекләренә корылган;
Б) Казан шәһәре сөйләменең әйтелеш үзенчәлекләренә  корылган.

ЛЕКСИКОЛОГИЯ 

17. Татар теле лексикасының стилистик катламнарын аерыгыз:
А) терминнар, гади сөйләм сүзләре, җирле сөйләм;
Ә) сөйләм теле сүзләре, язма тел сүзләре;
Б) фәнни тел, матур әдәбият теле, искергән сүзләр.
18. Күпмәгънәлелек урнашу охшашлыгы нигезендә килгән берәмлекне табыгыз.
А) Кара урман; 
Ә) Тегү энәсе;
Б) Күңел җылысы;
В) Көймә койрыгы.
19.	Фразеологизмның мәгънәсен билгеләгез:
Ярга карап йөгерү.
А) киресен эшләү;
Ә) тиз йөрү;
Б) эшкә теләп алыну.
20.	Искергән сүзнең  төрен билгеләгез.
Берлән
А) тарихи сүз; 
Ә) архаизм.
21.	Йоклау сүзенең кулланылыш даирәсен билгеләгез.
■
А) гомумхалык лексикасы; 
Ә) термин; 
Б) һөнәрчелек.
22. Аерып бирелгән сүзләрнең күпмәгънәле яисә омоним булуларьн ачыклагыз.
Өйгә керү - эчкә җылы керү
А) күпмәгьнәле сүзләр;	 
Ә) омоним сүзләр.

23. Кисәк сүзенә синонимнар языгыз. 
24. Урам ягыннан  аяк  тавышлары ишетелде (Г.М.) җөмләсендәге астына сызылган сүзнең нинди килештә кулланылуын билгеләгез.
А) баш килештә; 
Ә) иялек килешендә;
Б) юнәлеш килешендә;
В) чыгыш килешендә.

25.	Мәзин бабай манарасына никадәр озаграк менми торса, минем рәхәтем шулкадәр озаграк булачак (Г.Б.) җөмләсендәге шарт фигыль формасы...
А) икенче зат берлек санда килгән;
Ә) беренче зат күплек санда килгән; 
Б) өченче зат берлек санда килгән.
26.	Татар телендә хәл фигыльләргә нинди грамматик категорияләр хас?
А) тартым, зат, сан, юнәлеш, дәрәҗә; 
Ә) юнәлеш, дәрәҗә, барлык-юклык; 
Б) берлек-күплек, тартым, зат, килеш.
27.	Теркәгечләр нинди функция башкаралар?
А) җөмлә кисәкләрен һәм кушма җөмләдә гади җөмләләрне үзара бәйлиләр;
Ә) иярүче кисәк белән ияртүче кисәк, иярчен җөмлә белән баш җөмлә арасында төрле бәйләнешләрне белдерәләр;
Б) аерым сүз яки җөмләгә төрле мәгънә төсмерләре өстиләр.
28.	 Зәңгәр чишмәнең бакчаларында чәчәкләр адәм күзе карап туя алмас дәрәҗәдә куе төстә чибәр булып җитешәләр... (Г.И.) җөмләсендәге астына сызылган сүзләр нинди сүз төркеменә нисбәтле?
А) исем; 
Ә) сыйфат; 
Б) рәвеш; 
В) модаль сүз.
29.  Образ ияртеме булган җөмләне табыгыз.
А) Чыгып баш калкыта сахрада уҗым, яшел хәтфә шикелле итә җем-җем (Г.Т.)
Ә) Ат мине көтә икән.
Оһ-һы-һы, — дип дәшеп ук куйды (М.М.) 
Б) Ялт-йолт итәр, ялмап йотар (Т.)

СИНТАКСИС
30.	Микъдар саны белән ясалган санлы фигыль сүзтезмә нинди мәгънә мөнәсәбәте белдерә?
А) процессның күләмен;
Ә) үтәүченең яки объектның процессны башкару ягыннан урынын;
Б) процессны берьюлы ничә үтәүче башкаруны; 
В) процессның объектын.
31.	Мин ни әйтсәм дә, аңар әһәмият бирми (Ш.К.) җөмләсендәге астына сызылган хәбәрнең төрен билгеләгез.
А) гади фигыль хәбәр; 
Ә) гади исем хәбәр;
Б) тезмә фигыль хәбәр; 
В) кушма фигыль хәбәр.
32.	Мортаза бабай комиссарга астан гына карап алды (Г.Г.) җөмләсендәге астына сызылган сүз нинди җөмлә кисәге вазифасын үти?
А) аергыч; 
Ә) рәвеш хәле; 
Б) урын хәле; 
В) күләм хәле.
33.	Кайсы раслау дөрес түгел.
А) аергычлар аерымланалар; 
Ә) тәмамлыклар аерымланалар;  
Б) барлык хәлләр дә аерымланалар.
34. Иярченле кушма җөмләдәге иярчен җөмләнең мәгънә ягыннан төрен  билгеләгез.
Зөһрә, эш сәгате беткәнне көтеп тормастан, өйләренә кайтып  китте (Н.Ф.)
 А) иярчен  рәвеш җөмлә;
 Б) иярчен тәмамлык җөмлә;
 В) иярчен аергыч җөмлә
35.	Иярчен җөмләне баш җөмләгә бәйләүче чараны күрсәтегез.
Ничек кергән булсалар, алар шулай тиз генә китеп тә бардылар (Г.А.)
А) ялгызак мөнәсәбәтле сүз;
Ә) парлы мөнәсәбәтле сүз; 
Б) янәшә тору, 
В) кушымчалар.
36. Җөмләдәге хәбәрлекләрнең чикләре дөрес билгеләнгән вариантны күрсәтегез.
А) (1) Иртә белән ей түбәләрен, каралты башларын, урамнарны агартып ап-ак кырау төшә, (2) инеш кырыйларына пыяладай юка гына булып боз ката, (3) ләкин, (4) көн урталары якынайдымы, (3) аяк астын тагын җебетеп җибәрә, (5) яшь боз эреп юк була (Г.Б.)
Ә) (1) Иртә белән өй түбәләрен, каралты башларын, урамнарны агартып ап-ак кырау төшә,(2) инеш кырыйларына пыяладай юка гына булып боз ката, (3) ләкин, көн урталары якынайдымы, аяк астын тагын җебетеп җибәрә, (4) яшь боз эреп юк була (Г.Б.)
Б) (1) Иртә белән өй түбәләрен, (2) каралты башларын, (3) урамнарны агартып ап-ак кырау төшә, (4) инеш кырыйларына пыяладай юка гына булып боз ката, (5) ләкин, көн урталары якынайдымы, (6)аяк астын тагын җебетеп җибәрә, (7) яшь боз эреп юк була (Г.Б.)
В) (1) Иртә белән өй түбәләрен, каралты башларын, урамнарны агартып ап-ак кырау төшә, (2) инеш кырыйларына пыяладай юка гына булып боз ката, (3) ләкин, (4) көн урталары якынайдымы,(5) аяк астын тагын җебетеп җибәрә, (3) яшь боз эреп юк була (Г.Б.)
37. Баш җөмләгә иярчен җөмләне бәйләп килгән мөнәсәбәтле сүз беренче хәбәрлектә урын алса, ике арага  нинди тыныш билгесе куела?
  А) тыныш билгесе куелмый;
  Ә) өтер куела;
  Б) ике нокта куела;
  В) сызык куела;
  Г) төрле очракта төрле тыныш билгесе куела.
38.	Пауза ярдәмендә бәйләнгән аналитик иярченле кушма
җөмләдә хәбәрлекләр арасына нинди тыныш билгесе куела?
А) өтер куела;
Ә) тыныш билгесе куелмый;
Б) сызык куела;
В) ике нокта куела.
39. Катнаш кушма җөмләдә кимендә
А)  ике хәбәрлек булырга тиеш;
Ә)  өч хәбәрлек булырга тиеш; 
Б) дүрт хәбәрлек булырга тиеш;
В) биш  хәбәрлек булырга тиеш.
40. Кайсы раслау дөрес?
А) Җөмләдә модаль кисәкләр һәрвакыт тыныш билгесе белән аерылалар;
Ә)  Җөмләдә модаль кисәкләр кайвакыт тыныш билгесе белән аерылалар;
Б) Җөмләдә модаль кисәкләр һәрвакыт өтер белән аерылалар;
В) Җөмләдә модаль кисәкләр һәрвакыт өндәү белән аерылалар.
41. Шигъри юллардагы хәбәрлекләрнең санын билгеләгез.
Кызның сынын ясады бер оста,
Ә кыз эчтән көлде, масайды:
Җан өрсәң дә, оста, син ташка
Таш — таш инде, тере мин башка (Р.Ф.) 
А) өч хәбәрлек; 
Ә) дүрт хәбәрлек; 
Б) биш хәбәрлек; 
В) алты хәбәрлек.

III вариант
ФОНЕТИКА, ГРАФИКА, ОРФОГРАФИЯ, ОРФОЭПИЯ
1. 	Ясалу урыны буенча татар телендәге тартык авазлар
1) 8 төркемгә бүленәләр (ирен-ирен, ирен-теш, тел алды, тел уртасы, тел арты, увуляр, фарингаль, ларингаль);
2) 6 төркемгә бүленәләр (ирен-ирен, ирен-теш, тел алды, тел уртасы, тел арты, увуляр);
3) 4 төркемгә бүленәләр (йомык, ярымйомык, өрелмәле, калтыраулы).
2.	 Хәзерге татар телендә
1) чын дифтонглар һәм трифтонглар кулланыла;
2) ялган дифтонглар кулланыла, трифтонглар юк;
3) ялган дифтонглар һәм трифтонглар кулланыла.
3. Хәзерге татар телендәге [И] авазына билгеләмә бирегез:
1) алгы рәт, югары күтәрелешле иренләшмәгән озын сузык аваз;
2) арткы рәт, югары күтәрелешле иренләшмәгән кыска сузык;
3) алгы рәт, урта күтәрелешле иренләшмәгән озын сузык аваз.
4.	Орфографик язылыш принципларын күрсәтегез:
1) фонетик, график, морфологик, тарихи.
2) фонетик, синтаксик, лексик, сүз ясалыш принцибы.
3) фонетик, график, тарихи, лексик, экологик.
5.	Түбәндә китерелгән сүзләрнең кайсылары рәт гармониясенә буйсынмаган?
Кәгазь, шигърият, гаҗәпләнү, газиз, каләм, Кадрия.
1) барысы да рәт гармониясенә буйсынып әйтеләләр;
2) Кадрия сүзе буйсынмаган;
3) кәгазь, газиз, сүзләре буйсынмаган.

6. Ашыгып сүзендә
1) тулы редукция күзәтелә;
2) өлешчә редукция күзәтелә.
7. Татар теле тарихында
1) Рун, уйгыр, гарәп, латин, кириллица язулары;
2) гарәп, латин, кириллица язулары;
3) уйгыр, гарәп, рун, латин, кириллица язулары бер-берсен алыштырып гамәлдә булганнар.
8. Логик басым-
1) сөйләмдәге бер сүзнең башкаларыннан көч ягыннан аерылып торуы;
2) сүзнең иң соңгы иҗегенә төшкән басым; 
3) аерым сүзләргә генә төшә торган басым.

9.	Җөмләне дәвам итегез:
Алынма сүзләрдә иҗек ахырындагы к, г хәрефләрен [къ], [гъ] дип уку өчен бу хәрефләрдән соң ...
1) калынлык билгесе куела;
2) нечкәлек билгесе куела;
3) сызыкча куела.
10.	  Г хәрефенә башланган сүзләрне ике төркемгә - тел арты [Г] һәм увуляр   [Ғ]  кулланылган төркемнәргә аерып языгыз.
Грузин, гайрәт, газ, гармун, герой, газиз, гомуми, гаять, гүзәл, гөрелте, гасыр, гәүһәр, гөмбә.
1) тел арты авазына башланган сүзләр;
2) увуляр авазга башланган сүзләр.
11.  Өстәл, эскәмия, эшләпә сүзләрендә
1) протеза күренеше күзәтелә;
2) эпитеза күренеше күзәтелә;
3) эпентеза күренеше күзәтелә.

СИНТАКСИС
1.	Матур ал, кызыл, сары, зәңгәр, күк, күгелҗем чәчәкләр бу яшел яланның йөзләрен чибәрлиләр (Г.И.) җөмләсендә ал, кызыл, сары, зәңгәр, күк, күгелҗем сүзләре арасында:
1) ияртүле бәйләнеш;
2) тезүле бәйләнеш.
2. Иярчен ия, иярчен хәбәр, иярчен аергыч җөмләләр кушма җөмләнең
1) мәгънә ягыннан төрләре;
2) төзелеше ягыннан төрләре.
3.	Инкяр җөмләне билгеләгез: 
1) Тагын күк гөрелдәде, тагын яшен ялтырады (Ф.Ә.).
2) Җәүдәт көткән арада, Луиза әллә ничек гүзәлләнергә өлгергән.
3) Бу хәл Зиннәтне тетрәтеп җибәрде, ләкин Айсылу моны
сизмәде (Г.Б.).
4.	 Калтырата. Бер составлы җөмләнең төрен билгеләгез:
1) билгеле үтәүчеле;
2) билгесез үтәүчеле;
3) үтәүчесез;
4) сүз җөмлә.
5.	 Рус телендә тезмә кушма җөмләләр бармы? Алар ничек атала?
1) бар, сложносочиненные предложения;
2) бар, сложноподчиненные предложения;
3) юк;
4) бар, сложные конструкции.
6. Синтетик бәйләүче чараларга керми:
1) килеш кушымчалары, фигыль формалары;
2) бәйлек һәм бәйлек сүзләр;
3) мөнәсәбәтле сүзләр;
4) янәшә тору.
МОРФОЛОГИЯ
1. 	Эшләмәгән ашамый   җөмләсендә  эшләмәгән сүзе:
1) аергыч ролендә килгән киләчәк заман сыйфат фигыль;
2) билгесез үткән заман хикәя фигыль;
3) исемләшкән сыйфат фигыль.
2. 	Күк йөзе караңгыланып китә җөмләсендә -ып кушымчалы
хәл фигыль:
1) тезмә фигыль составында төп эшне белдерә;
2) икенче бер фигыльдән аңлашылган төп эшкә өстәмә эшне
белдерә;
3) иярчен җөмләнең хәбәре булып килә.
3. 	Бер сиңа, бер миңа  (Г.Б.) җөмләсендә бер сүзе:
1) сан;
2) теркәгеч;
3) рәвеш.
4. Эчем жу итеп китте (Ә.М.) җөмләсендә астына
сызылган сүз:	
1) рәвеш;
2) аваз ияртеме;
3) ымлык.
5.  Җырлата сүзенең —лата өлеше:
1) бер бөтен кушымча — сүз ясагыч;
2) ике кушымча — сүз ясагыч + заман;
3) өч кушымча — сүз ясагыч + юнәлеш + заман.
ЛЕКСИКОЛОГИЯ
1.	Түбәндә бирелгән вариантлардан дөрес билгеләмәне табыгыз:
 1) Төрле грамматик, фонетик шартларда аваз төзелеше ягыннан да, тамыр хәлендә дә бер-берсенә охшаш, мәгънәләре төрле
булган сүзләр саф лексик омонимнар дип атала.
 2) Төрлечә языла торган, әмма әйтелешләре ягыннан бераз
аерма булган сүзләр саф лексик омонимнар дип атала.
 3) Тамыр хәлендә бер-берсенә охшаш, әмма мәгънәләре төрле
булган сүзләр саф лексик омонимнар дип атала.
2.	 Антропонимия фәне нәрсәне өйрәнә?
1) барлык төр ялгызлык исемнәрен;
2) кеше исемнәрен, кушамат, фамилияләрне;
3) исем сүз төркемен;
4) урын-җир атамаларын, географик исемнәрне.
3.	 Дөрес билгеләмәне табыгыз:
1) Телдә пассив кулланыла торган, бер генә мәгънәгә ия булган сүзләр терминнар дип атала.
2) Аерым һөнәр ияләре телендә кулланыла торган,
иҗтимагый яктан чикле булган сүзләр терминнар дип атала.
3) Бер төшенчәгә беркетелгән, үз өлкәсендә бердәнбер мәгънәгә
ия булган сүзләр терминнар дип атала.
4.  Түбәндәге сүзлекләрнең төрләрен билгеләгез:
Ханбикова Ш.С., Сафиуллина Ф.С. Синонимнар сүзлеге. Казан, - 1999; Исәнбәт Н. Татар теленең фразеологик сүзлеге.  - Казан, 1990; Гарипова Ф.Г. Татарстан микротопонимнары сүзлеге. Казан. - 1993;
1) телара сүзлекләр;
2) бер тел сүзлекләре;
3) энциклопедик сүзлекләр;
5. Аерып бирелгән сүз кайсы төркемгә керә? Аннары ул алгы өйгә үтте. Диварлардан көнсанардан бүгенге битен ертып алды. (Б. К.)
1) искергән сүз;
2) неологизм;
3) диалекталь сүз.

6. Аерып бирелгән сүзләрнең кайсы телгә каравын билгеләгез.
1)  төрки-татар сүзе;
2)  рус теленнән кергән сүз;
       3) гарәп-фарсы сүзе;
       4) европа алынмасы.
  Гариф бабай                                               Ызба идәне
 Вакыт берәмлеге                                        Кәбестә тамыры
 Гранит такта                                            Күз нуры
Жанр төре
7.  Сәгать теле, кеше теле дип әйтәбез. Тел сүзе нинди мәгънәдә
кулланыла?
1) омонимик мәгънәдә;
2) күчерелмә мәгънәдә;
3) бернинди мәгънә үзгәреше юк.
8. 	Топонимика фәне:
 1) барлык төр ялгызлык исемнәрен өйрәнә;
 2) географик атамаларны тарихи-лингвистик яктан өйрәнә;
 3) кеше исемнәрен, фамилия, кушаматларны өйрәнә.
9.	Өстәл аягы, кеше аягы диләр. Аяк сүзе:
 1) омоним сүз;
 2) сүзнең бер үк мәгънәсе;
 3) күчерелмә мәгънәдә
10.	 Эш пешү фразеологизмының мәгънәсен табыгыз:
 1) утта кызу, тирләү;
 2) уйлаганны эшләү;
 3) эшне төгәлләү.

СТИЛИСТИКА
1.	Рәсми стильгә караган җөмләне табыгыз.
1) Гаталарның биек коймалары аркылы бернәрсә дә күреп
булмый.
2) «Чулпан» ширкәте исеменнән низамнамә эшчәнлеге чикләрендә шартнамә башкару хокукы бирелә.
3) Хәзер шәхси ЭВМ дигән төшенчә дә еш очрый.
2.	Сөйләмә телгә хас җөмләне табыгыз:
 1) Казанда бик батырайган идең, бүген курка калдыңмы әллә?
 2) Язучының ачышы хәзерге көн өчен дә актуаль санала.

ДҮРТЕНЧЕ  бүлек

Сөйләм телен үстерү 

I. ТАНЫШУ. ҮЗЕҢ  турында мӘгълүмат

Телдән аралашу өчен темалар
Үзең турында тулы мәгълүмат бирү
Факультет һәм группа белән таныштыру
Группадашлар белән таныштыру

Сүзлекчә

таныш
исем
яшь
яшүсмер
яшьлек
яшьләр
группадаш
дус
балачак
олы яшьтә
өлкәннәр // олылар
туган ел
тору урыны // яшәү урыны
бел-ергә
таныш-ырга // таныш бул-ырга
укы-рга
эшлә-ргә
яшә-ргә
тор-ырга
кызыксын-ырга
шөгыльлән-ергә
тәмамла-рга
тул-арга
ту-арга
үс-әргә
кер-ергә
оша-рга

II. ГАИЛӘ. ТУГАНЛЫК МӨНӘСӘБӘТЛӘРЕ

Телдән аралашу өчен темалар
Минем гаиләм, әтием (әнием, абыем, энем, сеңелем) турында
Якын туганнарым
Минем нәсел тарихым
Дустым
Ял итү

Сүзлекчә

гаилә
ата-ана
туган 
бертуган
туганнан-туган
якыннар
абый
апа
дәү әни // әби
дәү әти // бабай
ир
хатын
эне
сеңел
каенана
каената
каенене
каенсеңел
килен
кияү
кода
кодагый
онык
никах
өйләнгән
буйдак
кияүдә 
бердәнбер
бергә
аерым
ялгыз
тату 
нәсел
шәҗәрә

өйлән-ергә
кияүгә чык (г) - арга
ярат-ырга
туганлаш-ырга
кунакка йөр-ергә
кунакка чакыр-ырга
сагын-ырга
ял ит-әргә
бәйрәм ит-әргә
аерылыш-ырга
тәрбиялә-ргә // кара-рга
аралаш-ырга

III. ЮГАРЫ БЕЛЕМ. КАЗАН ДӘҮЛӘТ УНИВЕРСИТЕТЫ

Телдән аралашу өчен темалар
Татарстанда югары уку йортлары.
Казанда яңа уку йортлары.
Казан дәүләт университеты.
Танылган галимнәр.
Студентлар тормышыннан.
XXI гасыр студенты.
Университетта.
Китапханәдә.
Имтиханга әзерләнү.

Сүзлекчә

дәрес
дәреслек
кулланма
ярдәмлек
җыентык
сүзлек
күнегү
бирем
сорау
җавап
белем
башлангыч белем
югары белем
югары уку йорты
китапханә
төркем
шәкерт // студент
галим
фәнни җитәкче
имтихан // экзамен
кабул итү имтиханы
уку елы
ярты еллык
чирек
өлгереш
белешмә 
таныклык
зачет кенәгәсе
курс эше
диплом эше
көндезге бүлек
читтән торып уку бүлеге
фән
фәнни 
гуманитар фәннәр
техник фәннәр
табигать фәннәре
фәлсәфә // философия
тарих
мантыйк // логика 
сәясмәнлек // политология 
белгеч
белгечлек
уңышлы
канәгатьләнерлек 
югары билге 
түбән билге 
бел-ергә
белем ал-ырга
өйрән-ергә
тикшер-ергә 
яз-арга
укыт-ырга
сора-рга // сорау бир-ергә
аңлат-ырга
тәрҗемә ит-әргә
күчер-ергә
әйтеп тор-ырга
тапшыр-ырга
кабатла-рга
тыңла-рга
ятла-рга
сөйлә-ргә
әзерлә-ргә
өлгер-ергә
үт-әргә
бир-ергә
җавап бир-ергә
билге куй (я)-рга
имтихан ал-ырга
имтихан бир-ергә 

IV. КАЗАН – БАШКАЛА

Телдән аралашу өчен темалар
Казаным — башкала.
Казанның тарихи  һәм истәлекле урыннары.
Казан Кремле.
Сөембикә манарасы.
Казан — фәнни үзәк.
Казан — мәдәни үзәк.
Шәһәребез театрлары.
Шәһәребез музейлары.
Казан районнары.
Казан урамнары.
Мин яшәгән шәһәр /район /урам /йорт.
Бүгенге Казан.
Студентлар универсиадасын каршылап.

Сүзлекчә

башкала // мәркәз
шәһәр
үзәк
мәйдан
оешма
ныгытма
манара
бистә
базар
бина
тукталыш 
хастаханә
шифаханә
даруханә
чәйханә
ашханә
мәчет
чиркәү
һәйкәл
күпер
күргәзмә залы
истәлекле урын
тарихи урын
элемтә бүлеге
мәдәният сарае
спорт сарае 
юл 
тимер юл
җир асты юлы 
урам
урам чаты // тыкрык
Кремль // Кирмән
елга
Идел
Кама
Казансу
Сул Болак
Уң Болак
мәһабәт
киң
гүзәл
күркәм
мәшһүр
борынгы
данлы  // атаклы
төзе-ргә
әверел-ергә
торгыз-ырга
матурла-рга
яңарт-ырга
төзекләндер-ергә
җитештер-ергә
нигезлә-ргә // нигез сал-ырга
барлыкка кил-ергә
тәшкил ит-әргә
исемен йөрт-ергә
яңгыра-рга
ачыл-ырга
уз-арга
багышла-рга

V. ТАТАРСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ

Телдән аралашу өчен темалар
Татарстан географиясе, табигате, халкы, иҗтимагый тормышы турында гомуми мәгълүмат.
ТР Конституциясе.
ТР дәүләт символлары.
Татарстан тарихыннан.
Татарстан Республикасының иҗтимагый тормышы.
ТР ның халыкара багланышлары.
Вәкаләтле вәкиллекләр.

Сүзлекчә

җөмһүрият // республика 
дәүләт
тугра // герб
әләм // флаг
гимн
хөкүмәт 
хакимият
илбашы // президент
җәмгыять
ил
илчелек 
вәкаләт
вәкил
вәкиллек 
сәясәт
сәясәтче
тармак
өлкә 
төбәк 
чик
чит ил
мөнәсәбәт
бәйләнеш // багланыш 
азатлык 
бәйсез
бәйсезлек 
мөстәкыйль // суверен
мөстәкыйльлек
консуллык 
тынычлык // иминлек
теләктәшлек 
бөтенхалык 
башкарма 
халыкара
дөнья
дөньякүләм
иҗтимагый
сәяси
икътисади 
милли 
мәдәни
матди 
эчке
тышкы 
тугандаш
заманча
мөһим 
расла-рга
сайла-рга
сакла-рга
билгелә-ргә
урнаш-ырга
үткәр-ергә
тупла-рга
киңәйт-ергә
җиткер-ергә
ныгыт-ырга
күтәр-ергә
бүл-ергә
кабул ит-әргә 
хәл ит-әргә
игълан ит-әргә
тәэсир ит-әргә
тәэмин ит-әргә 
тәкъдим ит-әргә
ихтирам ит-әргә
тормышка ашыр-ырга

VI. ХӘЗЕРГЕ ДӨНЬЯДА ТАТАРЛАР 

Телдән аралашу өчен темалар
Татар халкы тарихыннан.
Татар халкының этник төркемнәре.
Идел буе татарлары.
Себер татарлар.
Фин татарлары.
Әстерхан татарлары.
Литва татарлары.
Чит илләрдәге татар диаспорасы.
Бөтендөнья татар конгрессы.
Татар халкының күренекле вәкилләре.
Татар яшьләре.
Милләтне саклау һәм үстерү.

                                 Сүзлекчә

милләт
милләттәш
кардәш
туган як // туган җир
ватан
үзаң
үзбилгеләнү
гореф-гадәт
нәсел 
бердәмлек // бергәлек
дәүләтчелек
киләчәк
дуслык // татулык
әхлак
язмыш
көрәш
тәҗрибә
дәрәҗә
өлкә
корылтай
Бөтендөнья татар корылтае
Берләшкән Милләтләр оешмасы

милләтара
дустанә
бердәм
милли
газиз
танылган
җаваплы
очраш-ырга // күреш-ергә
оеш-ырга 
тарал-ырга
җыел-ырга
берләш-ергә 
туплан-ырга
төплән-ергә
бүлгәлә-ргә
күчен-ергә // күчеп кит-әргә
кире кайт-ырга
сыен-ырга
горурлан-ырга 
бәйләнешкә кер-ергә
фикер алыш-ырга
уртаклаш-ырга
үзгәртеп кор-ырга
хәбәр ит-әргә
ярдәм ит-әргә
мәҗбүр ит-әргә

VII. ТАТАР ТЕЛЕ  — ДӘҮЛӘТ ТЕЛЕ

Телдән аралашу өчен темалар
Татар теле турында гомуми мәгълүмат.
Татарларда язу тарихы.
Татарстанда ике теллелек.
Чит илләрдән килгән студентларга татар телен өйрәтү.

Сүзлекчә

тел белеме 
әдәбият белеме 
әдәби тел
сөйләм
сөйләм теле
төрки тел
башкорт
төрек
каракалпак
әзербайҗан
үзбәк
тува
хакас
кыргыз
каракалпак
чуаш
чит тел
гарәп теле
фарсы теле
инглиз теле
алман // немец теле
телче
тарихчы
әдәбиятчы
язу
рун язуы
уйгыр язуы
гарәп язуы
латин язуы
язма истәлекләр
хәреф
аваз
кушымча
иҗек
җөмлә
язылыш
әйтелеш
гамәлгә керт-ергә 
гамәлгә ашыр-ырга
сөйләш-ергә
тергез-ергә
үстер-ергә
камилләштер-ергә
куллан-ырга
кайгырт-ырга
җәлеп ит-әргә
игътибар юнәлт-ергә
омтыл-ырга

VIII. ИКЪТИСАДИ ТОРМЫШ

Телдән аралашу өчен темалар
Татарстанның тышкы икътисади эшчәнлеге. 
Татарстан икътисадын үстерү.
Татар тәңкәләре. Чит илләрдә акча берәмлекләре системасы.
Дәүләт бюджеты мәсьәләләре.
Халыкара сәүдә мөнәсәбәтләре.

Сүзлекчә

сәүдә
сәүдәгәр 
арадашчы
керем
салым
салым сәясәте
дәүләт салымы
акча
акча берәмлекләре
акча әйләнеше
бюджет // казна
бурыч // әҗәт
бәя // хак
хезмәт хакы
базар икътисады
базар хуҗалыгы
дәүләт банкы
саклау кассасы
ярминкә
көнкүреш товарлары
мал // мөлкәт // мал-мөлкәт
кирәк-ярак
вак-төяк
чират
билгеле күләмдә
уртача
кыйммәт // кыйбат // кыйммәтле
арзан // очсыз
бушлай
ничә сумлык
меңлек
йөзлек
бишйөзлек
иллелек
унлык
вак акча
эре акча 
сәүдә ит-әргә, сат-арга // сату итәргә
сатып ал-ырга 
сана-рга 
түлә-ргә
өстә-ргә
өстәп түлә-ргә
хакын күтәр-ергә
салым ал-ырга
салым җый (я)-рга 
файдалан-ырга
килешү төзе-ргә
акча сук (г)-арга
акча тап (б)- арга
акча эшлә-ргә
акча тупла-рга
акча тот-арга
бурычка кер-ергә 
биреп тор-ырга
эреләндер-ергә
вакла-рга
алыштыр-ырга // алмаш-ырга
сайлап ал-ырга
эшкәрт-ергә
хезмәт ит-әргә 
эшкә җибәр-ергә
уңышка иреш-ергә
әрәм ит-әргә
урла-рга 
алда-рга

IX. РӘСМИ ДӨНЬЯ

Телдән аралашу өчен темалар
Татарстан Республикасы хөкүмәте һәм министрлыклары.
Рәсми визитлар.
Аралашу культурасы.
Эшлекле сөйләшү. Эшлекле мөнәсәбәтләр урнаштыру.
Халыкара әдәплелек.

Сүзлекчә

хезмәттәшлек
эшчәнлек
илчелек 
дипломатия
дипломатик
Югары орган 
вәкил
министрлык
очрашу
килешү
сөйләшү
чыгыш
чыгыш ясаучы
утырыш
карар 
мөрәҗәгать
киңәшмә
рәис 
ришвәт
башлык
җитәкче
киңәшче
хезмәткәр 
урынбасар 
мөнәсәбәт
элемтә
хокук
мәгълүмат
кагыйдә
дәрәҗә// абруй// авторитет
югары дәрәҗә
эшлекле
рәсми //рәсми булмаган
ышанычлы
хокуклы
тантаналы 
чираттагы чыгыш яса-рга
аралаш-ырга
фикер алыш-ырга
сөйләшүләр алып бар-ырга
тавыш бир-ергә
бәхәсләш-ергә
тапшыр-ырыга
хөрмәт ит-әргә
фараз ит-әргә
хәл ит-әргә
таләп ит-әргә
рөхсәт ит-әргә
тавыш бир-ергә
игътибар ит-әргә 
игътибарга ал-ырга 
киңәш ит-әргә
җитәкчелек ит-әргә
каршы кил-ергә
мөрәҗәгать ит-әргә
уйла-рга
бәялә-ргә
күздә тот-арга
истә тот-арга 
исәпкә ал-ырга
катнаш-ырга
башла-рга
закон чыгар-ырга
сайла-рга

Сөйләм этикеты формалары

Cәламләү

Исәнмесез!
Саумысез!
Сәлам!
Хәерле көн!
Хәерле иртә!
Хәерле кич!

Эшләр ничек?
Хәлләр ничек?
Ничек яшисез?
Нинди яңалыклар бар?
Хуш киләсез!
Килүегез (кайтуыгыз) белән!

Чакыру

Рәхим итегез!
Керегез!
Килегез!
Әйдәгез!
Узыгыз // Үтегез!                                    
Түргә рәхим итегез (узыгыз)!
Кунакка чакырабыз!
Кунакка килегез!
Мактап йөрисез!
Табын янына рәхим итегез!

Мөрәҗәгать итү

(Мансур) абый!
(Галия) апа!
.....иптәш!
(Булат) дус (кай)!
Иптәшләр!
..... әфәнде!
әфәнделәр!
.....туташ!
......ханым!
Егетләр!
Дуслар!

Туганнар!
Кардәшләр!
Милләттәшләр!
Якташлар!
Җәмәгать!
Хезмәттәшләр!
Хезмәткәрләр!
Хөрмәтле .......…..!
Кадерле......……! 
Карагыз әле!
Тыңлагыз әле!

Хушлашу

Хушыгыз!
Сау булыгыз!
Исән булыгыз!
Исән-сау булыгыз!
Исәнлектә-саулыкта!
Иртәгәгә хәтле!
Кичкә хәтле!
Күрешкәнгә (очрашканга) хәтле!
Хәерле юл!
Хәерле сәфәрләр !
Юлыгыз уң булсын!
Хәерле сәгатьтә!
Безне онытмагыз! 
Күрешербез!

Котлау, тәбрикләү

Котлыйм!
Тәбриклим! / Тәбрик итәм!
Сезне котларга рөхсәт итегез!
Чын йөрәктән (күңелдән) котлыйм!
Сәламәт булыгыз!
Сәламәтлек            
Исәнлек-саулык
Бәхет
Бәхетле картлык
Байлык, муллык            телибез!
Шатлыклар
Уңышлар
Тынычлык
Котлы булсын! // Мөбарәк  булсын!
Бәйрәм белән!
Бәйрәмегез котлы булсын!
Туган көнең белән!
Туган көнегез котлы булсын!
Яңа ел котлы булсын!
Туегыз котлы булсын!
Өегез котлы булсын!
Изге теләкләр телим!
Тирән ихтирам белән!
Игелеге белән булсын!
Озын гомерле булсын!
Хәерле булсын!
Эшләрегез уң булсын!
Табыннарыгыз түгәрәк булсын!
Ашларыгыз тәмле булсын!
Чәйләрегез тәмле булсын!

Телефоннан сөйләшү

Тыңлыйм (сезне)!
Йомышыгыз нинди?
Сезгә кем кирәк?
Сезгә ярдәм итә аламмы?
Сез ялгыштыгыз (ялгышасыз).
Бераздан шалтыратыгыз.
Соңрак шалтыратыгыз.                             
Кабат шалтыратырсыз!
Шалтыратуыгыз өчен рәхмәт!                                                                                                   
.... …… әфәнде кирәк иде.
....……. әфәндене мөмкинме?
....... … әфәндене чакырыгыз әле.
Хәзер чакырам.
Ул хәзер урынында түгел
Ул чыккан иде.
Сезне....……..сорый (лар).
Сезгә министрлыктан шалтыраталар.

әйтмәссезме (икән)?
әйтегезче (әйтегез әле).

Рәхмәт белдерү

Рәхмәт сезгә! 
Сезгә зур рәхмәт белдерәбез.
Рәхмәт яусын!
Ихтирамыгыз //хөрмәтегез өчен рәхмәт!
Игътибарыгыз өчен рәхмәт!
Җылы кабул итүегез өчен рәхмәт!
Чыгышыгыз өчен рәхмәт!
Ярдәмегез өчен рәхмәт!
Җылы сүзләрегез өчен рәхмәт!
Сыегыз өчен рәхмәт!
Сый-хөрмәтегез өчен рәхмәт!
Бүләгегез өчен рәхмәт!
Күчтәнәчегез өчен рәхмәт!

Үтенеч

Зинһар!
Рәхим итеп!
Рөхсәт итегез!
Рөхсәтме?
Ярыймы?
Мөмкинме?
Мөмкин булмасмы?

Мөмкин булса,......
Сорарга мөмкинме? /рөхсәтме?/ ярыймы?
Сезгә үтенечем бар иде.
Үтенәм сездән!
Авыр булмаса,...……
Авырсынмасагыз,....…

                                                                                      
Ризалык белдерү

Мин килешәм.
Мин риза.
Мин каршы түгел.
Дөрес.
Мин дә шулай уйлыйм.
Сез дөрес әйтәсез.
Сез хаклы.
Килештек.
Сөйләштек.
Мөмкин.
лбәттә.
Чынлап та.
Билгеле.
Шиксез.
Һичшиксез.
Бәхәссез.
Ярый.
Яхшы.

Хуплау

Мин бик шат.
Әйбәт! / Яхшы! / Бик яхшы!
Искиткеч! / Шәп!
Бик теләп.

Бик шатланып.
Рәхәтләнеп.
Сез дөрес әйтәсез.
Афәрин!

Килешмәү, кире кагу

Мин килешмим.
Мин риза түгел.
Мин каршы.
Карашым башкача.
Мин башкача уйлыйм.
Минем фикерем башкача.
Дөрес түгел.
Вакытым юк.
Һич тә алай түгел.
Беркайчан да.
Мөмкин түгел.
Бу мөмкин хәл түгел.
Сез хаклы түгел.
Юк, булмый.
Юк, алай түгел.
Баш тартабыз.
Гафу итегез, мин хәзергә әйтә алмыйм.
Кызганыч, ләкин әйтә алмыйм.

Ачык булмаган җавап

Мөгаен.
Бәлки.
Ихтимал.
Ахрысы.
Булыр.

Карарбыз.
Тырышып карарбыз.
Уйлап карарбыз.
Уйлап карарга кирәк.
Без вәгъдә итә алмыйбыз.

Гафу үтенү

Гафу итегез.
Гафу үтенәм.
Үтенәм сездән.
Кичерегез // Зинһар, гафу итегез. // Зинһар, кичерегез.
Борчуым өчен гафу итегез.
Килә алмавым өчен гафу итегез.
Соңга калуым өчен гафу итегез.
Ачуланмагыз инде.
Зарар юк.